Bakı, 15 sentyabr, AZƏRTAC

XX əsrin əvvəllərində Avrasiya dünyasında cərəyan edən hadisələr Anadolu bölgəsində və Azərbaycanda da öz təsirini göstərməkdə idi. Bu dövrdə cəmiyyətin şüurunda baş verən milli özünüdərk prosesi buna uyğun müvafiq münasibətləri ortaya qoymuşdu. Azərbaycanda və Anadoluda ziyalılar və demokratik düşüncəli din xadimləri milli-mənəvi və dini dəyərlərin modernləşməsi uğrunda yorulmaz mübarizə aparırdılar. Bu sahədə Əli bəy Hüseynzadə və Əhməd bəy Ağaoğlunun xidmətləri müstəsna dərəcədə böyükdür.

Həmin dövrdə elmi-mədəni və ədəbi əlaqələrlə yanaşı, xeyriyyəçilik fəaliyyəti də geniş vüsət alır. Azərbaycanlı mesenantlardan Hacı Zeynalabdın Tağıyev, Ağa Musa Nağıyev, Murtuza Muxtarov, Şəmsi Əsədullayev kimi sahibkarlar böyük xeyriyyəçilik işləri ilə məşğul olur, azərbaycanlı milyonçuların xeyriyyəçilik fəaliyyəti Azərbaycanın hüdudlarını aşaraq Anadolu bölgəsini də əhatə edir. Həmin dövrlərdə Azərbaycan türkləri Rusiya imperiyasının işğalında olmasına baxmayaraq, hərbi baxımdan da Anadoluda türk qardaşlarına öz yardımlarını göstərib, xüsusilə də Çanaqqala savaşında könüllü olaraq döyüşüblər.

AZƏRTAC xəbər verir ki, bu fikirlər AMEA-nın A.A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, ADPU-nun dosenti Mübariz Ağalarlının “Azərbaycandan Anadoluya uzanan mənəviyyat körpüsü: Azərbaycan-Türkiyə qardaşlığı” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. Məqalədə bildirilir ki, Azərbaycan türklüyü ilə Anadolu türklüyünün ən yüksək qardaşlıq zirvəsinin bariz nümunəsini 1918-1920-ci illərdə görmək olur. 1918-ci il may ayının 28-də Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Cümhuriyyəti elan olundu. Bu dövrdə Azərbaycan milli dövlətçilik günəşinin parlamasına sevinən yenə də Anadolu türkləri idi. Azərbaycan Cümhuriyyətini tanıyan ilk dövlət də məhz Osmanlı dövləti idi. Nuru Paşanın komandanlığı altında Qafqaz İslam Ordusunun sentyabrın 15-də Bakını işğaldan azad etməsi tarixi hadisə və Azərbaycan milli dövlətçiliyində yeni mərhələ idi. 5-ci Qafqaz piyada diviziyasının komandanı Rüşdü bəy Bakının azad edilməsini öz xatirələrində belə təsvir edirdi: “Eyni irqə mənsub bu iki millət arasında əlaqə və münasibət, axıdılan qanlarla bir qat daha yaxınlıq peyda etmişdir. Anadolu türklərinin, Azərbaycanın istiqlalı uğrunda yapdıqları çətin və qanlı müharibələr əminəm ki, nəsildən-nəslə nəql ediləcək unudulmaz bir dastan halında qalacaqdır”.

Azərbaycan hökuməti Bakının azad edilməsi münasibətilə noyabrın 10-da Nuru Paşanın şərəfinə böyük bir ziyafət vermişdi. Ziyafət məclisində görkəmli ədəbiyyatşünas Salman Mümtaz Nuru Paşaya ithaf etdiyi “Öyün millət” şeirini oxumuş, tanınmış aktyor Abbas Mirzə Şərifzadə isə Osmanlı generallarına məxsus geyimdə zala daxil olaraq Ənvər Paşanın qiyafəsində monoloq söyləmişdi. Ziyafətdə Nazirlər Şurasının sədri Fətəli xan Xoyski “Ədirnənin fəthi” əsərinin müəllifi Cəfər Cabbarlını Nuru Paşaya təqdim etmişdi.

1918-ci il oktyabrın 30-da imzalanmış Mudros sazişinə əsasən, Osmanlı qoşunları məcburiyyət qarşısında Cənubi Qafqazı və Azərbaycanı tərk edir. Nuru Paşa İstanbula gələrkən oradakı ingilis qüvvələri tərəfindən həbs edilir və Batuma göndərilir. Paşa ermənilərin qətliamının iştirakçısı adı ilə edam hökmünə məruz qalır. Lakin Azərbaycan hökuməti təcili tədbir görür, Nazirlər Şurasının sədri Nəsib bəy Yusifbəyli ilə Nağı Şeyxzamanlı xüsusi plan hazırlayırlar. Batum həbsxanasına hücum təşkil edilir və Nuru Paşa xilas olunur.

Nuru Paşa Azərbaycanı canı qədər sevən böyük bir şəxsiyyət idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bolşeviklər tərəfindən süquta uğradıldıqdan sonra Nuru Paşanın Azərbaycan haqqında ürək ağrısı ilə dediyi sözlər bunu bir daha təsdiq edir: “Qardaşımın şəhid olması qəlbimi nə qədər yandırdısa, Azərbaycanın istilası qəlbimi ondan da çox yandırdı. Qardaşım bir fani idi. Fəqət Azərbaycandakı türklük əbədi idi. Kaş öz həyatımı itirəydim, amma Azərbaycan türklüyün kənarında qalmayaydı”.

