Bakı, 14 aprel, AZƏRTAC

Səhiyyə Nazirliyinin mütəxəssis-eksperti, immunoloq Reyhan Tağızadə qan donorluğu, valideynlər arasında qan uyğunsuzluğunun körpənin sağlamlığına təsiri ilə bağlı sualları cavablandırıb. AZƏRTAC həmin müsahibəni təqdim edir.

- Reyhan xanım, ilk öncə bilmək istərdik ki, hansı hallarda qanköçürmə tələb olunur?

- Qanköçürmə (hemotransfuziya) donordan və ya xəstənin özündən alınan qan və ya onun komponentlərinin xəstəyə köçürüldüyü bir prosesdir. Onkoloji xəstələr, qan xəstəlikləri olan xəstələr (leykoz, anemiya, bəzi irsi xəstəliklər), orqan transplantasiyası, cərrahi müdaxilələrə, qan damarlarında və ürəkdə əməliyyatlara ehtiyacı olan xəstələr, bədbəxt hadisə nəticəsində zərər çəkmiş, xəsarət almış və ya ağır yanıqlar, qəzada çox qan itirən kimi şəxslərə qanköçürmə tələb olunur.

Qanköçürmədən əvvəl mütləq resipiyentin qan qrupunu və Rh faktorunu təyin etmək lazımdır. Şəxsiyyət vəsiqəsində qan qrupu haqqında məlumatlar olsa belə, transfuziyadan əvvəl onu yenidən yoxlamaq tələb olunur. Çünki birincisi, qan qrupunun əvvəlki təyini səhvini aradan qaldırmaq, ikincisi, qan qrupu antigenlərinin aşkar olunmadığı xəstəliklər ola bilər.

Xərçəng, talassemiyalı xəstələr kimi çoxlu qanköçürmə alan şəxslərdə donor və resipiyentin qanının fərdi uyğunluğu yoxlanılmalıdır. Fərdi uyğunluq testi resipiyentdə donorun eritrositlərinə qarşı yönəlmiş anticisimlərin olmadığına əmin olmağa və beləliklə, xəstənin qanı ilə uyğun olmayan eritrositlərin köçürülməsinin qarşısını almağa imkan verir.

Bundan əlavə, donor qanının 4 infeksiya (B və C, sifilis və HİV) üçün yoxlanılması mütləqdir.

- Qan uyğunsuzluğu doğulacaq körpəyə hansı problemlər yarada bilər?

- Hamiləlik hər bir qadının həyatındakı ən gözəl dövrlərindən biridir. Bu, həyəcanlı gözləmə, xoş çətinliklər və dölün sağlamlığı ilə bağlı narahatlıqlar dövrüdür. Təyin edilən tədqiqatların siyahısına hər iki tərəfin qan qrupunu və Rh mənsubiyyətini təyin etmək üçün analiz daxildir. Əgər əvvəllər həkimlər əsasən ana və uşaq arasında Rh konfliktinə səbəb ola biləcək Rh faktoru ilə maraqlanırdılarsa, indi onların vəzifələrindən biri qan qruplarında immunoloji konflikt risklərini minimuma endirməkdir.

- Bəs uyğunsuzluq nə vaxt yaranır?

- Ana və körpənin qan qrupları fərqli olduqda qan qrupunun uyğunsuzluğu və ya AB0 konflikti yaranır. Bu, uşağın doğulması prosesində ciddi fəsadlara səbəb ola bilər, fetal orqanların formalaşmasını və yenidoğanın hemolitik xəstəliyinin görünüşünü ləngidə bilər. Uyğunsuzluğu yalnız qrup anticisimləri üçün testdən sonra müəyyən etmək mümkündür.

AB0 sistemində immunoloji konflikt nəzəri olaraq ana və körpənin müxtəlif qan qruplarına malik olduqda yarana bilər, yəni:

• ana I və ya III qrupa, uşaq II qrupa malikdir;

• ana I və ya II, körpə - III;

• anada I, II və ya III qrup, uşaqda IV qrup var.

Ən təhlükəli vəziyyət - anada I qrup, uşaqda isə II və ya III qrupdur və bu ən çox konfliktə və körpədə hemolitik xəstəliyin inkişafına səbəb ola bilər.

Qeyd etmək lazımdır ki, I qrup olan qadınlarda Rh faktorundan asılı olmayaraq, uyğunluğa nail olmaq çox çətindir. Yeganə optimal variant, ata və dölün də I qrupa sahib olmasıdır. Əgər atanın qan qrupu fərqlidirsə, immunoloji konfliktin inkişaf riski artır.

