Bakı, 8 oktyabr, AZƏRTAC

Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərindəki silahlı münaqişə mərhələsi qapanıb. Bununla regionda sülh və təhlükəsizliyin qorunmasına və onun dayanıqlılığına əsaslanan əməkdaşlıq müstəvisi formalaşır. Azərbaycan və Ermənistan sülh gündəmi üzrə əhəmiyyətli məsafə qət edərək əlaqələrin bərpası üzərində işləyir.

Tərəflər sülh gündəliyinin inkişafı və əlaqələrin bərpası istiqamətində böyük məsafə qət ediblər. Lakin etimad mühitinin institusionallaşması üçün hələ də həllini gözləyən fundamental məsələlər mövcuddur.

Qeyd edək ki, münaqişənin hüquqi və siyasi müstəvidə tənzimlənməsi atəşkəs bəyanatları və çərçivə sazişləri ilə məhdudlaşmayaraq geosiyasi reallıqlara əsaslanmalıdır. Bununla belə, sülh prosesinin humanitar aspektlərində qeyri-mütənasiblik müşahidə olunur: Azərbaycan sülhün təmin edilməsinə yönələn təşəbbüslər və birtərəfli konstruktiv addımlar atsa da, qarşı tərəfdən adekvat siyasi iradə və simmetrik cavab tədbirləri gecikir. Bu, sülh sazişinin yekunlaşdırılması prosesini ləngidən əsas faktorlar sırasındadır.

Vaşinqton razılaşmaları Ermənistan üzərindəki öhdəliyi artırır

Həmin məqam Ermənistanın Azərbaycana hərbi təcavüzü ilə başlayan, 30 ildən artıq davam edən müharibə səbəbindən itkin düşmüş və əsir götürülmüş şəxslərin probleminin həll olunmamasında özünü göstərir. Halbuki beynəlxalq humanitar hüquq və BMT-nin fundamental prinsipləri qaranlıq qalan bu tip məsələlərin həlli üçün dövlətlər üzərinə öhdəliklər qoyur. Bu yanaşma 1949-cu il III Cenevrə Konvensiyasına, Beynəlxalq Humanitar Hüququn I və II Əlavə Protokollarına, BMT-nin 2006-cı ildə qəbul etdiyi Zorakı itkin düşmədən müdafiə haqqında Beynəlxalq Konvensiyaya söykənir.

Bu sənədlər işgəncə və qəddar rəftarı qadağan edir, həmçinin münaqişə tərəflərinə ailələrin məlumat almaq hüququnu tanıma və itkin düşənləri axtarma öhdəliyi qoyur.

Təəssüflər olsun ki, Ermənistan bu hüquqi öhdəliklərin icrasından yayınır. Bu, məsələ ilə bağlı məşğul olan beynəlxalq qurumlar üçün də ciddi siqnal olmalı idi. Ancaq beynəlxalq təşkilatlar İrəvanın əsir və itkin düşmüşlərlə əlaqədar yanaşmasına göz yumur. Prezident İlham Əliyev “İtkin düşmüş şəxslər probleminin həllində etimadın gücləndirilməsi və effektiv mexanizmlərin inkişaf etdirilməsi” mövzusunda Bakı Dialoqu formatında IV beynəlxalq konfransın iştirakçılarına müraciətdə bu məsələni daha dəqiq ifadə edib.

Prezident İlham Əliyev Cənubi Qafqazda formalaşan yeni geosiyasi reallıqların humanitar mənzərəsinə diqqət çəkərkən Vaşinqton razılaşmasının əhəmiyyətini vurğulayır. Dövlətimizin başçısı müraciətində bildirib:

“Azərbaycanın öz suverenliyini və ərazi bütövlüyünü tam bərpa etməsi, eyni zamanda, həyata keçirdiyi ardıcıl siyasət Cənubi Qafqazda dayanıqlı sülh və əməkdaşlıq üçün tarixi imkan yaradıb. 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda Amerika Birləşmiş Ştatlarının Prezidentinin iştirakı ilə Azərbaycan ilə Ermənistan arasında Birgə Bəyannamənin imzalanması, habelə iki ölkə arasında sülh sazişinin paraflanması bu istiqamətdə atılmış mühüm addım idi. Dayanıqlı sülhün bərqərar edilməsi siyasi razılaşmalarla yanaşı, etimadın möhkəmləndirilməsini və münaqişənin humanitar nəticələrinin aradan qaldırılmasını tələb edir. İtkin düşmüş şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi bu prosesin ayrılmaz hissəsidir və ailələr qarşısında mənəvi məsuliyyətimizdir”.

Xatırladaq ki, Vaşinqtonda Azərbaycanla Ermənistan arasında sülhün və dövlətlərarası münasibətlərin təsis edilməsi haqqında Saziş də paraflanıb. Bu sülh sazişinin 9-cu maddəsi münaqişədən zərər çəkmiş itkin şəxslərin taleyinin müəyyənləşdirilməsi və humanitar xarakterli problemlərin tənzimlənməsini hüquqi öhdəlik kimi təsbit edir. Sözügedən bənd bu sazişə imza atan Ermənistan Respublikasının üzərinə humanitar məsələlərin icrası ilə bağlı konkret hüquqi və mənəvi məsuliyyət qoyulması deməkdir.

BQXK mənasını itirir

Dövlətimizin başçısı müraciətində itkin düşmüş şəxslərin taleyinin araşdırılmasının Azərbaycan dövləti üçün vacib məsələlərdən biri olduğunu diqqətə çatdırıb.

