Son 100 ildə Azərbaycan ərazisində orta illik temperatur 0,8-1,3 dərəcəyə qədər artıb

Bakı, 16 sentyabr, AZƏRTAC

Hazırda bəşəriyyəti narahat edən qlobal problemlərdən biri də iqlim dəyişmələridir. İqlim dəyişiklikləri və onların canlı aləmə təsiri getdikcə daha çox təşviş doğurur. İqlim Dəyişmələri üzrə Hökumətlərarası ekspertlər qrupunun son qiymətləndirmə hesabatına görə, son 100 ildə Yer kürəsində orta temperatur 0,8 dərəcə artıb. İqlim dəyişikliyinin əsas göstəricisi olan temperaturun artması isə əsasən insan amili ilə bağlıdır. Yəni antropogen fəaliyyətin əsasını təşkil edən karbon, metan, azot oksidləri və xlor-fülor birləşmələri kimi istilik effekti yaradan qazlar Yerin ətrafında istixana tavanını xatırladan örtük əmələ gətirir. Nəticədə atmosfer Günəşdən gələn istiliyi Yerə buraxır, Yerdən kosmosa yönələn enerjinin - istiliyin qarşısını alır və beləliklə də, bu örtük istixana effektinin yaranmasına səbəb olur.

Son 100 illik kosmik müşahidələr göstərir ki, iqlim dəyişikliyinin nəticəsi kimi tufanların, çovğunların həm intensivliyi, həm də tezliyi artıb. İsti küləklər, qasırğalar, yağıntılar güclənib. Eyni zamanda, sel, daşqın hadisələrinin də tez-tez baş verməsi müşahidə olunur.

Azərbaycan da qlobal iqlim dəyişmələrinin təsirindən kənarda qalmayıb. Belə ki, son 100 ildə Azərbaycan ərazisində orta illik temperatur 0,8-1,3 dərəcəyə qədər artıb. Temperatur artımı regionlardan asılı olaraq qeyri-bərabər paylanır. İqlim dəyişikliyi, temperaturun artması, şaxtalı və qarlı günlərin sayının azalması son onilliklər ərzində su ehtiyatlarının 15 faiz azalması ilə nəticələnib. Son 30 il ərzində isti dalğalar 14 dəfəyə qədər artıb. Azərbaycanda son 10 il ərzində dolu hadisələrinin sayında 3.2 dəfə, sel hadisələrinin sayında isə xeyli artım müşahidə olunur. 1960-2000-ci illərdə orta hesabla ildə 2-3 hadisə baş verirdisə, son illərdə bu rəqəm 40-50 hadisə olaraq qeydə alınıb.

Azərbaycan iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə qlobal səylərə töhfə verir

Azərbaycan 1995-ci ildə BMT-nin İqlim Dəyişmələri üzrə Çərçivə Konvensiyasını, 2000-ci ildə isə Konvensiyanın Kioto protokolunu ratifikasiya etdikdən sonra qlobal iqlim dəyişmələrinin mənfi təsirlərinin yumşaldılması üzrə beynəlxalq səylərə qoşulub. Ölkəmiz Paris Sazişini 2016-cı ilin oktyabrında ratifikasiya edib. Paris Sazişi ölkələrin təqdim etdiyi Milli Səviyyədə Müəyyən Edilmiş Töhfələrə (NDC - Nationally Determined Contribution) əsasən öhdəlikləri müəyyən edir.

Azərbaycan Milli Səviyyədə Müəyyən Edilmiş Töhfələr sənədində baza ili (1990) ilə müqayisədə 2030-cu ilə istilik effekti yaradan qazların emissiyalarının səviyyəsində 35 faiz azalmanı hədəf kimi götürmüşdü, hazırda isə bu öhdəlik 40 faizə çatdırılıb.

Belə ki, 2021-ci ildə Şotlandiyanın Qlazqo şəhərində keçirilən BMT-nin İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının 26-cı konfransında Azərbaycan qlobal səylərə öz töhfəsini vermək məqsədilə yeni hədəflə çıxış edərək 2050-ci ilə qədər əlavə könüllü öhdəlik kimi emissiyaların 40 faizədək azaldılmasını və işğaldan azad edilmiş ərazilərdə “netto sıfır emissiya” zonasının yaradılmasını bəyan edib.

İstilik effekti yaradan qazların qlobal emissiyalarında ən çox payı olan 5 ölkə Çin (28 faiz), ABŞ (15 faiz), Hindistan (7 faiz), Rusiya (5 faiz) və Yaponiyadır (4 faiz). Azərbaycanın payı isə cəmi 0.15 faiz təşkil edir.

