Bakı, 6 fevral, AZƏRTAC

BDU-nun dosenti, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, Qarabağ müharibəsi veteranı Qivami Rəhimli müstəqilliyimizin ilk illərində ölkəmizin çətin durumu, üzləşdiyi böyük maneələr, Azərbaycan həqiqətlərini dünya ictimaiyyətinə çatdıran fədakar jurnalist Tomas Qolts barədə xatirələrini AZƏRTAC-la bölüşüb.

Amerikalı Tomas Qolts münaqişə zonalarından birbaşa reportajlar hazırlayan müharibə jurnalisti idi. O, peşəkar instinkti ilə vaxtın və məkanın kəsişdiyi nöqtəni dəqiqliklə taparaq münaqişələrin mərkəzində olmağı bacarır, qarşısına çıxan bənzərsiz və nadir insan talelərindən bəhs edən hekayələrə emosional təsir və canlılıq qataraq beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırırdı.

Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində ölkəmiz müxtəlif böhranlarla müşayiət olunan çox çətin və qeyri-sabit bir dövr yaşamışdı. Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən ərazilərimizin işğalı, qanunsuz fəaliyyət göstərən silahlı dəstələrin ölkə daxilində qeyri-sabit və təhlükəli vəziyyət yaratması, Azərbaycana qarşı aparılan kəşfiyyat-pozuculuq fəaliyyətləri ölkənin parçalanmasına gətirib çıxara bilərdi.

Tomas Qolts 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanın müstəqilliyə doğru çətin yolunu izləyən çox az sayda Qərb jurnalistindən biri idi. Xarici jurnalist kimi o, 1991-ci ildə Naxçıvanda Heydər Əliyevlə görüşüb və ondan müsahibə almışdı. Vaxtilə Sovet İttifaqının ən nüfuzlu rəhbərlərindən biri, zəngin siyasi təcrübəyə malik olan Heydər Əliyev Azərbaycanın çətin və keşməkeşli durumu zamanı Moskvadan vətənə qayıdaraq xalqını xilas etmək missiyasını üzərinə götürmüşdü.

“Azərbaycan Gündəliyi” (“Azerbaijan Diary”) adlı əsərində Tomas Qolts 1991-ci ildə Sovet İttifaqının süqutundan sonra Azərbaycanın dövlətçilik və milli suverenliyini qorumaq uğrunda apardığı mübarizəni bir əcnəbinin gözü ilə olduqca maraqlı və təsirli şəkildə nəql edir.

O, 1992-ci ilin fevralında erməni silahlı qüvvələri tərəfindən 613 günahsız insanın həyatına son qoyan qətliamdan çox qısa müddət öncə Xocalıda olmuşdu. Tomas Qolts bu dəhşətli qırğın barədə beynəlxalq ictimaiyyəti ilk məlumatlandıranlardan biri olmuş və onun “Azərbaycan Gündəliyi”ndə Xocalı faciəsi xüsusi yer almışdı.

Tomas Qolts haqsızlığa məruz qalan bütün xalqlara – istər çeçen, türk, İraq kürdləri, gürcülər, istərsə də Azərbaycan xalqı olsun – tükənməz qayğı və sədaqət göstərirdi. Onun missiyası şahidi olduğu müharibə cinayətləri və insan haqlarının pozulması barədə məlumatları dünyada yaymaq idi. Bu məqsədlə o, universitetlərdə, beyin mərkəzləri və dövlət institutlarında mühazirə və təqdimatlarla çıxış edirdi.

Corc Vaşinqton Universitetində keçirilən görüşlərin birində erməni lobbisindən olan iştirakçılardan biri “Azərbaycan Gündəliyi” (“Azerbaijan Diary”), "Çeçenistan Gündəliyi" (“Chechnya Diary”) və “Gürcüstan Gündəliyi” (“Georgia Diary”) kitablarının müəllifi Tomas Qoltsdan soruşur:

-“Bəs Ermənistan barədə kitabı nə vaxt yazacaqsınız?”

Tomas dərhal cavab verir:

-“Mən onu artıq yazmışam; kitab “Azərbaycan Gündəliyi” (“Azerbaijan Diary”) adlanır”.

Tomas həqiqətləri çatdırarkən, xüsusilə Azərbaycan mövzusuna toxunarkən həmişə böyük qətiyyət göstərirdi.

Tomas Qolts Azərbaycanın ən tarixi anlarının canlı şahidi olmuşdu və mən dəfələrlə onunla görüşmək imkanı əldə etdiyim üçün özümü xoşbəxt sanıram. Xüsusilə yaddaşıma həkk olunan görüşlərdən biri 2000-ci ildə onun məşhur “Neft Odisseyası” tədbirinin təşkilinə dəstəklə bağlı idi. Bu tədbir çərçivəsində o, sovet dövrü köhnə “Ural” markalı motosikletlərdə Bakıdan başlayaraq Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə üzərindən keçməklə 1700 kilometrlik bir yolu qət edərək Azərbaycan neftini BTC boru kəməri layihəsinin rəsmi sanksiyasından xeyli əvvəl Aralıq dənizində yerləşən Ceyhan limanına çatdırmışdı.

O dövrdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan layihəsinin əleyhdarları Prezident Heydər Əliyevin bu layihəni reallaşdırmaq üçün göstərdiyi yorulmaz səyləri yerə vuraraq, bu kəməri istehza ilə “heç yerə gedib çıxmayan boru kəməri” adlandırırdılar. Boru kəmərinin keçəcəyi marşrut boyunca səyahət etmək, Bakıdan Ceyhana ilk simvolik “Azeri Light” xam neft çəlləyini çatdırmaq və bu marşrutu dünyaya tanıtmaq Tomas Qoltsun BTC-yə verdiyi xüsusi töhfə idi.

Bu təşəbbüs son nəticədə bu gün “heç yerə gedib çıxmayan boru kəməri” kimi qələmə verilən layihənin Avropanın enerji təhlükəsizliyində oynadığı rolu çox gözəl göstərir.

Tomas Qoltsla görüşlərimizin çoxu onun ən sevimli mövzusu olan Qarabağla bağlı idi – o dövrdə bu ərazi erməni silahlı qüvvələrinin işğalı altında idi. Həmin çətin illərdə, - 1997-ci ildə bp “Uşaq Muğam Festivalı” layihəsinə start verdi, – gənc muğam ifaçılarının müsabiqəsi təşkil olundu. İstedadlı uşaqların əksəriyyəti Azərbaycan milli musiqisi, - muğamın beşiyi sayılan Qarabağdan olan məcburi köçkün ailələrindən idi və bu müsabiqə köçkün uşaqların öz milli kimliklərini qoruyub saxlamalarına dəstək məqsədi daşıyırdı. Üç il ardıcıl olaraq bp-nin dəstək verdiyi “Uşaq Muğam Festivalı” böyük uğurlar qazandı. Bu layihəyə cəlb olunan Azərbaycan muğamının vurğunu, amerikalı Ceffri Verbok, Uşaq Muğam müsabiqəsinin münsiflər heyətinin üzvü kimi, final mərhələsi üçün istedadlı gənc muğam ifaçılarını axtarıb tapmaq məqsədilə qaçqın düşərgələrinə səfərlər etdi. Ağır həyat şəraitinə baxmayaraq, qədim muğam ənənələrini yaşadan azyaşlı uşaqların ifası insanı heyran edirdi.

Bu səfərlər Ceffrini muğam oxuyan azərbaycanlı uşaqlar haqqında sənədli film çəkməyə ruhlandırdı.

ABC, BBC və CBS üçün müxtəlif mövzularda videosənədli filmlər hazırlamış Tomas Qolts, 2008-ci ildə Ceffri Verbokla birlikdə yenidən qaçqın düşərgələrinə səfər edərək “Gənc səslər, qədim nəğmə” (“Young Voices, Ancient Song”) adlı sənədli film üzərində işləməyə başladılar. 53 dəqiqəlik bu sənədli filmin ərsəyə gəlməsi 8 il çəkdi.

bp-nin həyata keçirdiyi “Uşaq Muğam Festivalı”nın layihə meneceri kimi bu film üzərində Ceffri və Tomasla birlikdə çalışmaq mənə böyük qurur hissi verirdi. Bu film böyük uğur qazandı, London, Bakı, Nyu-York, Paris, Los-Anceles, Filadelfiya, Ottava və dünyanın bir çox yerlərində nümayiş olundu. Lakin bu uğurdan da əvvəl Tomas Qoltsun muğama həsr olunmuş 15 dəqiqəlik sənədli filmi hələ 2009-cu ildə Kaliforniyanın La Colla şəhərində keçirilən “Accolade Film Festivalı Müsabiqəsi"ndə qısametrajlı filmlər kateqoriyasında mükafata layiq görülmüşdü.

Tomasla görüşlər həmişə unudulmaz olurdu. Qalın qaşları və onları belə kölgədə qoyan bığları ilə o, ədalət uğrunda mübarizə aparan əfsanəvi Robin Qudu xatırladan yaddaqalan bir şəxsiyyət təsiri yaradırdı.

Hətta səhhətində ciddi problemlər və əlil arabasına məhkum olanda belə, Tomas 2023-cü ilin mayında Qarabağın azad edilmiş Şuşa şəhərinə səfər etmiş, məcburi köçkün ailələrin doğma yurdlarına qayıdışının şahidi olmuşdu. O, axır nəfəsinə qədər Azərbaycanın vurğunu idi və Qarabağa son səfərindən sonra 29 iyul 2023-cü ildə bu dünyanı tərk etdi. Prezident İlham Əliyev Tomas Qoltsun ailəsinə ünvanladığı başsağlığı məktubunda qeyd etmişdi ki, “Tomas Qolts Azərbaycanın böyük dostu idi. ...Xocalı soyqırımını dünya ictimaiyyətinə çatdıran ilk jurnalistlərdən idi. ...Ermənistan-Azərbaycan Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı onun yazdığı məqalələrin, kitabların və çəkdiyi filmlərin Azərbaycanın haqq səsinin dünyaya çatdırılmasında əvəzsiz töhfəsi olmuşdur”.

Prezident Əliyev onunla Şuşadakı son görüşünü xüsusi vurğulayaraq qeyd edib ki, Tomas Qoltsun parlaq xatirəsi Azərbaycan xalqının qəlbində həmişə yaşayacaq.