Bakı, 3 iyun, Vahid Şükürov, AZƏRTAC

Azərbaycan xalqının mənsub olduğu türk mədəniyyəti zəngin və çoxşaxəlidir. Zoomorfik fiqurlar və heykəllər bu mədəniyyətdə xüsusi yer tutur.

AZƏRTAC xəbər verir ki, totemik inanclar qədim türklər arasında geniş yayılıb. Bu da çoxsaylı etnoqrafik materiallarla öz təsdiqini tapır. Zoomorfik rəmzlər məişət və ritual məmulatlarda - kəmərlərdə, zərgərlik əşyalarında, keramika məmulatlarında, talismanlarda, silahlarda və məzar daşlarında təsvir edilirdi. Bunların arasında ən çox quş, oğlaq, qoç, maral, at, öküz, ilan, canavar, it və pişik sinfinə aid olan yırtıcıların təsvirlərinə rast gəlinir. Qeyd etmək lazımdır ki, müəyyən bir heyvanın təsvirinin həkk olunması faktı belə, onun totemizmlə əlaqəsinə işarə edə bilər. Beləliklə, müxtəlif tarixi abidələrdə təsvir olunan bəzi heyvanlar qədim insanların ehtimal olunan totemləridir. Totemistik təbiəti Azərbaycan mifologiyasında öz təsdiqini tapan zoomorfik rəmzlər xüsusilə maraqlıdır.

Azərbaycan, Qırğızıstan, İran (Ərdəbildə və Təbrizdə), Qazaxıstan, Türkiyə şəhərlərində (xüsusən Artvin, Qars, Tunceli, Van, Ərzurum, Ərzincan, Bitlis, Ağrı, Erciş, Malatya, Tercan, Sivas, Rize, Trabzon, Akşehir və Afyonda), Rusiyada (Altay diyarında və Xakasiyada), eləcə də demək olar ki, bütün Qərbi Azərbaycan ərazisində, yəni türk əhalisinin etnik təmizləmə yolu ilə qovulduğu və çox sayda tarixi abidənin məhv edildiyi indiki Ermənistanda geniş yayılmış yüzlərlə və minlərlə ritual zoomorfik qoç və at heykəlləri böyük türk birliyinin ortaqlığının çox vacib elementləridir.

Zoomorfik heykəllər arasında qoçlar xüsusi yer tutur. Azərbaycanın arxeoloji xəritəsi üzərində apardığı iş zamanı arxeoloq Vasili Sısoyev Abşeron yarımadasında, Qarabağda, Naxçıvanda, Şirvanda, Lənkəranda, Yardımlıda yerləşən müsəlman qəbiristanlıqlarında at və qoç daş heykəllərinin olduğunu qeydə alıb. Bütün bu heykəllər orijinal sənət əsərləridir. Bu heykəllər əsasən XIII-XIX əsrlərə aid edilir. Ancaq zoomorfik fiqurlar, xüsusən də Azərbaycan ərazisindəki arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan, eramızdan əvvəl V-III minilliyə aid Qoç nümunələri Xudutəpə arxeoloji abidəsinə aiddir.

Qoç kultu qədim zamanlardan türklər arasında mövcuddur və dərin məna kəsb edir. Qoç fiqurları, qədim türklərin inancına görə, mərhuma başqa dünyadan yeni bir həyata, işıq dünyasına qayıtmaq imkanı verirdi. Bundan əlavə, qoç hakimiyyətin toxunulmazlığının simvolu idi. Xalq arasında bu heykəllər “Qoç daşı” kimi tanınır.

Qoç kultu ilə bağlı bir çox inanclar var. Oğuz türklərinin inancına görə, qoç sürüsündə olan insan pis ruhlardan qorxmur. Qara qoçlar digərlərindən xüsusilə seçilirdilər. Qoç şaman ayinlərində qurbanlıq heyvan kimi istifadə olunurdu və bir növ qoruyucu xarakterə malik idi. İnsanlar onlardan pis qüvvələrdən qorunmaq və yaxşı qüvvələri cəlb etmək üçün istifadə edirdilər. Qoçun güclü və qıvrılmış buynuzları əks olunan təsvirlər bir neçə nəslə aid dulusçular və daş ustaları tərəfindən yaradılıb. Daşdan hazırlanan qoç abidələrinin üzərində adətən yazılardan əlavə ov səhnələri də oyulurdu.

