AMEA Naxçıvan Bölməsində ampeloqrafiya elminin yeni şöbəsi – rəqəmsal ameloqrafiya yaradılıb
Naxçıvan, 24 iyul, Rauf Kəngərli, AZƏRTAC
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölməsinin Bioresurslar İnstitutunun Meyvə, tərəvəz və üzümçülük laboratoriyasının rəhbəri, aqrar elmlər doktoru, dosent Varis Quliyevin 40 ildən artıq bir müddət ərzində üzümçülük üzrə apardığı elmi-tədqiqat işləri nəticəsində dünya ampeloqrafiya elminin yeni bir istiqaməti olan rəqəmsal ampeloqrafiya şöbəsi yaradılıb və ampeloqrafik tədqiqatlara aid olan “kapital əsərlər”in yazılmasında, üzüm sortlarının ampelo-deskriptor təsvirlərində istifadə edilib.
AZƏRTAC-ın Naxçıvan bürosuna müsahibəsində Varis Quliyev deyib ki, dünya ampeloqrafiya elminin müasir yeni sahəsi olan rəqəmsal ampeloqrafiya V.vinifera L. növünə məxsus olan sortların OIV deskriptorları əsasında beynəlxalq miqyasda qəbul edilmiş 400-dən artıq əsas genetik əlamətləri, irsi dəyişkənlik xüsusiyyətləri müvafiq qaydada kodlaşdırılıb və şifrələnib. Həmçinin, üzüm sortlarında genetik əlamətlərin və irsi dəyişkənlik xüsusiyyətlərin kod və şifrələrinin başa düşülməsi üçün Azərbaycan dilində, ingilis və rus dillərində cədvəl şəklində açarları hazırlanıb. Bu açarlardan istifadə etməklə ayrı-ayrı millətlərə, xalqlara məxsus olan üzümçülüklə məşğul olan kənd təsərrüfat işçiləri, fermerlər, iş adamları ayrı-ayrı ölkələrdə mövcud olan üzüm sortlarının tam ampeloqrafik təsviri, aqrobioloji keyfiyyətləri, kimyəvi-texnoloji xüsusiyyətləri haqqında, xüsusilə sort seçiminin düzgün aparılmasında elmi məlumatlar əldə edə bilərlər.
Bioresurslar İnstitutunun Meyvə, tərəvəz və üzümçülük laboratoriyasının rəhbəri qeyd edib ki, Azərbaycan Respublikasında ilk dəfə olaraq 270-dən artıq aborigen və introduksiya olunmuş, həmçinin yeni yaradılmış üzüm sortları rəqəmsal ampeloqrafiya üsuluna müvafiq olaraq əsas genetik əlamətləri və irsi dəyişkənlik xüsusiyyətləri kodlaşdırılıb və şifrələnib. Genofondda becərilən kişmişi, süfrə, universal və texniki istiqamətli sortların elektron kataloqlaşdırılması, mövcud sortların hansı dövlətə, xalqa, bölgəyə, həmçinin sistematik baxımdan hansı fəsiləyə cinsə, növə məxsus olmasını müəyyənləşdirmək məqsədilə üzüm sortları müvafiq şifrə və kodlarla ifadə olunub.
“Rəqəmsal ampeloqrafiya sahəsinin bu kimi metodikalarından istifadə olunmaqla “Naxçıvan Muxtar Respublikasının ampeloqrafiyası” və “Azərbaycan ampeloqrafiyası” (II cild) fundamental monoqrafiyaları hazırlanıb”, - deyən Varis Quliyev bildirib ki, rəqəmsal ampeloqrafiya sahəsinin müvafiq metodikalarından istifadə olunması dünyada üzümçülüyün geniş yayıldığı ölkələrdə, elmi-tədqiqat seleksiya mərkəzlərində hər bir ölkəyə, bölgəyə, millətə, xalqa məxsus olan üzüm sortlarının əsas genetik əlamətlərinin və irsi dəyişkənlik xüsusiyyətlərinin, həmçinin adlarının kod və şifrələnməsi dünya miqyasında üzümçülük üzrə elmi və praktiki əlaqələrin inkişafında, məqsədyönlü introduksiya işlərində, ayrı-ayrı sortlardan səmərəli istifadə olunmasında, elmi əlaqələrin genişləndirilməsində, üzüm sortları üzrə beynəlxalq elektron informasiya bazasının yaradılmasında, ayrı-ayrı millətlərə, xalqlara məxsus olan dil probleminin aradan qaldırılmasında və nəticə etibarı ilə beynəlxalq miqyasda üzümçülüyün genişləndirilməsində mühüm rol oynayacaq. Üzüm sotlarının əsas genetik əlamətlərinin və irsi dəyişkənlik xüsusiyyətlərinin ümumi qəbul edilmiş kod və şifrələrlə rəqəmsal ampeloqrafik təsvirlərinin aparılması və açarlardan istifadə olunması dünyada mövcud olan üzüm sortlarının ampelo-deskriptor təsvirlərinin hazırlanmasına və bu kimi elmi-praktiki məlumatlardan hər bir xalqa, millətə məxsus olan şəxslərin tərcümə olunmadan məqsədyönlü şəkildə istifadə edilməsinə şərait yaratmış olur.
Müasir dövrdə dünya miqyasında elmi-texniki tərəqqinin yüksək inkişafı ayrı-ayrı elm sahələrində də innovativ yeniliklərlə müşayiət olunduğunu diqqətə çatdıran Varis Quliyev qeyd edib ki, hazırda dünya dövlətlərinin geniş miqyaslı inteqrasiyası kənd təsərrüfatının digər sahələrində olduğu kimi üzümçülük və şərabçılıq sənayesinin də genişləndirilməsinə, müasir plantasiyaların salınmasına, dövlətlərarası müxtəlif iqtisadi rentabelli üzüm sortlarının introduksiyasına səbəb olub. Bu, nəticə etibarı ilə ampeloqrafiya elminin də inkişafına təkan verməkdədir. Müasir dövrdə ampeloqrafik tədqiqatlar dünya miqyasında üzümçülüyün geniş yayıldığı ayrı-ayrı respublikalarda üzümçülük və şərabçılıq sənayesinin innovativ əsaslarla inkişafında çox mühüm rol oynamaqdadır. Ampeloqrafiya ilk növbədə müasir dünyada mühüm iqtisadi əhəmiyyət kəsb edən üzüm bitkisinin növ və sortlarının toplanılması, genofondunun qorunması, kolleksiya bağlarının salınması, perspektivli sortların yaradılması, onlardan səmərəli istifadə olunması və istehsalata yönəldilməsi istiqamətində bir elm sahəsi kimi özünəməxsus tarixi inkişaf yolu keçib. Bu elmin hazırda üç şöbəsi - ümumi ampeloqrafiya (Vitaceae Juss. fəsiləsinin təkamülü, sistematikası, yayılması, dəyişkənlik və irsiyyət qanunauyğunluqları, növ və sort biomüxtəlifliyi, ekoloji problemləri, tədqiqat üsullarının yaradılması və s. tədqiqi), xüsusi ampeloqrafiya (növ, sort, klon və formaların ampeloqrafik təsviri, fenoloji, aqrobioloji, uvoloji, biokimyəvi, təsərrüfat-texnoloji və s. xüsusiyyətlərinin tədqiqi) və interaktiv ampeloqrafiya (beynəlxalq əlaqələr əsasında üzüm sortlarında molekulyar səviyyədə kəmiyyət və keyfiyyət göstəricilərinin və genetik əlaqələrin tədqiqi) ayırd edilir.
Bölmənin digər xəbərləri
