Balakəndəki Tülü məbədinin açıq səma altında muzeyə çevrilməsi təklif olunur VİDEO
Balakən, 22 sentyabr, AZƏRTAC
Ölkəmizin şimal-qərb qapısı sayılan Balakən rayonunda arxeoloji qazıntılar zamanı çox sayda yeni tarixi məkanlar üzə çıxarılıb. Həmin məkanların turizm marşrutlarına daxil edilməsi və qorunması istiqamətində hansı tədbirlər görülür?
AMEA-nın Şəki Regional Mərkəzinin əməkdaşı, tarix üzrə fəlsəfə doktoru Akif Məmmədli AZƏRTAC-ın bölgə müxbirinə açıqlamasında bildirib ki, Arxeologiya və Antropologiya İnstitutunun Balakən ekspedisiyası Tülü kəndində yerləşən eyniadlı tarixi abidədə müxtəlif illərdə bir neçə dəfə arxeoloji qazıntılar aparıb. İlk Orta əsrlərə (V-IX əsrlər) aid edilən, hətta daha qədim tarixin qalıqlarının üzə çıxarıldığı və bir neçə mədəni dövrü özündə əks etdirən bu maddi-mədəniyyət nümunəsinin qorunmasına ehtiyac var.
“Tədqiqatlar nəticəsində burada üç tikili qatının olduğu müəyyən edilib. Məlum olub ki, üç tikili qatından ən altda yerləşən kilsə Orta əsrlərə aiddir. Sonrakı dövrlərdə dağılmış bu tikilinin üzərində birnefli digər Alban-xristian abidəsi inşa edilib. Sonrakı dövrdə isə bu kilsənin həm şimal, həm də cənub hissələrinə bişmiş kərpic və çay daşından əlavələr olunub”, - deyən tarixçi qeyd edib ki, rayon ərazisində müxtəlif tarixi dövrlərə aid 100-dən artıq memarlıq abidəsi mövcuddur. Lakin onlardan yalnız 26-sı dövlət qeydiyyatına alınıb. Elə Tülü məbədi də onlardan biridir: “Təəssüf ki, beş il bundan əvvəl burada arxeoloji qazıntılar aparılıb və işlər yarımçıq saxlanılıb. Əslində, turizmin inkişafı istiqamətində burada layihələrin həyata keçirilməsi və tədqiqatların davam etdirilməsi vacibdir”.
Onun sözlərinə görə, Qafqaz Albaniyasına məxsus abidənin mehrab hissəsində də, cənub divarında olduğu kimi, intensiv dəfnlər səbəbindən söküntülər müəyyən olunub. Aparılan tədqiqatlar nəticəsində burada çoxlu sayda maddi-mədəniyyət nümunələri, antik dövrdən başlayaraq İlk Orta əsrlərə xarakterik olan keramika növləri aşkarlanıb. Bundan başqa, abidənin müqəddəs ərazi olduğu nəzərə alınaraq, o dövrdə Qafqaz Albaniyasının əhalisi tərəfindən burada ibadətlə yanaşı, dəfn proseslərinin də həyata keçirildiyi müəyyən edilib.
Tədqiqatçı-alim bildirib ki, Tülü abidəsində açıq səma altında muzey təşkil etməklə turizm sektorunu canlandırmaq mümkündür. Sakinlər də tariximizin öyrənilməsini, abidələrin qorunmasını və arxeoloji qazıntıların bərpasını təklif edirlər.
Məsələ ilə bağlı Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidmətinin əməkdaşı Fariz Hüseynli ilə əlaqə saxladıq. Onun sözlərinə görə, Balakən rayonunda dövlət qeydiyyatında olan 26 tarix və mədəniyyət abidəsi var. Son illərdə aparılmış monitorinqlər zamanı tarix, memarlıq və arxeoloji əlamətlərə malik 29 obyekt müəyyən edilərək, yeni aşkar olunmuş tarix və mədəniyyət abidəsi kimi qeydiyyata götürülüb.
Həmçinin rayonun Tülü kəndində yerləşən və türbə kimi dövlət qeydiyyatına alınmış yerli əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidəsinin inşa tarixi XIV əsr kimi göstərilib. Son illərdə abidə ətrafında aparılan arxeoloji qazıntı və tədqiqatlar onun tarixinin daha öncəki dövrlərə aid olduğunu göstərən yeni faktlar ortaya çıxarıb. Daşınmaz tarix-mədəniyyət abidələrinin son siyahısı 2001-ci ildə təsdiq edilib. Aparılan təhlillər zamanı siyahıda abidələrin adları, tarixləri və digər məlumatlarında bir sıra uyğunsuzluqların olduğu, həmçinin əhəmiyyətli sayda obyektin reyestrə daxil edilmədiyi müəyyən olunub. Bu məsələlərin həlli məqsədilə Mədəniyyət Nazirliyi yanında Daşınmaz Mədəni Sərvətlərin Müəyyən edilməsi üzrə Ekspert Şurası yaradılıb. Yeni aşkar edilmiş 29 obyektin, eləcə də Tülü kəndindəki abidənin məlumatlarının dəqiqləşdirilməsi və yenilənməsi məsələsinə Ekspert Şurasında baxılacaq.
Mövzu ilə əlaqədar Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Antropologiya İnstitutuna da sorğu ünvanlandıq. İnstitutdan bildirildi ki, hazırda əsas elmi resurslar Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarında müxtəlif dövrlərə aid, o cümlədən Qafqaz Albaniyasının maddi irsini ehtiva edən abidələrin tədqiqinə səfərbər olunub. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə Qafqaz Albaniyası irsinin tədqiqi institutun prioritet fəaliyyət istiqamətlərindəndir.
Respublikamızın şimal-qərb ərazilərindəki abidələrə gəldikdə isə, institutun Antik dövr və Alban arxeologiyası şöbəsinin müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Natiq Alışovun rəhbərliyi altında Balakən rayonunun Tülü kəndində aşkar edilmiş Qafqaz Albaniyasının maddi irsinə aid İlk Orta əsrlər (V–IX əsrlər) məbədi və onun ətrafındakı nekropol 2017–2021-ci illərdə tədqiq olunub. Bununla da həmin abidənin ilkin çöl-tədqiqat mərhələsi başa çatıb. Tədqiqat illəri ərzində abidədən toplanmış artefaktlar və biofaktlar kameral təhlillərə və müxtəlif istiqamətli analizlərə cəlb olunmalıdır. Hazırda abidənin çöl-tədqiqat işlərinin və müəyyən analizlərin nəticələri ilə bağlı geniş hesabat və monoqrafiya nəşrə hazırlanır.
Xüsusi olaraq qeyd olunub ki, şimal-qərb bölgəsində Antik və İlk Orta əsrlər dövrünə aid abidələrdə tədqiqatlar institutun illik elmi-tədqiqat planına müvafiq olaraq davam etdirilməkdədir. Belə ki, son iki ildə Qəbələ rayonundakı Kilsədağ məbədində arxeoloji ekspedisiya davamlı olaraq tədqiqatlarını aparır. Həmçinin Qax rayonu ərazisində də Qafqaz Albaniyasının maddi irsinə aid abidələrdə arxeoloji ekspedisiya fəaliyyət göstərir.
Müxbir - Rasim İslamoğlu
Bölmənin digər xəbərləri