Azərbaycanlı dinc əhalinin erməni daşnaklarının vəhşiliklərdan qorunmasında, Atatürkün ən yaxın silahdaşı, Türkiyənin istiqlal savaşına böyük töhfələr vermiş Kazım Qarabəkir Paşanın da xidmətləri böyükdür. Mustafa Kamal Atatürkün “Naxçıvan türk qapısıdır. Bunu xüsusi diqqətə alaraq onun mövcudiyyətini qorumaq üçün əlinizdən gələni edin!” tapşırığının ardınca Kazım Qarabəkir Paşa ordusu ilə Naxçıvana yardıma gəlib. Kazım Qarabəkir Paşa Naxçıvanda olduğu zaman görkəmli Azərbaycan şairi Hüseyn Cavidlə birgə bölgənin maarif və mədəniyyətinin inkişafında böyük səy göstərir. Naxçıvan teatrının inkişafında yaxından iştirak edir. Namiq Kamalın “Vətən və ya silistrə” tamaşasına rejissorluq edərək hətta səhnə tərtibatını da özü verir.

1918-ci il oktyabrın 30-da Antanta dövlətləri ilə imzalanmış Mudros sazişi Anadolu dövlətçiliyinə böyük zərbə vurdu. Belə bir mürəkkəb şəraitdə Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə Anadoluda xarici qüvvələrə qarşı Milli Mücadilə Hərəkatı başladı (1919-1922-ci illər). Anadoluda Milli Mücadilə Hərəkatı zamanı özünün mürəkkəb siyasi və sosial-iqtisadi dövrünü yaşamasına baxmayaraq, Azərbaycan Cümhuriyyət hökuməti Milli Mücadilə Hərəkatına imkan daxilində yardım göstərdi. Həmin dövrdə Azərbaycan Cümhuriyyətinin Baş naziri Nəsib bəy Yusifbəyli tərəfindən 1,5 milyon fransız frankı miqdarında pul yardımı göstərmək, Anadoluya neft məhsulları çatdırmaq üçün çek qəbzləri imzalandı və Milli Mücadilə rəhbərlərinə çatdırıldı.

1920-ci il aprelin 27-də bolşevik Rusiyasının hərbi qüvvələri qeyri-qanuni olaraq Azərbaycana hərbi müdaxilə edərək Cümhuriyyət hökumətini devirdi və Azərbaycanı işğal etdi. Rus-bolşevik ordusunun Azərbaycanı işğal etməsi ilə ölkədə Nəriman Nərimanovun rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Sovet Hökuməti dövrü başlayır. Bu dövrdə də Anadoluda İstiqlal Hərəkatı rəhbərliyi ilə Azərbaycan arasında münasibətlər yüksələn xətlə davam edib. Bu dövrdə də Azərbaycandan Anadoluda davam edən qurtuluş savaşına böyük ölçüdə qardaşlıq yardımı göndərilib. Milli Mücadilə zamanı Azərbaycanın qardaş Anadolu türklərinə edilən təmənnasız yardımının maddi dəstəkdən çox bir mənəvi borc olduğunu Nəriman Nərimanovun Atatürkə yazdığı məktubundan da görmək olar: “Paşam, türk millətinin bir gələnəyi vardır; qardaş qardaşa borc verməz. Qardaş hər durumda qardaşın əlindən tutar... Biz qardaş xalqlarıq. Hər zaman və hər şəraitdə bir-birimizin əlindən tutacağıq... Bu gün sizin üçün etmək istədiyimiz, bir qardaşın öz qardaşı üçün etmək istədiyindən başqa bir şey deyildir”.

Bir neçə dəfə SSRİ-yə səfər edən Türkiyə Cümhuriyyətinin dövlət başçıları səfər çərçivəsində Azərbaycana da gəlib və burada böyük hərarətlə qarşılanıblar.

1991-ci il oktyabrın 18-də qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyinin bərpa olunması haqqında Konstitusiya Aktı” ilə Azərbaycan Respublikası öz müstəqilliyinə qovuşdu. Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyini tanıyan ilk dövlət Türkiyə oldu.

44 günlük II Qarabağ savaşında Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə müzəffər Azərbaycan Ordusu qardaş Türkiyənin siyasi və mənəvi dəstəyi ilə erməni işğalçılarını müqəddəs Qarabağ torpağından qovaraq böyük Zəfər qazandı.

2021-ci il iyun ayının 15-də Azərbaycana rəsmi səfərə gələn Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanla Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Şuşa Bəyannaməsi imzalandı. Vətən müharibəsində əldə edilən Zəfər kimi, Şuşa Bəyannaməsi də Türk dünyasının tarixinə qızıl hərflərlə yazıldı. Eyni zamanda, Qars müqaviləsindən yüz il sonra iki dost və qardaş ölkə arasında imzalanan müttəfiqlik münasibətlərinə dair Şuşa Bəyannaməsi müstəsna siyasi və tarixi əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin “Bir millət, iki dövlət” və Türkiyə Cümhuriyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün “Azərbaycanın sevinci bizim sevincimiz, kədəri bizim kədərimizdir” kəlamları ilə xarakterizə olunan Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri Prezident İlham Əliyev və Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən imzalanmış Şuşa Bəyannaməsi ilə zirvə mərhələsinə qədəm qoydu.