Bakı, 18 mart, AZƏRTAC

Azərbaycanın innovasiya və startap ekosistemində su ehtiyatlarının səmərəli istifadəsinə yönəlmiş yeni texnoloji həllər də formalaşmağa başlayır. Bu istiqamətdə diqqət çəkən layihələrdən biri də “Autosource” MMC tərəfindən hazırlanan atmosferdən su generasiyası texnologiyasıdır. Layihə havadakı rütubətdən istifadə etməklə suyun birbaşa istehsalını mümkün edən avtonom sistemlərin yaradılmasını hədəfləyir və xüsusilə su çatışmazlığı olan ərazilər üçün alternativ həll kimi nəzərdə tutulub. İnnovativ yanaşmasına görə layihə rəsmi olaraq startap şəhadətnaməsi də əldə edib. Hazırda prototipləşdirmə və pilot sınaqlara hazırlıq mərhələsində olan bu təşəbbüs həm ekoloji, həm də texnoloji baxımdan yeni imkanlar vəd edir.

Layihənin ideyası, texniki xüsusiyyətləri və gələcək planları barədə “Autosource” MMC-nin direktoru və ixtiraçı Aygün Əliyeva Sundhordvik AZƏRTAC-ın suallarını cavablandırıb.

- “Autosource” MMC layihəsi su təminatı sahəsində hansı boşluğu doldurmağı və ya hansı dəyişimi yaratmağı hədəfləyir?

- Bu layihə Azərbaycanın su təhlükəsizliyi ekosistemində üç əsas boşluğu doldurmağı hədəfləyir:

1. Mərkəzləşdirilmiş sistemlərdən asılılığın aradan qaldırılması (Avtonomiya): Hazırda bir çox regionlarda (xüsusilə Abşeronun bəzi kəndləri, dağlıq zonalar və azad edilmiş ərazilər) su təminatı ya boru kəmərlərindən, ya da su maşınlarından (su daşıyan maşınlar) asılıdır. ASG texnologiyası suyun bilavasitə istifadə nöqtəsində istehsalını təmin edərək, logistik asılılığı və infrastruktur xərclərini sıfıra endirir.

2. Keyfiyyət və təhlükəsizlik boşluğu: Plastik qablarda satılan və ya çənlərdə saxlanılan suların mikrobioloji təmizliyi və saxlanma şəraiti tez-tez sual doğurur. Bizim sistemimiz suyu havadan aldığı və dərhal filtrasiya/UV-sterilizasiyadan keçirdiyi üçün təmiz su təminatı yaradır.

3. İdxalın əvəzlənməsi: Hazırda Azərbaycanda atmosfer su generatorları istehsal olunmur, mövcud xarici analoqlar isə çox bahadır. Bizim layihə yerli istehsal sayəsində texnologiyanı əlçatan edərək, bazarın bu boşluğunu doldurur. Bu texnologiyanın seçilməsi həm mühəndislik, həm də ətraf mühit baxımından strateji üstünlüklərə dayanır.

- Atmosferdən su generasiyası texnologiyasını seçərkən hansı texniki və ekoloji üstünlüklər əsas meyar oldu?

- Mənbənin tükənməzliyi. Yerüstü su ehtiyatları quruduğu halda, atmosferdə hər zaman rütubət var. Hətta quru iqlimlərdə belə atmosfer nəhəng bir su anbarı rolunu oynayır. Cihazımız ümumi komponentlərə əsaslanır, kompaktdır və yığılması və ya miqyaslandırılması nisbətən asandır. İxtiramız klassik termodinamik kontekstdə optimal kondensasiya üçün buxar təzyiqini, nisbi rütubəti və mol fraksiyalarını hesablamaq üçün istifadə olunur.

• İnteqrasiya imkanı (IoT): daxili sistem əsaslı idarəetmə sistemimiz sayəsində qurğu ətraf mühitin temperatur və rütubətinə uyğun olaraq ən səmərəli iş rejimini özü seçir. Bu, texniki xidmət xərclərini, enerji xərclərini azaldır və effektivliyi artırır.

• İstilik təkrar emalı (Rekuperasiya): Layihəmizdə istifadə olunan rekuperasiya sistemi sayəsində enerjiyə qənaət edilir ki, bu da rəqiblərlə müqayisədə bir litr suyun maya dəyərini aşağı salacaq.

• Plastik tullantıların azaldılması: 2000 litrlik bir qurğu gündəlik təxminən 100 ədəd 19 litrlik plastik qabın istifadəsini və bununla bağlı yaranan karbon izini (nəqliyyat tullantıları) aradan qaldırır.

• Yeraltı suların qorunması: Texnologiya artezian və yeraltı suları tükətmir, təbii su dövranına müdaxilə etmədən su əldə edir.

• Enerji səmərəliliyi: Sistem “Solar-ready” (günəş enerjisi ilə işləməyə hazır) dizayn edildiyi üçün gələcəkdə tamamilə yaşıl enerji ilə işləyə bilər.