Proqnozlaşdırılan mənfi ssenarilər atmosferə atılan karbon qazının miqdarından asılıdır

Elm və Təhsil Nazirliyinin akademik Həsən Əliyev adına Coğrafiya İnstitutunun Xəzər dənizinin hidrometeorologiyası şöbəsinin müdiri, coğrafiya elmləri doktoru Səid Səfərovun sözlərinə görə, iqlim dəyişmələri dedikdə əsas qlobal istiləşmə ön plana çıxır və onunla əlaqədar olan iqlimin digər parametrləri də dəyişir. Əsas parametr isə temperaturdur. Azərbaycanın müxtəlif ərazilərində 1961-1990-cu illə müqayisədə temperaturun təxminən 0,8-1.3 dərəcəyə qədər artımı müşahidə olunur. Eyni zamanda, yağıntılarda da dəyişikliklər var. Əsasən yağıntıların azalması qeydə alınır. Lakin bəzi ərazilərdə, xüsusilə Abşeron yarımadasında yağıntılarda bir qədər artım var. Digər parametrlər isə külək, nisbi rütubətdir ki, bu sahədə tədqiqatlar kifayət qədər deyil. Əsas tədqiqatlar temperatur və yağıntılar üzərində aparılır.

Proqnozlaşdırılan iqlim ssenarilərindən bəhs edən şöbə müdiri bildirib ki, iqlimin gələcəkdə necə dəyişməsi, neqativ halların artması atılan karbon qazının miqdarı ilə əlaqədardır: “Sənayeləşmə dövründən başlayaraq atmosferə karbon qazının atılması sürəti artıb. Karbon qazının konsentrasiyası artdığı üçün bu da qlobal istiləşməyə səbəb olur. Həmçinin əsas təzahür kimi Azərbaycanda və digər ölkələrdə temperaturun artması qeydə alınır. Əgər atmosferə atılan parnik qazlarının, o cümlədən karbon qazının konsentrasiyası 30 faiz artarsa, qlobal temperatur 1961-1990-cı illərlə müqayisədə normadan 1.5 dərəcə yüksək olacaq. Daha artıq olarsa, müvafiq olaraq temperaturun daha böyük artımları gözlənilir. Bu da bir sıra hallarda qarşısıalınmaz, geriyədönməz neqativ proseslərin başlanğıcına gətirib çıxara bilər. Paris razılaşmasına əsasən Sazişə qoşulan ölkələr 2030-cu ilə qədər 1990-cı ilin səviyyəsinə nisbətən atmosferə karbon və digər parnik qazlarının atılmasını 35 faiz azaltmalıdır. Burada məqsəd ondan ibarətdir ki, atmosferdə karbon qazının miqdarı azalsın və istiləşmənin qarşısı alınsın. Bu, bir çox dövlətlərdə bu öhdəliyi yerinə yetirmək iqtisadi çətinliklər törədə bilər. Çünki karbon qazının atmosferə atılmasında əsas artım sənaye və kənd təsərrüfatının inkişafı ilə əlaqədardır. Buna görə də bununla paralel bərpa olunan enerjidən, yəni külək enerjisindən, Günəşin, çayların suyunun enerjisindən istifadə olunmalıdır. Həmin enerji mənbələri atmosferə karbon və digər parnik qazlarının atılmasına səbəb olmur. Bu da dünyanın bir çox ölkələrində tətbiq edilir. Danimarkada bir çox şəxsi mənzilin dam örtüyündə Günəş panelləri quraşdırılıb. Nəticədə insanlar həm özləri həmin enerjidən istifadə edir, həm də artıq qalan enerjini dövlətə satırlar. Azərbaycanda da belə layihələr mövcuddur. Xızı, Qobustan ərazilərində külək turbinlərinin quraşdırılması üzrə layihələr var. Azad edilmiş ərazilərdə Günəş və külək enerjilərindən istifadə edilməsi nəzərdə tutulub. Xəzər dənizi üzərində küləyin enerjisindən istifadə etmək layihələri də işlənməkdədir.

Ozon qatının nazikləşməsi iqlimin dəyişikliyi kimi təhlükəli təzahürlərin əmələ gəlməsi ilə müşayiət olunur

