Bakı, 3 noyabr, AZƏRTAC

Hər bir xalqın milli-mənəvi intibahı, mədəniyyət tarixi və dövlətçilik təfəkkürü, ilk növbədə, təhsil mühitinin formalaşması ilə bağlıdır. Bu baxımdan, Cənubi Qafqazın, o cümlədən Azərbaycanın qədim elm, mədəniyyət və maarifçilik mərkəzlərindən biri olan İrəvan mühitinin öyrənilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.

Bu fikirlər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru, Qərbi Azərbaycan İcması İdarə Heyətinin üzvü, filologiya elmləri doktoru, professor Mahirə Hüseynovanın “Qəlbindəki nur ilə seçilən azərbaycanlı” sərlövhəli yazısında yer alıb. AZƏRTAC məqaləni ixtisarla təqdim edir.

İrəvan mühiti tarixən Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin qovuşduğu, güclü maarifçilik ənənələrinin formalaşdığı məkanlardan biri olub. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində burada fəaliyyət göstərən gimnaziyalar, müəllimlər seminariyası və digər təhsil müəssisələri bölgənin intellektual potensialının üzə çıxmasında mühüm rol oynayıb. Bu mühit Azərbaycan qadınlarının təhsilə cəlb olunmasına, onların ictimai həyatın müxtəlif sahələrində təmsil olunmasına da geniş imkan yaradıb.

İrəvanın yetişdirdiyi görkəmli şəxsiyyətlərdən biri tanınmış həkim və ictimai xadim Şamama Ələsgərovadır. İlk təhsilini İrəvan gimnaziyasında alan Şamama xanım tanınmış ailədə dünyaya gəlib. Onun qardaşı, akademik Əziz Əliyev Azərbaycan səhiyyəsinin, elminin və dövlət idarəçiliyinin inkişafında mühüm xidmətlər göstərib.

Əziz Əliyev 1917-ci ildə İrəvan gimnaziyasını qızıl medalla bitirib, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin himayəsi ilə Sankt-Peterburqdakı Hərbi-Tibb Akademiyasında təhsil almağa başlayıb. 1918-ci ildə İrəvanda ermənilərin törətdikləri qırğınlar səbəbindən təhsilini yarımçıq qoyaraq Vətənə qayıdıb. Sonradan Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tibb fakültəsini bitirərək elmi və inzibati fəaliyyətə başlayıb, səhiyyə sistemində, ali təhsil müəssisələrində və dövlət idarəçiliyində mühüm vəzifələr tutub. O, həmçinin SSRİ Dövlət Müdafiə Komitəsinin qərarı ilə İranda sovet hərbi kontingentinin siyasi rəhbərlərindən biri, daha sonra Dağıstan Vilayət Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində çalışıb.

Bu ailədə formalaşan maarifçilik, zəhmətkeşlik və məsuliyyət ənənələri Şamama Ələsgərovanın həyat və fəaliyyətində də özünü göstərib. Şamama xanım İkinci Dünya müharibəsi illərində cəbhə hospitallarında çalışıb, Azərbaycan SSR Xalq Səhiyyə Komissarlığında rəhbər vəzifələrdə fəaliyyət göstərib. 1945-ci ildə Bakıdakı 5 nömrəli doğum evinin baş həkimi təyin olunub və ömrünün sonunadək – 1977-ci ilə qədər bu müəssisəyə rəhbərlik edib. Onun təşkilatçılığı sayəsində doğum evi təkcə Azərbaycanda deyil, bütün SSRİ məkanında tanınan mama-ginekologiya və elmi-praktik mərkəzə çevrilib. Şamama Ələsgərovanın peşəkarlığı, prinsipiallığı və yüksək məsuliyyət hissi Ümummilli Lider Heydər Əliyevin xatirələrində də xüsusi yer tutur. 1995-ci il aprelin 7-də Prezident Heydər Əliyev Ümumdünya Sağlamlıq Günü münasibətilə 5 nömrəli Kliniki Doğum Evinin kollektivi ilə görüşündə müəssisəyə Şamama Ələsgərovanın adının verilməsi təşəbbüsünü dəstəkləyib və onunla bağlı xatirələrini bölüşüb.

