Bakı, 8 oktyabr, AZƏRTAC

Qarabağda yeni yaşayış məntəqəsinin salınması bir neçə qurumun eyni vaxtda gördüyü işdən asılıdır. Evin tikilməsi ilə yolun çəkilməsi, elektrik xəttinin istifadəyə verilməsi ilə su təminatı, əhalinin köçürülməsi ilə məktəbin və səhiyyə xidmətinin hazır olması bir-birini tamamlamalıdır. Bu proseslərin hər birinin öz icraçısı, büdcəsi və təqvimi var. İnsanların həyatında isə onlar vahid nəticəyə çevrilir: doğma yurda qayıdışa. Dövlət idarəçiliyinin əsl keyfiyyəti belə məqamlarda üzə çıxır. Ayrı-ayrı işləri ümumi məqsədə bağlamaq, gecikməni vaxtında görmək, resursları qorumaq və verilən qərarın nəticəsini izləmək böyük inzibati imkan tələb edir.

İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin (İİTKM) İqtisadi təhlil şöbəsinin müdir müavini Rəşad Nəcəfli AZƏRTAC-a açıqlamasında bildirib ki, “Chandler Governance Group” təşkilatının 2026-cı ildə təqdim etdiyi “Yaxşı İdarəetmə İndeksi” və “Governance Matters” jurnalında Azərbaycan təcrübəsinə həsr olunmuş məqalə məhz bu baxımdan diqqətəlayiqdir.

Onun sözlərinə görə, ölkənin maliyyə idarəçiliyi və strateji baxış sahəsində yüksək mövqeləri ilə İİTKM-in monitorinq təcrübəsi Azərbaycanın idarəetmə gündəliyini beynəlxalq müzakirəyə çıxarır: “Azərbaycan Respublikasının maliyyə idarəçiliyi “Chandler Governance Group” tərəfindən dərc olunan 2026-cı ilə dair “Yaxşı İdarəetmə İndeksi” (Chandler Good Government Index 2026 - CGGI 2026) hesabatında yüksək nəticə göstərib. Ölkəmiz indeksin əsas qiymətləndirmə istiqamətlərindən olan “Maliyyə idarəçiliyi” (Financial Stewardship) üzrə 133 ölkə arasında Sinqapur və Norveçdən sonra 3-cü yeri tutub. Bu siyahıda böyük iqtisadiyyatlar, geniş daxili bazarlar və mühüm regional güc mərkəzləri var. Azərbaycanın onların önündə yer alması dövlət idarəçiliyi üzrə müqayisədə əhəmiyyətli nəticədir. İqtisadi miqyasla idarəetmə qabiliyyəti arasında avtomatik bərabərlik olmadığını da belə müqayisələr göstərir.

İndeksin bu il genişlənməsi rəqabəti daha da artırıb: qiymətləndirməyə 13 yeni ölkə qoşulub. Yaxın Şərq, Mərkəzi və Qərbi Asiya qrupunda Azərbaycanla birlikdə hesabata ilk dəfə daxil edilən Qətər 30-cu, Oman 46-cı, Bəhreyn 50-ci, Özbəkistan isə 69-cu yerdədir. Azərbaycan bu yeni regional iştirakçılar arasında ümumi nəticəsinə görə Qətər, Oman və Bəhreyndən sonra gəlir.

Danimarka və İsveç kimi ölkələr dövlət xidmətlərinin keyfiyyəti və idarəetmə ənənələri ilə beynəlxalq müzakirələrdə tez-tez nümunə göstərilir. Almaniya və Cənubi Koreya böyük iqtisadi və texnoloji imkanlara malikdir. Azərbaycanın məhz maliyyə idarəçiliyi üzrə bu ölkələrdən öndə qərarlaşması nəticəyə xüsusi çəki verir. “Maliyyə idarəçiliyi” meyarı üzrə qiymətləndirmə “büdcə profisiti”, “dövlət xərclərinin səmərəliliyi” və “dövlət borcu” indikatorları üzrə aparılıb. Azərbaycan bu indikatorlar üzrə yüksək nəticələr göstərərək “büdcə profisiti” üzrə 1-ci, “dövlət xərclərinin səmərəliliyi” üzrə 16-cı, “dövlət borcu” üzrə isə 26-cı mövqedə yer alıb.

Təşkilatın dərc etdiyi hesabatda bildirilir ki, “maliyyə idarəçiliyi” meyarı üzrə yüksək nəticə göstərən ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda səmərəli dövlət maliyyə idarəçiliyi, büdcə intizamı və fiskal şəffaflıq vətəndaşlar üçün daha yaxşı nəticələrin təmin edilməsi və iqtisadi inkişaf baxımından mühüm idarəetmə şərtləridir”.

Rəşad Nəcəfli deyib ki, bu mövqelərin praktik mənası var: “Dövlət qarşısında böyük inkişaf və bərpa vəzifələri dayandıqda maliyyə imkanlarının qorunması qərarların davamlılığını təmin edən əsas şərtlərdən birinə çevrilir. Uzun illər tələb edən layihələr sabit maliyyələşməyə, gözlənilməz vəziyyətlər isə hərəkət imkanına ehtiyac duyur. İİTKM-in icraçı direktoru, professor Vüsal Qasımlının “Governance Matters” jurnalında dərc olunan yazısı dövlət proqramlarının nəticəyönümlü idarə olunmasına və “Smart Monitoring” sisteminə həsr edilib. Bu yazı Azərbaycanın idarəetmə təcrübəsini konkret mexanizmlər və onların tətbiqi əsasında təqdim edir.

