Xalid Səid Xocayevin əsəri özbək və Azərbaycan dillərində nəşr olunub
Bakı, 19 mart, AZƏRTAC
XX əsr Azərbaycan dilçiliyinin görkəmli simalarından olan Xalid Səid Xocayevin “Yeni əlifba yollarında əski xatirə və duyğularım” adlı əsəri özbək və Azərbaycan dillərində nəşr olunub.
AZƏRTAC xəbər verir ki, əsər memuar tipli xatirələrdən ibarətdir. Bu əsər 1929-cu ildə ilk dəfə kitab şəklində işıq üzü görüb və yeni latın əlifbası ilə yazılmış ilk kitablardan biridir. Bir əsrə yaxın müddət ərzində bir daha nəşr olunmayan bu əsər yenidən - “Mumtoz soz” nəşriyyatının sahibi professor Həmidullah Baltobayev tərəfindən Özbəkistanda özbək və Azərbaycan dillərində çap olunub. Əsərin 1929-cu il mətnini yenidən nəşrə hazırlayan və redaktoru, filologiya elmləri doktorları Almaz Ülvi Binnətova və Yaşar Qasıma, özbəkcəyə tərcüməsi isə Hulkaroy və Ubaydulloh Baltaboyevlərə məxsusdur.
Kitaba professor Həmidullah Baltobayev “Özbək dili və ədəbiyyatının Azərbaycandakı böyük nümayəndəsi” adlı “Ön söz” yazıb. “Ön söz”də Ziya Bünyadov, Nazilə Səfərova, Paşa Əlioğlu, Əli Şamil Hüseynoğlu, Kamil Vəli Nərimanoğlu, Əliheydər Ağakişiyev, Almaz Ülvi Binnətova kimi Azərbaycan alimlərinin müxtəlif məqalələrindən istifadə edib.
Xalid Səid Xocayevin 370 səhifəlik “Yeni əlifba yollarında əski xatirə və duyğularım” adlı əsəri AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun “Azərbaycan-Türkmənistan-Özbəkistan ədəbi əlaqələr” şöbəsində hazırlanıb.
Özbək və Azərbaycan dillərində verilmiş daha bir yazı Bakı Darülfününün Şərq fakültəsi müdərrislərindən Əziz Qubaydullinin “Xalid Səid haqqında” təqdimatıdır. Özbək dilində tərtib olunan hissənin sonluğunda “Xalid Səid Xocayevin həyatı və əsərləri” adı altında türkiyəli alim Mustafa Tokərin məqaləsi də yer alıb. Mustafa Tokər məqaləsində Əsgər Quliyev və Ziya Bünyadov kimi alimlərin əsərlərindən bəhrələnib və sitatlar gətirib.
Azərbaycan dilində olan hissənin “Ön söz”ü Xalid Səid Xocayevin Torontoda yaşayan 95 yaşlı qızı Bəhicə Xocayeva-Məmmədovaya məxsusdur: “Xoşbəxtəm ki, Xalid Səid kimi qeyri-adi şəxsiyyətlər unudulmayır. O, mənim atamdır” adlı “Ön söz”də Bəhicə xanım atasının həyat və yaradıcılığı ilə bağlı bir sıra maraqlı faktları işıqlandırıb. Kitabın son sözündə də yenə qızı Bəhicə Xocayevanın I Bakı Türkoloji Qurultayının 90 illiyinə həsr olunmuş Beynəlxalq elmi konfransın rəyasət heyətinə göndərdiyi təbrik məktubunun mətni verilib.
“Yeni əlifba yollarında əski xatirə və duyğularım” əsəri 3 hissədən ibarətdir: Bakı-Krım-Moskva; Moskva-Türküstan; Türkoloji qurultay.
“Bakı-Türkmənistan-Özbəkistan”. “Bakı-Krım-Moskva” adlı birinci hissə “Haraya və nə üçün gedirik” yarımbaşlığı ilə başlayır və bu hissədən etibarən Xalid Səidin xatirələri fonunda qələmə alınan dövrün fövqəladə vəziyyəti və bu vəziyyətdən çıxmaq üçün keçilən yollar əks olunur. Bu hissə “Mineralnı-Rostov”, “Rostov-Ağməscid”, “Ağməscid. Baxçasaray”, “Ağməsciddə ilk iclas”, “Ağməscid-Sevastopol”, “Maarif evində” kimi yarımbaşlıqlardan ibarətdir.
“Moskva-Türküstan” adlı ikinci hissədə “Türküstanın hüdudları və coğrafi mövqeyi”, “Daşkənddə”, “Qonaqlıqda yeni əlifba məsələsi”, “Daşkəndə ümumi bir nəzər”, “Əski şəhərdə maarif”, “Daşkəndə tarixi bir nəzər hissələri”, “Türkoloji qurultay” bölmələrdə qarşıya qoyulan məsələlərin mahiyyəti açıqlanıb.
“Bakı-Türkmənistan-Özbəkistan” adlı üçüncü hissədə isə “Türkoloji qurultay lazımdır”, “I Ümumi Türkoloji Qurultay”, “Qurultay açılarkən”, “Qurultaydan sonra”, “İkinci dəfə Türküstana doğru”, “Krasnovodsk küçələrində”, Aşqabada doğru”, “Aşqabadda”, “Türkmənistanda yeni əlifba məsələsi”, “Səmərqəndə doğru”, “Özbəkistan daxilində”, “Yeni əlifba ilə bağlı təşəbbüslər”, “Maarif Komissarlığında”, “Komissarlar Şurasının sədri yanında”, “Firqə məsul katibi yanında”, “Elmi Şurada qərar”, “Bir qərarın nəticəsi”, “Səmərqəndə tarixi bir nəzər” adlı hissələr yer alıb. Son hissə “Türküstanda istifadə edilən müxtəlif əlifbalar və onlara tarixi nəzər” adlı hissənin təqdimi ilə bitir.
Əsərin əsas məzmununu türk xalqları arasında olan birlik və bu yolda atılan addımlar təşkil edir. Əsər boyu təşkil olunan səfər heyətinin hər bir üzvünü düşündürən əsas məsələ əlifba islahatını hansı cümhuriyyətin qəbul edib-etməyəcəyi məsələsi idi.
Yeni əlifbanın ilk mücahidi kimi tanınan, Yeni Əlifba Komitəsinin sədri Səmədağa Ağamalıoğlunun, “Molla Nəsrəddin” jurnalının müdiri Mirzə Cəlil Məmmədquluzadənin, Yeni Əlifba Komitəsinin üzvü Vəli Xuluflunun və böyük dilçi alim Xalid Səid Xocayevin düşüncələri, bu yolda gerçəkləşən bütün fəaliyyətləri əsər boyu bütün hadisələrin gərgin axarında təsvir olunub.
Əsəri oxunaqlı edən cəhətlərdən biri də dilinin axıcı olması, gözəl təbiət lövhələrinin lirik təsviridir.
Bu kitabın yenidən nəşri Azərbaycan elmində, ədəbiyyatında, dilçilik tarixində silinməz izlər qoyan böyük maarifpərvər Xalid Səid Xocayevin nakam ömrünə gözəl xatirədir.
Bölmənin digər xəbərləri
