Bakı, 23 yanvar, Anara Axundova, AZƏRTAC

AZƏRTAC Türk dünyasının nümayəndələri ilə söhbətlər silsiləsini davam etdirir. Növbəti qonağımız əslən Başqırdıstandan olan, Estoniyada yaşayıb-yaradan yazıçı, Başqırdıstan və Çuvaşiya Yazıçılar Birliyinin üzvü Dina Qavrilovadır. O, türk ədəbiyyatının fərqli xüsusiyyətləri, Azərbaycana səfərləri və ədəbi layihələrdə iştirakı zamanı əldə etdiyi təcrübədən danışıb.

- Siz xalqınızın adət-ənənələrini təsvir edən “Soyuq yayın rəngləri” tarixi romanının müəllifisiniz. Bu əsər üzərində yaradıcılıq prosesi barədə danışardınız...

- Kitabın əsasını heyrətamiz bir qadının həyat hekayəsi təşkil edir. Onun xatirələri məni valeh etdi. Bütün faktları etibarlı və sənədləşdirilmiş şəkildə təşkil etmək üçün ilk cəhdim qəhrəmanın xatirələrini gündəlikdə qeydə almaq oldu. Quru faktlar və rəqəmlərdən istifadə etdim. Bu xatirələrdən bəzi parçalar ilham mənbəyim olan məşhur rus yazıçısı Viktor Gerasinin diqqətini çəkdi. O, tarixi roman yazmağı tövsiyə etdiyini deyərək, məni ruhlandırdı: “İrəli getməlisən!” Bəzən bir neçə ifadə həyatınızın istiqamətini dəyişdirmək və fərqli bir yola keçmək üçün kifayətdir.

Böyük həvəslə öz kəndim haqqında faktlar toplamağa, arxiv materialları tapmağa və maraqlı insanların xatirələrini qeyd etməyə başladım. Hətta bəzilərini lentə yazdım. Əvvəlcə, bunlar kəndlilər haqqında hekayələr idi, amma sonra əsas personaj inkişaf etdikcə, digər obrazlar romanda öz yerlərini aldılar və tədricən kitabın strukturu formalaşdı.

Altı il ərzində “Soyuq yayın rəngləri” romanı üzərində işlədim. Hadisələr tarix dərsliklərindən, filmlərdən və şahid ifadələrindən bildiyim dövrlərdə baş verir. Keçən əsrdə yaşamış insanların həyatını təsvir etmək inanılmaz dərəcədə çətindir. Gündəlik detallar, geyim, həyat tərzi, qab-qacaq və ləhcə - bunların hamısı əziyyətli tədqiqat tələb edir. Eyni zamanda, proses özü də maraqlıdır. Həmkəndlilərin cüzi zərər görmüş bioqrafik faktlarından, qəzet parçalarından, arxiv materiallarından və hələ də saxlanılan məktublardan personajlar yaratmaq necə də böyük bir zövqdür! Onlara xarakter aşılamaq, fəlsəfi fikirləri əlavə etmək möcüzə deyilmi?!

Kitab 1930-1950-ci illərdə bir kənddə baş verən hadisələri canlandırır. Keçmişə qərq olaraq xəyallar qurdum, personajlarımın səslərini eşitdim və onların həyatını yaşadım. Bədii əsər yazmağın daha asan olduğunu anladım.

Elə oldu ki, ilk romandan sonra həmin mövzunun davamı olaraq 1955-ci ildən 1969-cu ilə qədər olan dövrü əhatə edən “Sən hamıdan yaxşısan” adlı əsər yazdım. Onu qələmə almaq əvvəlki kitabdan daha asan idi.

Hazırda trilogiyanın üçüncü kitabı olan “Mənim ulduzum hələ də səmadadır” adlı əsər üzərində işləyirəm. Kitab 1969-1979-cu illəri əhatə edir və əsas personajın uşaqları bu əsərdə hadisələrin mərkəzində yer alırlar. Bu, yəqin ki, ən cəlbedici dövr idi, çünki şəxsən hadisələrinin baş verdiyi yerlərin havası ilə nəfəs almışam.

- Türk ölkələrinin xalq və klassik ədəbiyyatının xarakterik xüsusiyyətləri hansılardır? Xüsusilə, çuvaş ədəbiyyatının özünəməxsusluğu nə ilə səciyyələnir? Onun Azərbaycan ədəbiyyatı ilə hər hansı oxşarlığı varmı?

- Türk ölkələri ədəbiyyatının xarakterik xüsusiyyətləri dastanlar, qəhrəmanlıq poeziyası və yerli əfsanələrdir. Bu, xalq şifahi folkloru ilə yazılı ədəbiyyatın sintezidir. Mövzular torpağa sevgini, xalqın taleyini və tarixi yaddaşı əhatə edir.