“Governance Matters” jurnalı 140-dan çox ölkədə yüksək vəzifəli şəxslərə və ekspertlərə müxtəlif idarəetmə təcrübələrini təqdim edir. Azərbaycan təcrübəsinin bu nəşrdə yer alması ölkədə həyata keçirilən islahatların və mərkəzin monitorinq yanaşmasının beynəlxalq peşəkar müzakirələrə çıxarılması baxımından əhəmiyyətlidir. Beynəlxalq indeks Azərbaycanın digər ölkələrlə müqayisədə mövqeyini göstərir, məqalə isə dövlət proqramlarının icrasını izləmək və nəticələrini qiymətləndirmək üçün tətbiq olunan mexanizmləri açıqlayır. Beləliklə, Azərbaycan beynəlxalq müzakirələrdə öz idarəetmə həllərini bölüşən ölkə kimi də çıxış edir.

2016-cı ildə yaradılmış İİTKM dövlət proqramlarının monitorinqində vahid yanaşmanın formalaşdırılmasına xidmət edir. 2025-ci ildə mərkəz 24 dövlət proqramının monitorinqini aparıb və 32 hesabat hazırlayıb. Bu rəqəmlərin arxasında dövlətin öz fəaliyyətini daha aydın görmək ehtiyacı dayanır. Proqram qəbul edildikdən sonra onun icrası barədə məlumatın toplanması vacibdir. Həmin məlumatın yoxlanılması, qarşıya qoyulan məqsədlə müqayisə edilməsi və növbəti qərara təsir göstərməsi isə monitorinqə real idarəetmə dəyəri verir.

“Smart Monitoring” platformasında qurumların təqdim etdiyi məlumat və təsdiqedici sənədlər göstəricilər üzrə yoxlanılır, zərurət olduqda yerində monitorinqlə tutuşdurulur. Layihə idarəetmə modulu xərc və vaxt üzrə kənarlaşmaları erkən müəyyənləşdirməyə kömək edir.

Gecikməni proqram başa çatdıqdan sonra qeydə almaqla icra zamanı aşkar etmək arasında böyük fərq var. Birinci halda nəticə artıq tarixə çevrilir. İkinci halda qərarvericinin müdaxilə etmək, səbəbi aradan qaldırmaq və işi davam etdirmək imkanı qalır. Mərkəzin rolunu əhəmiyyətli edən də budur. Dövlət proqramının müxtəlif hissələrini ümumi mənzərədə görmək ayrı-ayrı qurumların hesabatlarının verə bilmədiyi məlumatı yaradır. Bir istiqamətdəki gecikmənin digərinə təsiri, işlərin bir-birini tamamlaması və resurslara əlavə ehtiyac daha aydın görünür.

Bu yanaşmanın ən məsuliyyətli tətbiq sahələrindən biri Böyük Qayıdışdır. Coğrafi informasiya sistemləri, peyk xəritələri və onlayn kameralar inzibati məlumatı ərazidəki vəziyyətlə müqayisə etməyə imkan verir. Çoxsaylı qurumların iştirak etdiyi bərpa prosesində vahid informasiya mühiti koordinasiyanı və vaxtında qərar qəbulunu dəstəkləyir”.

Onun sözlərinə görə, Böyük Qayıdışın insan ölçüsü bu işi daha da məsuliyyətli edir: “Tikinti və infrastruktur göstəricilərinin arxasında ailələrin gələcəyi, yaşayış şəraiti və doğma yurdla yenidən qurulan bağ dayanır. Monitorinqin dəqiqliyi həmin böyük məqsədə xidmət edir. Vüsal Qasımlının məqaləsində texnologiyanın təkbaşına yaxşı idarəetmə yaratmadığı vurğulanır. Platformanın fəaliyyəti aydın mandat, müstəqil təhlil imkanları, planlaşdırma və büdcə prosesləri ilə əlaqə, eləcə də mütəxəssislərin hazırlığı ilə tamamlanır. Bu fikir rəqəmsallaşmanın mahiyyətini dəqiq ifadə edir. Məlumatı elektron formaya keçirmək mühüm addımdır. Onun düzgünlüyünə cavabdeh olmaq, nəticəsini təhlil etmək və qərarda istifadə etmək isə institusional iş tələb edir”.

Rəşad Nəcəfli əlavə edib ki, Azərbaycanın indeksdəki mövqeləri dövlətin müxtəlif sahələrdə imkanlarını əks etdirən çoxsaylı göstəricilərin nəticəsidir: “Mərkəzin təcrübəsi isə bu geniş sistemdə islahatların izlənilməsi və qiymətləndirilməsi üçün formalaşdırılmış konkret mexanizmi göstərir. 2026-cı ilin “Chandler” materiallarında Azərbaycanın təqdimatı bu baxımdan bütöv məna qazanır. Bir tərəfdə dövlət maliyyəsinin idarə olunmasında dünya üçüncülüyü, büdcə profisiti göstəricisində birincilik, uzunmüddətli baxış və adaptivlikdə ilk beşlik var. Digər tərəfdə isə İİTKM-in beynəlxalq auditoriyaya çıxardığı praktik təcrübə, qərarın icrasını izləmək, məlumatı yoxlamaq və nəticəni qiymətləndirmək işi dayanır. Ölkənin inkişafı üçün hər iki tərəf vacibdir: böyük məqsədləri həyata keçirməyə imkan verən resurs və həmin məqsədlərə doğru irəliləyişi görməyə imkan verən idarəetmə”.