Qəbirlərin üzərindəki daşdan buynuzlu qoç heykəli cəsarət, güc və cəsarət simvolu kimi xarakterizə olunurdu. Maraqlıdır ki, eyniadlı orta əsr Azərbaycan dastanının qəhrəmanı Koroğlu da adətən “Qoç Koroğlu” adlandırılırdı. Güclü və cəsur insanlar üçün qədimdə işlədilən “qoçu" Azərbaycan adı da türkcə işlədilən “qoç” sözündəndir.

Qoç qəbir daşlarının Azərbaycanda geniş yayılması Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu tayfalarının, daha sonra isə Səfəvilərin həyat tərzi ilə sıx bağlıdır.

Daş qoç fiqurları haqqında məlumat verən ilk mütəfəkkirlərdən biri, Culfadakı köhnə qəbiristanlıqda gördüyü kitabədə həkk olunan daş qoçun eskizini çəkən və təsvir edən ingilis rəssamı, səyyah, yazıçı və diplomat Robert Porterdir. 1825-ci ildə isə belə bir abidə haqqında indiki Ermənistan ərazisindəki Lori çölündə olan at və qoç fiqurlarının eskizini dərc etdirən təbiətşünas alim və paleontoloq Eduard Eyxvald öz kitabında məlumat verib.

Bir çox heyvan heykəlləri əhəmiyyətli ölçülərə malikdir. Daşdan sxematik və kobud şəkildə oyulmuş fiqurlar çoxluq təşkil edir, lakin bəzən böyük bədii ustalıqla hazırlanmış heykəllərə də rast gəlinir. Çox vaxt qoçun yan tərəfləri və arxa hissəsi yalnız yazılarla deyil, həm də oyma-qabarıq təsvirlərlə örtülü olur. Bu təsvirlərdə ərəb yazılarını da görmək mümkündür.

Qoçun təsvirinin bariz nümunəsi Yardımlı ərazisində aşkarlanmış daşdan oyulmuş məzar daşlarıdır. Alimlər onları XIV-XVII əsrlərə aid edirlər. Bu fiqurlar arasındakı fərq onların üzərindəki naxışların incəliyi və yerinə yetirilmə dəqiqliyidir. Ornamentlər və detalların işlənməsi xüsusi diqqətə layiqdir. Azərbaycanın başqa yerlərində tapılmış qoç heykəllərindən fərqli olaraq, hətta fiqurlara canlılıq və fərdilik qatan quyruqlar və digər kiçik detallar da sxematik şəkildə təsvir edilib. Məsələn, qəbiristanlıqların birində zərgər dəqiqliyi ilə hazırlanmış zərif naxışları olan qoçları görmək mümkündür.

Bu fiqurlar təkcə alimlərin yox, həm də turistlərin diqqətini cəlb edir, Yardımlı rayonunda mədəni turizmin mühüm hissəsinə çevrilir. Bu cür tapıntılar sayəsində qədim ustaların bacarıqlarını daha yaxşı dərk etmək və qiymətləndirmək və bu mirası gələcək nəsillərə ötürmək imkanı yaranır.

Bu bənzərsiz abidələrin sistematik öyrənilməsinə başlamaq, bütün tapıntıların hərtərəfli qeydiyyatını və sənədləşdirilməsini aparmaq, bu rəqəmlərin bədii üslubunu və simvolizmini ətraflı öyrənmək üçün proqramlar hazırlamaq lazımdır ki, bu da bölgənin mədəni və bədii inkişafı haqqında biliklərimizi dərinləşdirməyə imkan yaradacaq. Bu cür tədqiqatlar təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütövlükdə dünya elmi üçün də böyük əhəmiyyət kəsb edəcək, qədim türk sivilizasiyaları və onların incəsənəti haqqında anlayışımızı genişləndirəcək.

…Səməd Vurğun deyib: “Tarixi abidələr və daş kitabələr bir vaxtlar yaşayıb-yaradan, tarixin odundan və alovundan keçərək gözəl torpağımızı, tariximizi qoruyub saxlayan, əsrlər boyu elmin, mədəniyyətin və incəsənətin inkişafı üçün əzəmətli və gözəl zəmin yaradan insanın daşlaşmış ürəyidir”. Bu sözləri Azərbaycanın təkcə keçmişin səhifəsi deyil, həm də tarixçilər, arxeoloqlar və sənətşünaslar üçün mühüm məlumat mənbəyi olan zoomorfik abidələrinə də aid etmək olar.

Məqalədə müəllifin fotoşəkillərindən istifadə olunub. Məqalə Sabit Qurbanovun materialları əsasında hazırlanıb.