Bakı, 15 sentyabr, AZƏRTAC

Uzun illər biz tarixi onu öyrədənlərin maraqları və məqsədləri müstəvisində mənimsəmişik. Bu səbəbdən də dövlətimiz, millətimizlə bağlı bəzi tarixi faktların, hadisələrin üzərindən ya ümumiyyətlə, sükutla keçilib, ya da onlar bizə tamamilə yanlış rəngdə təqdim edilib. Bu baxımdan, ilk demokratik respublikamız olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC), onun yaradılması və süqutu, mövcud olduğu illərdə baş verən hadisələrdən söz açan bədii mətnlər aşkar etmək (xüsusilə sovet dövründə!!!) mümkünsüz idi. Ən yaxşı halda, tarixi həqiqətlər bu mətnlərə birtərəfli, təhrif edilmiş şəkildə gətirilirdi.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirlər AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Ədəbi tənqid şöbəsinin aparıcı elmi işçisi filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Nərgiz Cabbarlının “Qafqaz İslam Ordusunun Bakı yürüşü müasir romanda” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. Məqaləni təqdim edirik.

Müstəqilliyə nail olduğumuz illərdən bəri Azərbaycanımızın AXC mərhələsi ilə bağlı müəyyən əsərlər yazılmağa başlandı. XX əsrin əvvəllərində baş verən hadisələr, Cümhuriyyətin qurulması, bunun uğrunda gedən mübarizələr, şəxsiyyətlərin mücadiləsi, milli inkişaf, mətbuatın və maariflənmənin aparılması istiqamətində aparılan işlər, türkçülük uğrunda mücadilə və s. məsələlər bir sıra romanların mövzusuna çevrildi. Bu fakt haqqında düşünərkən belə bir sual meydana çıxır: bu gün - 15 Sentyabr 1918-ci ildə Bakının Qafqaz İslam Ordusu tərəfindən bolşevik-daşnaklardan azad edilməsi kimi tarixi əhəmiyyətli hadisə necə, ədəbiyyatımızda təsvir edilibmi? Və ya necə təsvir edilib?

Əslində, bir qədər düşündükdə bəzi romanlarda əks olunan əsas hadisələrin fonunda ötəri də olsa, bu fakta toxunulduğunu demək olar. Halbuki dövrün gerçək hadisələrinin özü romanlarımızda 1990-cı illərin sonlarında, həm də fraqmentar şəkildə görünməyə başlamışdır. Məsələn, ilk belə gerçək “görüntü” İsmayıl Şıxlının “Ölən dünyam” romanında müşahidə edilır. Bu, demək olar ki, ilk bədii əsərlərdəndir ki, tariximizin AXC mərhələsi ilə bağlı bəzi təfərrüatlar həqiqətə uyğun şəkildə, təhrif edilmədən təqdim olunur. 1995-ci ildə yazılmış romanda, eyni zamanda, ötən əsrin 30-cu illərində sovet quruculuğu prosesi, haqsız qırğınlar, insanların sovetləşməyə qarşı münasibəti əks etdirilsə də, AXC, onu quran, ordu quruculuğunda iştirak edən şəxsiyyətlər haqqında da müəyyən məlumatlar öz əksini tapıb. Konkret süjet xətti olmayan roman yazıçının ömrünün son illərində və xəstə olduğu zamanlarda qələmə alındığından tamamlanmayıb. Bununla belə, Cümhuriyyət tariximizlə bağlı olduğu və o dövrün həqiqətlərini əks etdirməyə çalışan ilk mənbə olduğu üçün ədəbiyyat tariximizdə öz yeri var. Çünki əsərdə fraqmentar və ötəri də olsa, dövrün izlərini görə bilirik: “Oktyabr inqilabından sonra rus imperiyası dağıldı. Müstəmləkələr istiqlaliyyət əldə etdilər, öz dövlətlərini yaratdılar. O cümlədən Azərbaycanda da Demokratik Azərbaycan Cümhuriyyəti yaradıldı. İndi əsas məqsəd bu dövləti əldə saxlamaq idi. Bunun üçün əsas şərtlərdən biri Azərbaycanın ordusunu yaratmaqdır... Xudadat bəy dərk edirdi ki, mütləq hərbi səfərbərlik elan etmək və yaxşı ordu yaratmaq lazımdır”.