Risk qrupuna daxil olan qadınlar: qan köçürənlər, hemolitik xəstəliyi və ya əqli inkişafdan qalan uşaqları olanlar.

Hamiləlik dövründə və uşaq doğulduqdan sonra mümkün fəsadlar: ödəm, dərinin sarılığı, anemiya, qaraciyər və dalağın ölçüsünün artması ilə dölün hemolitik xəstəliyinin inkişafı, fetal hipoksiya, göbək ciyəsinin və plasentanın qalınlaşması, uşaqda ürək-damar sisteminin pozulması, fiziki və zehni inkişafın gecikməsi. Rezus konfliktinin ağırlaşmaları - uşaqlıqdaxili fetal ölüm, hamiləliyin sonlanma riski, ölü doğum və yeni doğulmuş uşağın hemolitik xəstəliyi.

- Uşaq kimin Rh faktorunu irsən alır?

- Əgər hər iki valideyn Rh müsbətdirsə, onda uşaq müsbət rezuslu olur. Hər iki valideyn mənfi olarsa - uşaq əksər hallarda mənfi rezuslu olur. Valideynlərdən biri Rh-müsbət, digəri isə mənfi Rh-dirsə, o zaman körpənin Rh-ı müsbət və ya mənfi olma ehtimalı 50/50-yə qədər müəyyən edilir.

Bir neçə nəsildən sonra rezusun irsən ötürülmə ehtimalı var (ata və ananın müsbət Rh, doğulan uşağın isə mənfi Rh olması halı). Buna görə, bir ailəni planlaşdırarkən, valideynlərin qan qrupu uyğunluğu testlərindən keçmələri vacibdir. Mənfi qan qruplarını və Rh faktorunu müəyyən etmək lazımdır. Rezus (Rh) mənfi qan mənsubiyyəti olan qadınlar daha yüksək risk altındadır.

Məsələ burasındadır ki, əgər qadın hamiləlikdən əvvəl cərrahi əməliyyat (abort da daxil olmaqla) və ya qanköçürmə əməliyyatı keçiribsə və ya hamiləlik birinci deyilsə, o zaman onun qanında spesifik anticisimlərin əmələ gəlməsi ehtimalı var. Rh-müsbət döllü Rh-mənfi qadında immun ağırlaşmalar (yeni doğulmuş uşağın hemolitik xəstəliyi və s.) və xüsusilə ikinci və ya üçüncü hamiləlikdən mümkündür. Fəsadların qarşısını almaq üçün antirezus qammaqlobulin tətbiq olunur. Bundan əlavə, zamanla Rh anticisimləri üçün qanı mütəmadi olaraq yoxlamaq lazımdır.

- Vəziyyəti nəzarətdə saxlamaq üçün nə etmək lazımdır?

- Hamiləliyin qeydiyyatı üçün tibb müəssisəsinə müraciət edən, eləcə də arzuolunmaz hamiləliyin dayandırılması üçün müraciət edən bütün qadınlara qan qrupunu və Rh faktorunu müəyyən etmək üçün analiz təyin edilir. Bundan əlavə, hamiləlik üçün qeydiyyatdan keçmiş Rh-mənfi qadınlara anti-Rh anticisimlərinə görə aylıq qan testi təyin edilir. Beləliklə, ananın qanı ilə döl arasında əlaqə olub-olmadığı, qadının immun sisteminin yad zülala reaksiya verib-vermədiyi müəyyən edilir.

28-ci həftəyə qədər qadının qanında antirezus anticisimləri yoxdursa, o, antirezus immunoqlobulinin profilaktik tətbiqinə göndərilir. Bu profilaktika hamiləliyin 28-30 həftələrində aparılır. Bundan sonra ananın qanında antirezus anticisimlərinin təyini aparılmır.

Müayinənin nəticələrinə görə hamiləliyin 28-ci həftəsindən əvvəl qadında antirezus anticisimləri aşkar edilərsə, o, Rh konfliktinin ağırlıq dərəcəsini, vaxtında müalicəni təyin etmək və zəruri hallarda təcili doğuşa göstərişin verilməsi üçün daha müfəssəl müayinəyə göndərilir.

Rh-mənfi qadının doğulmasından sonra Rh faktoru müəyyən edilir. Körpənin Rh-müsbət olması halında, doğuşdan sonra 72 saat ərzində qadına anti-Rh immunoqlobulin də vurulur.