Prezident İlham Əliyevin müraciətinin diqqətçəkən və diplomatik-siyasi ehtiva edən məqamı, Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin (BQXK) fəaliyyəti ilə bağlıdır. BQXK-ni birbaşa və institusional səviyyədə tənqid edən Prezident İlham Əliyev haqlı olaraq vurğulayır:

“Ermənistanın Azərbaycana qarşı otuz ildən artıq davam edən hərbi təcavüzü nəticəsində uşaqlar, qadınlar və ahıllar da daxil olmaqla, 4010 azərbaycanlı itkin düşmüş şəxs kimi qeydə alınıb. Təəssüflə qeyd edirik ki, Beynəlxalq Qızıl Xaç Komitəsinin bu illər ərzində fəaliyyəti nəticə verməyib”.

Bu mövqe beynəlxalq humanitar hüququn qorunması və itkin düşənlərin axtarışı ilə məşğul olan bir qurumun açıq şəkildə tənqididir və BQXK-nin mandatının yenidən nəzərdən keçirilməsi üçün digər ölkələr qarşısında çağırışdır. Çünki Azərbaycan tərəfinin tənqidi subyektiv yanaşmaya əsaslanaraq təşkilatın humanitar böhranlara qarşı funksionallığının itməsinin nəticəsinə söykənir. Dövlət başçısı bu tənqidlə beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətindəki imitasiya dövrünün bitdiyini və real hesabatlılıq tələb olunduğunu nümayiş etdirir.

Digər tərəfdən postmüharibə dövrünün dəlillərini beynəlxalq təşkilatlar görməzdən gəlir. Belə ki:

- Postmüharibə dövründə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə 32 kütləvi məzarlıq aşkarlanıb. Belə məzarlıqların sayının artacağı istisna deyil;

- İnsan qalıqları üzərində aparılan ekspertizalar qurbanların öldürülməmişdən öncə sistematik işgəncələrə məruz qaldığını sübut edir;

- Törədilmiş cinayətlərin izlərinin məqsədli şəkildə gizlədilməsi beynəlxalq humanitar hüquq normalarının kobud şəkildə tapdalanmasıdır və bu mütləq şəkildə beynəlxalq müstəvidə hüquqi məsuliyyət doğurmalıdır.

Prezident İlham Əliyevin qlobal təşəbbüskarlıq üçün təklifləri

2002-ci ildən bəri BMT Baş Assambleyasında müvafiq qətnamələrin əsas təşəbbüskarı olan Azərbaycan, mövcud qlobal alətlərin yetərsizliyini nəzərə alaraq BMT çərçivəsində itkin düşmüş şəxslər üzrə xüsusi mexanizmin yaradılmasını zəruri hesab edir. Prezident İlham Əliyevin müraciətində bununla bağlı çərçivə təqdim olunub.

Dövlətimizin başçısı bildirib ki:

- BMT və digər aidiyyəti beynəlxalq təşkilatlar öz mandatları çərçivəsində axtarışlar, məlumat mübadiləsi, məhkəmə-tibbi ekspertiza imkanlarının inkişafı və ailələrə dəstəyin artırılması işində daha fəal olmalıdırlar;

- Bu xüsusda, effektiv mexanizmlər siyasi iradəyə, etibarlı məlumatlara və davamlı əməkdaşlığa əsaslanmalıdır;

- Müasir texnologiyaların tətbiqi, arxiv məlumatlarının əlçatanlığı, mütəxəssislərin hazırlanması və ailələrin müntəzəm məlumatlandırılması bu işin əsas istiqamətləridir;

- Bütün fəaliyyət insan ləyaqətinə və beynəlxalq humanitar hüquqa hörmət əsasında, ayrı-seçkiliyə yol verilmədən həyata keçirilməlidir;

- Azərbaycan bu məsələdə birgə təşəbbüslərə töhfə verməyə hazırdır;

- Azərbaycan problemə qlobal miqyasda daha böyük diqqətin ayrılması üçün BMT çərçivəsində itkin düşmüş şəxslər üzrə xüsusi mexanizmin yaradılmasını zəruri hesab edir.

Nəticə

Prezident İlham Əliyevin müraciəti, tənqidləri və təkliflərindən mühüm nəticələr çıxır: Hərbi-siyasi müstəvidə qazanılmış qələbə artıq dövlətin diqqətini sosial-mənəvi ədalətin bərpasına – onilliklərdir həsrət çəkən ailələrin gözləntilərinə yönəldib.

Burada Azərbaycan imzalanmış sənədlərin İrəvan üçün formalaşdırdığı hüquqi çərçivəyə fokuslanır.

Azad ərazilərdə insan faciəsi ilə əlaqədar ortaya çıxan dəhşətli faktlar beynəlxalq hüquq- mühafizə sisteminin dərhal hərəkətə keçməsini tələb edir.

BQXK kimi ənənəvi beynəlxalq humanitar institutların illərlə sərgilədiyi sükut və passivlik qlobal təşkilatların islahata ehtiyacı olduğunu, səthi fəaliyyət dövrünün isə başa çatdığını üzə çıxarır.

Azərbaycanın BMT səviyyəsində irəli sürdüyü yeni qlobal platforma ideyası sadəcə lokal problemi deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin insan haqları və itkin düşənlərin müdafiəsi sahəsindəki boşluqları doldurmağa hesablanmış qabaqcıl bir doktrinadır.

^{Müəllif – Aqşin Kərimov}