Bundan başqa, yenə də əsrin əvvəllərinin hadisələrindən bəhs edən və indiyə qədər bədii mətnə gətirilməmiş həqiqətləri ifadə edən “Difai fədailəri” romanını qeyd etmək olar (Sabir Rüstəmxanlı). Əsər Əhməd bəy Ağaoğlu haqqında avtobioqrafik roman kimi yazılsa da, dövrün bir çox hadisələrini əsas tale fonunda müşahidə etmək olur.

Bütünlüklə türk ordusunun Bakıya yardıma gəlməsindən və dövrün qanlı hadisələrindən bəhs edən əsər kimi “Qan içində işıq” (Güllü Məmmədova) romanının adını çəkə bilərik. Güllü Məmmədovanın bu tarixi-sənədli romanı 1918-ci ilin qanlı hadisələrindən bəhs edir. Yenicə yaranan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini məhv etmək, Bakı neftini ələ keçirmək üçün birləşən düşmən qüvvələri ilə döyüşən əfsanəvi komandan Nuri Paşa və əsgərlərinin şücaəti, zəfərləri faktlar və sənədlər əsasında qələmə alınıb.

Romanda göstərilir ki, Qafqaz İslam Ordusu Gəncədən Bakıya qədər çətin, məşəqqətli bir döyüş yolu keçib. Müəllif sanki əsgərlərlə çiyin-çiyinə addımlayaraq qazanılmış qələbələrin hansı əziyyətlər, çətinliklər, ağır itkilər bahasına başa gəldiyini real təsvirlərlə oxucuya çatdıra bilir. Romanda sovet dönəmində cinayətləri bizə məlum olmayan daşnak Şaumyanın, müsəlmanların qatı düşməni Leninin iç üzünü ifşa edən sənədlər də öz əksini tapıb.

“Qan içində işıq” romanında Bakının işğaldan azad edilməsi bir qəhrəmanlıq dastanı kimi vəsf edilib, Azərbaycan və türk əsgərlərinin düşmənə qalib gəlmək əzmi, mərdlik və mətanəti ətraflı təsvir edilib. Roman ruslar və türklər arasında gedən müharibədə qələbə (1915) çalan ruslar haqqında, daha doğrusu, əsir türklərin Azərbaycandan keçirilərək qatarla Rusiyaya daşınmasının təsviri ilə başlayır. Nağı bəy Şeyxzamanlının - Gəncə Gənclər Təşkilatının sədrinin camaatın əllərindəki sovqatı türk əsirlərə verməsini, yaralı, vəziyyəti ağır olanların qatarlardan düşürdülərək hospitalda saxlanmasını təşkil etməsini əks etdirir. Əsərdə həm sevgi hekayəsi, habelə erməni Mkrtıçın ermənilərin görüş yeri olan evinin təsviri, rusların gizli polisində işləyən Rəhim bəy haqqında yazılanlar, Gəncənin girəcəyində yandırılan evlər, soyğunlar, soyqırımının qurbanlarından olan Mələk və s. romanda maraqla qarşılanan talelər və səhnələrdir.

Türkiyəyə yardım üçün gedən Nağı bəy Şeyxzamanlının Ənvər Paşa ilə, onun vasitəçiliyi ilə Sultan Rəşadla görüşü, Nuru Paşanın Azərbaycana yola düşməsi kimi tarixi faktlar da maraqlı təsvir edilib. Amma o da maraqlıdır ki, əvvəlcədən sənədli-tarixi əsər yazmağı qarşısına məqsəd qoyan müəllif romana bir qədər mifik çalar da qatmağa çalışıb. Məsələn, əsərə verilən bir epiloq, əvvəldə ağ atlının təsviri, qan içində işıq görünməsi (qadının yuxusu), ikinci fəslin əvvəlində “göylərdən enmiş ağ atlı” başlığı altında Nuru paşanın ailəsi, atası haqqında məlumat verilməsi bu təəssüratı bir qədər də genişləndirir... Lakin sonrakı gedişat realistik hadisələr müstəvisinə endirilir və bu da qoyulan məqsədə doğru yolda sapmaya səbəb olur.

