Genetik xəstəliklərin inkişaf ehtimalını azalda biləcək embrionlar üzrə araşdırma aparılıb
Bakı, 24 yanvar, AZƏRTAC
Avstraliya tədqiqat institutlarından olan alimlər tərəfindən aparılan araşdırma insan embrionlarında çoxsaylı genetik variantların redaktə edilməsinin koronar arteriya xəstəliyi, Altsheymer, əsas depressiv pozğunluq, diabet və şizofreniya kimi mürəkkəb xəstəliklərin inkişaf ehtimalını əhəmiyyətli dərəcədə azalda biləcəyini göstərib. Bu tədqiqat genetik cəhətdən dəyişdirilmiş əkizlər Lulu və Nananın 2018-ci ildə doğulması ilə mübahisələrə səbəb olan cücərmə xətti genom redaktəsindəki irəliləyişlərin yaratdığı etik və elmi sualları yenidən gündəmə gətirir. Eyni zamanda, poligenik balların istifadəsi ilə embrion skrininqi vasitəsilə doğulan ilk uşaq olan Aureanın doğulması, genomik texnologiyaların həm potensial üstünlüklərini, həm də bu texnologiyalarla bağlı etik mürəkkəbliyi bir daha vurğulayıb.
AZƏRTAC “MedicalXpress” portalına istinadla xəbər verir ki, “Təbiət” jurnalında dərc olunan “İrsiyyətli Poligenik Redaktə: Genomik Təbabətdə Növbəti Sərhəd?” adlı araşdırmada genom üzrə assosiasiya tədqiqatları ilə müəyyən edilmiş çoxsaylı DNT variantlarının redaktə edilməsinin təsiri qiymətləndirilib. Bu məqsədlə riyazi modelləşdirmə və məsuliyyət həddi yanaşmaları tətbiq edilib. Araşdırma müxtəlif genomik lokuslarda allel tezliklərini və təsir ölçülərini təhlil edərək, redaktə edilmiş genomlara malik şəxslər arasında xəstəliyin yayılma ehtimallarının azalma potensialını proqnozlaşdırıb. Əldə edilən nəticələrə əsasən:
• Altsheymer xəstəliyi ilə əlaqəli 10 genetik variantın dəyişdirilməsi, bu xəstəliyin redaktə edilmiş şəxslərdə yayılma ehtimalını 5 faizdən 0,6 faizə qədər azalda bilər.
• Bənzər əhəmiyyətli azalmalar şizofreniya, diabet və koronar arteriya xəstəliyi kimi digər xəstəliklər üçün də müşahidə edilib.
Tədqiqatın əlavə tapıntıları qan təzyiqi, xolesterin səviyyələri və qlükoza mübadiləsi kimi kəmiyyət əlamətlərlə əlaqəli genetik redaktələrin də faydalı ola biləcəyini göstərir. Tədqiqat elmi cəhətdən ümidverici olsa da, ona paralel dərc olunan “Xəbərlər və Baxışlar” məqaləsi, genetik redaktə texnologiyalarının hazırkı qeyri-dəqiqliyini, genetik variantların səbəbli təsirlərinin müəyyən edilməsindəki çətinlikləri və redaktələrin digər bioloji xüsusiyyətlərə təsir göstərə biləcək pleiotrop təsirləri ilə bağlı əhəmiyyətli narahatlıqları önə çıxarır. Əlavə olaraq, bu texnologiyaların tətbiqi ilə bağlı bir sıra etik və sosial problemlər vurğulanır: Qeyri-təbiilik və sosial damğalanma - Genetik müdaxilələrin “insanın təbiətini dəyişdirməsi” ilə bağlı ictimai narahatlıqlar artmaqdadır. Ayrı-seçkilik və bərabərsizlik - Texnologiyanın yalnız müəyyən sosial və ya iqtisadi siniflərə əlçatan olması cəmiyyətdə bərabərsizliyi daha da dərinləşdirə bilər. Reproduktiv muxtariyyət -Valideynlərin bu texnologiyadan istifadə etmə hüquqları ilə gələcək nəsillərin təsirləri arasındakı etik balans müzakirə mövzusudur. Bu məsələlərlə yanaşı, əlillik hüquqları üzrə narahatlıqlar da önə çıxarılır. Belə ki, genetik redaktələrin tətbiqi ilə bəzi xüsusiyyətlərin “aradan qaldırılması” cəhdləri əlilliyi olan insanların cəmiyyətdəki mövqeyinə mənfi təsir göstərə bilər. Tədqiqatın müəllifləri vurğulayır ki, texnologiyanın praktiki tətbiqi hələ uzunmüddətli perspektiv tələb edir və hazırkı mərhələdə bu işlər daha çox konseptual xarakter daşıyır. Bununla belə, bu kimi tədqiqatlar proaktiv beynəlxalq əməkdaşlığın və genetik texnologiyaların dərin nəticələrinin müzakirəsinin zəruriliyini bir daha önə çəkir.
Cəmiyyətdə genetik müdaxilələrin faydaları və riskləri ilə bağlı məlumatlılığın artırılması və balanslı qərar qəbul edilməsi üçün multidisiplinar yanaşma tələb olunur. Bu istiqamətdə həm etik qaydaların işlənməsi, həm də texnoloji təhlükəsizlik və effektivlik ilə bağlı problemlərin həlli prioritet olmalıdır.
Bölmənin digər xəbərləri