Birbaşa faza keçidi (kondensasiya)

Seçilmiş texnologiya su buxarının birbaşa kondensasiyası prinsipinə əsaslanır. Bu yanaşma: Kimyəvi maddələrdən istifadə etmir; Çoxmərhələli ayırma prosesləri tələb etmir; Sistemin konstruksiyasını sadələşdirir. Bu, higroskopik absorbsiya və ya membran texnologiyalarından fərqli olaraq daha az texniki mürəkkəblik yaradır.

Termodinamik nəzarət və dəqiqlik

Sistem temperatur fərqi (qızdırma və sürətli soyutma) vasitəsilə idarə olunur. Bu isə rütubətin və şeh nöqtəsinin dəqiq hesablanmasına imkan verir, su hasilatının proqnozlaşdırılmasını təmin edir, prosesin avtomatlaşdırılmasını asanlaşdırır.

Enerji səmərəliliyi

Standart soyutma və istilik avadanlıqları istifadə olunur. Bərpaolunan enerji mənbələri (günəş panelləri və s.) ilə işləyə bilir. Yüksək rütubətli mühitlərdə daha effektivdir

Təmiz məhsul

Kondensasiya nəticəsində alınan su təbii olaraq distillə olunmuş olur, əlavə kimyəvi təmizləmə tələb etmir, sadəcə minerallaşdırma mərhələsi ilə içməli hala gətirilir.

Kimyəvi maddələrin olmaması

Duz məhlulları və ya digər higroskopik reagentlər istifadə edilmir, ətraf mühitə kimyəvi tullantı riski yoxdur.

Qapalı dövrə sistemi

Soyuducu sistem qapalı konturda işləyir, su və torpaq çirklənməsi ehtimalı minimaldır

Su resurslarından asılılığın azalması

Yeraltı və yerüstü su mənbələrinə təzyiq azalır, xüsusilə su qıtlığı olan bölgələr üçün alternativ mənbə yaradır.

Karbon izinin azaldılması potensialı

Bərpaolunan enerji ilə işlədikdə minimal emissiya yaradır, uzaq ərazilərdə su daşınmasına ehtiyacı azaldır, nəticə olaraq, əsas meyarlar sadəlik, enerji səmərəliliyi, ekoloji təhlükəsizlik və praktik tətbiq imkanı olub.

- Hazırda layihə hansı mərhələdədir: konsept, texniki dizayn, prototipləşdirmə, yoxsa pilot sınaqlara hazırlıq?

- Layihənin mühəndislik və dizayn mərhələsi tamamlanmayıb. Hazırda prototipinin yığılması və real ekoloji şəraitdə (rütubət və temperaturun dəyişməsi fonunda) test edilməsi üçün pilot sınaqlara hazırlıq gedir. Bu mərhələdə sistemin istilik mübadiləsini, alqoritminin optimallaşdırılması və suyun təmizlik dərəcəsinin AQTA standartlarına uyğunluğunun yoxlanılması nəzərdə tutulur.

- Bu texnologiyanın ilkin mərhələdə daha çox hansı sahələrdə (kənd təsərrüfatı, ucqar yaşayış məntəqələri, fövqəladə hallar və s.) tətbiqi planlaşdırılır?

- İlkin mərhələdə (Pilot) içməli su çatışmazlığı olan ucqar yaşayış məntəqələri və kəndlər üçün tətbiqi planlaşdırılır. Əsas məqsəd sosial əhəmiyyətli və avtonom su mənbəyi yaratmaqdır. Növbəti mərhələdə sənaye obyektləri və kənd təsərrüfatı üçün nəzərdə tutulmuş daha böyük həcmli (on minlərlə litr/gün) prototiplərin hazırlanması planlaşdırılır.

- Layihənin kommersiyalaşdırma modeli necə nəzərdə tutulur: Birbaşa satış, icarə, dövlət sifarişləri, yoxsa pilot layihələr üzərindən?

- Layihənin kommersiya strategiyası çevikdir, lakin əsas fokus B2B (biznesdən biznesə) sektoruna yönəlib. Həmçinin müəssisələr və özəl mülklər üçün qurğuların birbaşa satışı, böyük sənaye və tikinti şirkətləri üçün uzunmüddətli icarə modelləri, strateji əhəmiyyətli bölgələrin su təminatı proqramlarında iştirakı üçün dövlət sifarişləri əsasında satışı nəzərdə tutulub.

- Enerji təminatı məsələsi (xüsusilə Günəş enerjisi ilə inteqrasiya) layihənin texniki yol xəritəsində hansı yeri tutur?

- Texniki yol xəritəsində Günəş enerjisi ilə inteqrasiya mərkəzi yer tutur. Qurğularımız “Solar-ready” (Günəş panelinə birbaşa qoşulma imkanı) dizayn edilir. Bundan əlavə, yaşıl enerji və digər hibrid sistemlərin tətbiqi üçün xüsusi alternativ enerji mənbələri araşdırılır ki, bu da qurğunun tam avtonom (şəbəkədən kənar) işləməsini təmin edəcək. İnvestisiya ehtiyacı ilə bağlı “Su ehtiyatlarından səmərəli istifadəyə dair Milli Strategiya” çərçivəsində innovativ layihə ilə bağlı Elm və Təhsil Nazirliyinə müraciət etmişik. Bununla bağlı işlər görülür.