Bakı, 30 dekabr, AZƏRTAC

“Dədə Qorqud” xalqımızın bədii düşüncəsində əbədi yaşayan poetik ruhdur. Şairlərin təxəyyülündə ilhamın oyanması tarixən onun da oyanması ilə müşayiət olunub. Qorqud ədəbi ruhu həmişə var olmuş, daim milli poetik düşüncəni qidalandırıb. XX əsrin birinci yarısında “Kitabi-Dədə Qorqud” eposunun çap olunaraq cəmiyyətimizdə məşhurlaşması həmin ruhu şairlərin təxəyyülündə kütləvi şəkildə coşdurub və həmin çoşqu müasir ədəbiyyatımızda bu günə kimi davam etməkdədir.

Bəxtiyar Vahabzadənin dastana bütün hallarda milli dəyərlər aspektində müraciət etməsinin səbəbləri onun bir məqaləsində belə izah edilir: “Hər bir xalq üçün öz kökünü, ilkini və qaynağını bilmək vacibdən vacibdir. Ona görə ki, haradan gəldiyini bilməyən hara gedəcəyini də bilməz. Bu gün böyük xariqələr yaradan, qəhrəmanlıqlar göstərən xalqımız bu qüdrəti və bu gücü haradan almış - deyə düşündüyümüz zaman keçmişə baxır, ilkimizi araşdırmalı oluruq. Bugünkü qəhrəmanlar kökləri əsrlərin dərin qatlarına işləyən nəhəng bir ağacın əsrimizdəki budaqlarıdır. Bu ağacın adı “Qorqud” ağacıdır”.

Bu dikirlər filologiya elmləri doktoru, professor Yeganə İsmayılovanın “Bəxtiyar Vahabzadə yaradıcılığında “Dədə Qorqud” ideya və motivləri” sərlövhəli yazısında yer alıb. AZƏRTAC yazını təqdim edir.

Müasir poeziyada “Kitabi-Dədə Qorqud” motivlərindən istifadə ənənəsi daha sonra dövrün ab-havasına uyğun olub. Repressiyalar dövründə ona maraq zəifləyib, hətta sönüb, sonralar yenə güclənib. Ümumiyyətlə isə “Dədə Qorqud” ruhu Azərbaycan ədəbiyyatını heç vaxt tərk etməyib.

Azərbaycan poeziyasında xüsusilə görkəmli şairlərin yaradıcılığında “Dədə Qorqud” motivlərindən istifadə kiçik janrlardan (şeirlərdən) monumental janrlara doğru istiqamət götürüb. Bu cəhətdən B.Vahabzadə, N.Xəzri, B.Səhənd, A.Abdullazadə, Z.Yaqub, N.Kəsəmənli, V.Aslan və başqa şairlər Dədə Qorqud ruhunda təkcə kiçikhəcmli şeirlər yox, eləcə də iri poemalar yazıblar.

Şair və yazıçıların eposa coşqun marağının əsasında elə bu amil durur. Özünü bir milli şəxsiyyət və sima kimi axtaran, milli özünütəsdiq ideyaları üçün alışıb-yanan yaradıcı subyektlər həmin ideya və idealları məhz “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanlarında tapırlar. Bu cəhətdən görkəmli şair B.Vahabzadənin dastanın obraz və ideyalarından istifadəsinin kökündə məhz milli ideyalar və milli özünütəsdiq idealları durur.

“Azərbaycan oğluyam” şeirində “anasının torpaq”, “atasının od olduğunu” və “oddan yarandığını” milli özünütəsdiqin ən ali və ülvi səviyyəsi kimi bəyan edən B.Vahabzadə milli varlığımızın “hünər” keyfiyyətini vəsf edərkən “Kitabi-Dədə Qorqud”dan məşhur adalma motivinə istinad etmişdir:

Hünər göstərməyincə

Adsız yaşamışam mən.

Dədəm Qorqud ad verdi

Mənə öz hünərimdən.

Şair Qarabağ atını tərənnüm edərkən onu elimizin igidlik simvolu səviyyəsinə qaldırır və bu zaman ulu Bayandur xanı yada salır:

Qarabağın kürən atı –

Döyüşlərdə arxasıdır

Koroğlunun, Bayandurun

Başqa bir (adsız) şeirində ulu Dədə Qorqud sənətkarın ürəyini içəridən didən fikirləri, milli arzu və istəklərini bölüşdüyü həmsöhbət - həmdərddir:

Tutuşmuşam, çaxmaq yoxdur alışmağa.

Qaynayıram, təpərim yox, nə coşmağa, nə daşmağa.

Ürəyimin sözlərini oba-oba danışmağa

Dədə Qorqud timsalında ozan ola,

Bir qəribə yuxu gördüm, istəyimcə yozan ola!