“Yaşıl Dünya” Ekoloji Maarifləndirmə İctimai Birliyinin sədri Elman Cəfərlinin sözlərinə görə, Yer kürəsində olan bütün canlıları ultrabənövşəyi şüalanmadan qoruyan ozon qatının qorunması məsələsi dünya ölkələri üçün birinci dərəcəli problemlərdən sayılır. Ozon qatının nazikləşməsi kəskin istiləşmə, quraqlıq, biosferə təsir, iqlimin dəyişilməsi kimi təhlükəli təzahürlərin əmələ gəlməsi ilə müşayiət olunur: “Məlumdur ki, nazik qaz sipəri olan ozon təbəqəsi planetimizi günəşin məhvedici radiasiyasından qoruyur, Yerdə həyatı mühafizə edir. Günəşdən gələn ultrabənövşəyi şüaların 98 faizi məhz ozon təbəqəsi vasitəsilə udulur. Lakin antropogen təsirlər ozon təbəqəsinin nazikləşməsinə gətirib çıxarıb. Flüor, karbon və xlor elementlərindən ibarət freon adlanan maddə ozon təbəqəsini məhv edir. Ozonun ümumi miqdarının azalması buzlaqların əriməsinə səbəb olur. Son 100 ildə planetimizdə orta illik temperaturun 0,8 dərəcəyə qədər artması qlobal istiləşmə problemini yaradıb. Ozonun tərkibinin ən böyük qiyməti Kanada, Şimali Avropa və Rusiyanın şimal qütbünə yaxın hissəsində qeyd olunur. Stratosferdə ozonun ümumi miqdarının çox olması həyat üçün nə qədər effektli hesab olunursa, troposferdə ozonun miqdarının artması canlı orqanizm üçün bir o qədər zərərlidir. Ozon qatının dağılması ekvator zonasında planktonların, flora və faunanın məhvinə, okeanın biogenezinin dağılmasına, insanlarda göz və xərçəng xəstəliklərinin artmasına, eləcə də insan və heyvanların immun sisteminin zəifləməsi nəticəsində müxtəlif xəstəliklərin yaranmasına gətirib çıxarır.

Yer kürəsinə düşən ultrabənövşəyi şüalanmanın artması nəticəsində buzlaqların ərimə tempi yüksəldiyindən son yüz ildə okean sularının səviyyəsi 15-17 santimetr artıb. 1982-ci ilin yanvar ayında BMT-nin Ətraf Mühit Proqramı “Ozon qatının qorunması haqqında Qlobal Konvensiya” layihəsinin hazırlanması üçün xüsusi hüquqi və texniki ekspertlər qrupunun ilk müşavirəsi keçirilib. Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı qoyulmuş problemin ətraflı elmi xülasəsinin hazırlanmasında və Konvensiya üçün prinsipial əsasların müəyyən edilməsində böyük rol oynayıb. Konvensiya 1985-ci ilin mart ayında 3 illik aktiv danışıqlardan sonra Vyana şəhərində qəbul edilib. 1987-ci ilin sentyabr ayında Monreal şəhərində ozon qatını dağıdan maddələr haqqında tarixi Protokol imzalanıb. Həmin protokola ozon qatını dağıdan maddələrin istehsal və istifadəsinin mərhələlər üzrə azaldılmasının tənzimlənmə tədbirləri daxil edilib. Azərbaycan Respublikası da müstəqil bir dövlət kimi dünyanın aparıcı dövlətləri sırasına qoşularaq, ümumbəşəri ekoloji problem olan ozon təbəqəsinin mühafizəsi haqqında Vyana Konvensiyasının (1985), Monreal Protokolunun (1987), London (1990), Kopenhagen (1992) və Monreal (1997) düzəlişlərinin ratifikasiya edilməsi haqqında Qanun, 2012-ci ildə isə Monreal Protokolunun 25 illik yubileyində Pekin düzəlişini qəbul edib. Ratifikasiyadan sonra Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ətraf Mühit və İnkişaf Proqramlarının himayəsi ilə “Çinar” soyuducu və Sumqayıt kompressorlar zavodlarında, yanğınsöndürmə idarələrində istifadə olunan ozondağıdıcı maddələrin (ODM) istifadədən çıxarılması, Monreal Protokolunun yerinə yetirilməsi üçün təşkilatı strukturların möhkəmləndirilməsi üzrə layihələr həyata keçirilib. Dövlətimiz ozon təbəqəsinin qorunması üzrə dünya ictimaiyyətinin bütün səylərini dəstəkləyir və beynəlxalq razılaşma əsasında qəbul etdiyi öhdəlikləri ardıcıl olaraq yerinə yetirməyə çalışır. Azərbaycan bir sıra ozondağıdıcı maddələrin istifadədən çıxarılması və həmin maddələrin atmosferə atılmasının qarşısının alınması üzrə dünya birliyinin həyata keçirdiyi tədbirlərdə fəal iştirak edir”.

İqlim dəyişikliyinin təsirlərinin azaldılmasında əsas prioritet sahələrdən biri meşə sahələrinin bərpası və yaşıllıqların artırılmasıdır. Hər il ölkəmizdə minlərlə könüllünün iştirakı ilə kütləvi ağacəkmə aksiyaları keçirilir. Bu ilin sonunadək Azərbaycanda 3 milyon ağacın əkilməsi nəzərdə tutulub. Gələcək nəsillər üçün sağlam ətraf mühiti təmin etməyi hədəfləyiriksə, iqlim dəyişikliyinin mənfi təsirləri ilə mübarizə və ətraf mühitin deqradasiyasının qarşısının alınması üzrə birgə səylərimiz çox vacibdir.