İki müəllif mənəvi cəhətdən daha yaxındır - çuvaş klassiki Konstantin İvanov və Azərbaycan şairi Nizami. Onların hər ikisi qərəzli münasibətlər, sosial maneələr və valideyn iradəsi ilə toqquşaraq faciəli sonluğa səbəb olan sevgini tərənnüm edir: Konstantin İvanovun “Narspi” poemasında və Nizaminin “Leyli və Məcnun” əsərində olduğu kimi. Hər iki əsər ədalətsiz dünya nizamı, zəngin və qədim adətlərin gücü və insan azadlığı arzusu kimi mövzuları ehtiva edir. Həm Nizami, həm də İvanov xalq nağıllarından və adət-ənənələrindən ilham alır, onlara ədəbi forma verirdilər.

Çuvaş klassik yazıçısı Konstantin İvanov bizdən bir neçə kilometr aralıda yerləşən Slakbaş kəndində anadan olub, burada boya-başa çatıb. O, çox qısa bir ömür sürüb, lakin ədəbiyyatda silinməz iz qoyub, “Narspi” əsərini öz xalqına hədiyyə edib. Silbi kəndinin təsvirini oxuyanda, əsərdə həm də öz doğma kəndimi görürəm. Başqırdıstanda ziyarət etdiyim demək olar ki, bütün çuvaş kəndləri dağın ətəyində, çay kənarında yerləşir. Bu, Başqırdıstanın xarakterik xüsusiyyətidir. Şeirdə çuvaş xalqının gündəlik həyatını və adət-ənənələrini əks etdirən bir çox səhnə var. Onlar mənim yaddaşımda dərin rezonans doğurur. Amma bir oxucu kimi aldığım ən güclü təəssürat şeirin Slakbaş bulağının suyundan axan təmiz və rezonanslı dilidir. Bütün çuvaş yazıçıları üçün Slakbaş ədəbi “Məkkə”dir və hələ heç kim Konstantin İvanovdan daha yüksəklərə qalxmayıb.

- Azərbaycanda olmusunuz?

- Mən Azərbaycanı 2018-ci ildə kəşf etdim. Dostumla birlikdə bütün keçmiş sovet respublikalarında olmaq, yeni bir dünya kəşf etmək qərarına gəldik. Bakının iqlimi, yaşıllığı və gözəlliyi məni heyran etdi. Ağ daşla döşənmiş Bakı bulvarı, Nizami küçəsində gəzinti tam bir zövq idi. Hər gün yeni görməli yerləri araşdırırdıq: Xalça Muzeyi, Atəşgah məbədi, Heydər Əliyev Mərkəzi. Xalça Muzeyi çox təsirli idi. Anam bütün həyatı boyu xalça toxuyub və bəzi naxışlar mənə onun əl işlərində gördüyüm ornamentləri xatırlatdı. Amma ən güclü təəssüratı insanlar yaratdılar: yoldan keçənlər, avtobus sürücüləri, muzey işçiləri, ofisiantlar. Heç bir ölkədə bu qədər açıq, mehriban və gözəl insanlar görməmişəm. Hətta dostumla yolumuzu səhv salanda belə, onlar bizimlə mehriban ünsiyyət qurur, düzgün istiqaməti tapmağa kömək edirdilər. Belə bir insan cənnətini bir daha görmək üçün səyahəti təkrarlamaq qərarına gəldik, amma COVID dövrü başladı və müvəqqəti olaraq planlarımızı təxirə saldıq.

- Sizcə, türk mədəniyyətini, xüsusən də ədəbiyyatını dünyada daha yaxşı tanıtmaq üçün nə etmək lazımdır?

- Kitab yarmarkaları və sərgiləri təşkil edin, həm çap, həm də onlayn şəkildə rəy sorğuları keçirin. Birgə görüşlər də faydalı olardı.

Başqırdıstanda Qazaxıstan, Qırğızıstan və ilk dəfə İrandan ədibləri bir araya gətirən “Qurban bayramı - 2025" ədəbi layihəsində iştirak etdim.

Başqırdıstan rəhbərinin təşəbbüsü və respublika hökumətinin dəstəyi ilə “Kitab-Bayram” Beynəlxalq Kitab Sərgisi 2023-cü ildən bəri keçirilir. Bu tədbir artıq respublikanın əsas mədəni hadisələrindən birinə çevrilib. Rusiyanın 18 bölgəsindən və yeddi ölkədən iki yüzdən çox iştirakçı 2-ci “Kitab-Bayram” Beynəlxalq Kitab Sərgisində öz məhsullarını təqdim etdi. Sərgidə 170 mindən çox Ufa sakini və qonaq iştirak etdi, həmçinin rekord sayda - 73 min nüsxədən artıq kitab satıldı. Başqırdıstan bu genişmiqyaslı layihənin təşkili və ev sahibliyinə görə Ümumrusiya “Ən çox oxuyan bölgə” müsabiqəsinin təşkilat komitəsi tərəfindən “Rusiyanın ədəbi flaqmanı” statusuna layiq görüldü.

Mən, həmçinin Avrasiya ədəbi layihəsində iştirak etdim və digər müəlliflərin əsərləri ilə tanış oldum. Bu kimi tədbirlər daha çox keçirilməlidir.