Filosof şair B.Vahabzadənin poeziyasında dastana milli dəyərlər aspektində müraciət etməsinin səbəbləri onun bir məqaləsində belə izah edilib: “Hər bir xalq üçün öz kökünü, ilkini və qaynağını bilmək vacibdən vacibdir. Ona görə ki, haradan gəldiyini bilməyən hara gedəcəyini də bilməz. Bu gün böyük xariqələr yaradan, qəhrəmanlıqlar göstərən xalqımız bu qüdrəti və bu gücü haradan almış - deyə düşündüyümüz zaman keçmişə baxır, ilkimizi araşdırmalı oluruq. Bugünkü qəhrəmanlar kökləri əsrlərin dərin qatlarına işləyən nəhəng bir ağacın əsrimizdəki budaqlarıdır. Bu ağacın adı “Qorqud” ağacıdır”.

Azərbaycan şairləri “Dədə Qorqud” motivlərinə geniş şəkildə müraciət ediblər. Qorqud ədəbi ruhu həmişə milli poetik düşüncəni qidalandırıb. XX əsrin birinci yarasında “Kitabi-Dədə Qorqud” eposunun çap olunaraq cəmiyyətimizdə məşhurlaşmasından yaranan “Dədə Qorqud” coşqusu müasir ədəbiyyatımızda bu günə kimi davam edir.

B.Vahabzadə dramaturgiya sahəsində də özünəməxsusdur, fəal vətəndaşlıq mövqeyi nümayiş etdirib. “İkinci səs”, “Yağışdan sonra”, “Yollara iz düşür”, “Qızıl alma”, “Dar ağacı”, “Atamın kitabı”, “Fəryad”, “Özümüzü kəsən qılınc” (“Göy türklər”) və digər dram əsərlərində mövzu dairəsi, bu əsərlərdə qaldırılan milli, bəşəri problemlər, onların bədii həlli şairin həm də mahir bir dramaturq olduğunu təsdiqləyir. Şairin dramlarında poeziyasında olduğu kimi lirik-psixoloji və epik-fəlsəfi üslub özünü göstərir.

Bəxtiyar Vahabzadənin sırf tarixi mövzuda yazdığı üç pyesi var: “Dar ağacı” (Babəkə həsr olunub), “Fəryad” (Nəsimiyə həsr olunub) və “Özümüzü kəsən qılınc” (“Göytürklər”). “Dar ağacı” pyesində Babəkin edamına nail olmuş Aqşinin (Ərəb xilafətinin valisi kimi Azərbaycana qayıtmışdı) ömrünün də dar ağacında bitməsi ibrətamizdir. İmadəddin Nəsimiyə həsr olunmuş “Fəryad” mənzum tarixi faciəsində fikir və şəxsiyyət azadlığı problemini qaldırır. Tədqiqatçılar Bəxtiyar Vahabzadənin pyeslərinin onun poeziyası ilə bağlılığını insan psixologiyasının ziddiyyətləri ilə vəhdətdə izlədiyini, daxili aləmin təhlilinə qüvvətli meyilliliyin şairin yaradıcılığı üçün səciyyəviliyini qeyd edirlər.

Şair tarixi mövzuya müraciət edərkən “tarixi dürüstlüyü tam mühafizə etməyi”, “tarixi şəxsiyyəti həyatda olduğu kimi” verməyi vacib hesab etmir.

Qəhrəmanlarının əlamətdar cəhətlərini, tərcümeyi-halının mühüm nöqtələrini tarixin inkişaf qanunları baxımından ümumiləşdirilib, onun yaşadığı dövrü, həmin dövrün pafosunu, qabaqcıl ideyalarını əks etdirir. Hər tarixi dramını yazmazdan əvvəl müəllif qələmə aldığı dövrü dərindən öyrənir, ona bu günün gözüylə nəzər salmağı, dövrlər arasında əlaqə yaratmağı bacarır, bu günün tamaşaçıları ilə ulu əcdadlarımız arasında bir növ körpü yaradır.

B.Vahabzadənin müstəqillik illərində qələmə aldığı tarixi dramlarından biri də “Özümüzü kəsən qılınc”dır. “Kitabi-Dədə Qorqud”un motivləri əsasında yazılmış həmin dramda türklərin şanlı, ulu tarixi mövzu obyekti kimi götürülmüş, türk xalqlarının birliyi məsələsinin vacibliyi əsas ideya mərkəzinə gətirilib.

Tarixiliklə və müasirliyi özündə təcəssüm etdirən “Özümüzü kəsən qılınc” ("Göytürklər") dramı əsl mənada tarixin ibrət dərsidir: Pyesin əsasında qədim türk tayfaları arasındakı düşmənçilik və müharibələr mövzusu durur: özümüzü kəsən qılınc məhz budur. Şair tarixi mövzu ilə xalqımızı birliyə çağırır, tayfabazlıq və yerliçilik kimi eybəcər halların xalqımızın gələcəyi üçün təhlükə olduğunu vurğulayır.

“Nə qədər ki, qılıncımız düşməni deyil, özümüzü kəsəcək, biz kiçiləcəyik, böyük türk ola bilməyəcəyik”. Əsər VII əsrdə mövcud olmuş Göytürklərdən, onların torpaq uğrunda apardığı mübarizədən, əsərin qəhrəmanı Gur-Şadın qəhrəmanlığından bəhs edir. Şair ana xəttini vətən, torpaq, azadlıq təşkil edən pyesdə bədii boyalarla tarixilik və müasirliyin vəhdətini yaradıb.