Ulu Öndər bildirib ki, hər iki övladı – qızı və oğlu məhz həmin doğum evində dünyaya gəlib. O, 1954-cü ildə qızı dünyaya gələndə Şamama xanımın onu üç gün ərzində görməyə icazə vermədiyini, oğlunun doğulması zamanı isə həkimin ona uşağın hələ gec dünyaya gələcəyini deyərək evə göndərdiyini xatırlayıb. Heydər Əliyev bu hadisələri Şamama xanımın peşəkar məsuliyyətinin və prinsipiallığının nümunəsi kimi təqdim edərək deyib: “Şamama xanım mənim qohumumdur. O, mənim həyat yoldaşım Zərifə xanımın bibisi idi. Buna baxmayaraq o, nə qohumluğu, nə tanışlığı, nə dostluğu, nə vəzifəni, nə də başqa bir şeyi nəzərə alan adam deyildi. Şamama xanım deyirdi: qanun hamı üçün qanundur, kimsəyə güzəşt olmayacaqdır”.

Şamama Ələsgərova 1941-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu bitirdikdən sonra müharibə dövründə səhiyyənin təşkili və tibbi xidmətin qurulması sahəsində fəal iştirak edib. Xalq Səhiyyə Komissarlığında şöbə müdiri və Kadrlar idarəsinin rəisi kimi çalışaraq mühüm təşkilati tədbirlərin həyata keçirilməsinə töhfə verib. Onun rəhbərlik etdiyi 5 nömrəli doğum evində ana və uşaqların sağlamlığının qorunması, ginekoloji xəstəliklərin müalicəsi və profilaktikası istiqamətində mühüm işlər görülüb. Şamama xanım malyariya və helmintoz kimi xəstəliklərə qarşı mübarizədə də fəal iştirak edib, əhalinin maarifləndirilməsi məqsədilə tibbi briqadaların bölgələrə göndərilməsini təşkil edib. Onun fəaliyyəti və tətbiq etdiyi iş metodları həm ixtisaslaşmış tibb nəşrlərində, həm də “Pravda” və “İzvestiya” kimi nüfuzlu qəzetlərdə işıqlandırılıb.

Səhiyyənin inkişafına və ictimai fəaliyyətə verdiyi töhfələrə görə Şamama Ələsgərova SSRİ-nin ən yüksək fəxri adlarından biri olan Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb. O, həmçinin Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilib, “Şərəf nişanı” ordeni və digər medallarla təltif olunub.

İrəvan mühitinin yetişdirdiyi qadın ziyalılar sırasında Kövsər Tarverdiyeva, Əfşan Qədimbəyova və Zərifə Budaqovanın da adlarını xüsusi qeyd etmək lazımdır. Onların hər biri təhsil, elm və ictimai fəaliyyət sahəsində mühüm iz qoyub. Xüsusilə Zərifə Budaqova dilçilik sahəsində elmi fəaliyyəti ilə seçilərək azərbaycanlı qadınlar arasında ilk filologiya elmləri doktoru kimi tarixə düşüb, AMEA-nın müxbir üzvü və Dilçilik İnstitutunun direktoru olub. Bu qadınların fəaliyyəti göstərir ki, İrəvanın maarifçilik mühiti yalnız ayrı-ayrı mütəxəssislər deyil, bütöv bir ziyalı nəslinin formalaşmasına zəmin yaradıb. Onlar ana dilinin, milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına və Azərbaycan elminin inkişafına mühüm töhfələr veriblər.

Şamama Ələsgərovanın xatirəsi ailə üzvləri ilə yanaşı, minlərlə insanın yaddaşında yaşayır. Onun nəvəsi, professor Lalə Cəfərova müxtəlif müsahibələrində nənəsinin insanlara münasibətindən, qayğıkeşliyindən və fədakarlığından bəhs edib: “Azərbaycanın əksər bölgələrindən də nənəmin adını tutub Bakıya xəstələr gətirilirdi. Şamama xanım onların hər birini doğması kimi qarşılayır, qayğıkeşliyini əsirgəmirdi. O, hər kəsin dərdini özününkü bilən insan idi”.

Lalə Cəfərova nənəsinin həyat yolunu belə xarakterizə edib: “Nənəm Şamama xanım, sözün əsl mənasında, Azərbaycan qadını olaraq, qismətinə yazılan ömür yoluna zəhməti, ziyası, şəxsiyyəti ilə özünəməxsus naxış vurdu, şərəf, dəyər qatdı və saflığını son günədək qorudu”.

Şamama Ələsgərovanın həyat və fəaliyyəti bir daha təsdiqləyir ki, milli maarifçilik ənənələri, yüksək peşəkarlıq, prinsipiallıq və insana xidmət amalı bir şəxsiyyətin ömür yolunda vəhdət təşkil edə bilər. O, həm İrəvan təhsil mühitinin yetişdirdiyi ziyalı, həm də Azərbaycan səhiyyəsinin inkişafında silinməz iz qoymuş fədakar qadın kimi tariximizdə özünəməxsus yer tutur.