Vehib Paşa, Yavər Qılınc Əli, Nuru Paşanın Ənvər Paşaya yazdığı məktublar, “Bakı sürətlə zəbt edilməzsə, buralarda durum daha da təhlükəli hal alacaqdır” ismarıcı, Nuru Paşanın siyasi müşaviri Əhməd Ağaoğlu haqqında xüsusi məlumatın verilməsi, “Difai” haqqında verilən məlumat (“Difai” xalqa qənim kəsilən, müsəlmanlara qan udduran düşmənləri gizlincə cəzalandırmaq kimi bir yol seçdi” - 121), “İlk işimiz Kiriçenskini cəzalandırmaq olacaq” (Gəncə general qubernatorunun Qarabağda müşaviri), “Kalaşapovu cəzalandırmaq lazımdır” tələbi və s. dövrün hadisələrinin dinamikasını, mahiyyətini, türk ordusunun gəlişinin əhəmiyyətini ifadə etmək üçün vasitədir. “Azərbaycan və azərbaycanlıları düşməndən qurtarmaq üçün Osmanlı ordusu məmləkətinizə gəldi. Bu orduya canla-başla yadım etməniz lazımdır. Bu şiddətli istidə müharibə edən zabit və əsgərlərdən bir çoxları susuzluqdan həlak olmuşlar”, - deyən Nuru Paşanın yanğısının ifadəsi, ordunun keçdiyi yolların və mübarizəsinin təfərrüatlı təsviri mətnin həm informasiya yükünü artırır, həm də hadisələrin gerçək mahiyyəti açmağa xidmət edir. Roman bu faktları göstərməklə (“Nuru Paşa masanın arxasına keçdi və Ənvər Paşaya raport yazdı: “Düşmən Bakıda əli silah tutan və hər millətdən olan kişiləri silahlandırmaqdadır. Bakıdakı düşmən qüvvəsinin 10 min olduğu təxmin edilməklə bərabər, əlavə qüvvələr aldıqları casuslar vasitəsilə öyrənilmişdir. Bakının zəbti üçün aşağıdakı gücə və cəbbəxanaya ehtiyac var”) ordunun qarşıya qoyulmuş məqsədə yetmək üçün hansı məşəqqətlərdən keçdiyini ifadə edir.

Roman bütün məziyyətlərinə baxmayaraq, qüsurlardan da xali deyil. Məsələn, bu zəfər yürüşünün “işğal” adlandırılması böyük qüsurdur. Hətta obrazın dili ilə verilsə belə: “Həbib bəy çətinliklər haqqında elə həmin gün Nuru paşaya göndərdiyi raportda yazırdı: “Bu gün Ağbulaq stansiyasını işğal etdim. Yarın ələti düşmən olsa belə Allahın müşayiəti ilə işğal etmək üzrə irəliləyəcəyəm”.

Daha bir qüsur xroniki təqdimatla tarixi roman rakursunun qarışdırılmasıdır. Bu ailənin tarixi, Nuru Paşanın hərbi keçmişi haqqında danışdıqdan sonra birdən birə xronikal təqdimata keçilir. Lakin bununla belə, bu cür romanların yazılması tariximizin hələ də sona qədər öyrənilməmiş səhifələrinin vərəqlənməsi, oxunması, həm də bədii mətn müstəvisində oxunması üçün vacibdir. Çünki ədəbiyyat faktı da, tarixi də, yaşananları da sənəddən daha qüvvətli bir şəkildə yaddaşlara yaza bilir. Onun bu gücü unudulmamalıdır.