Gülşən Paşayeva: Sülhməramlı qüvvələr mandat çərçivəsində fəaliyyət göstərməli və etimadı qorumalıdırlar
Bakı, 6 iyul, AZƏRTAC
Müasir dövrdə sülhməramlı əməliyyatlar yalnız hərbi fəaliyyət deyil, siyasi, hüquqi, humanitar və təhlükəsizlik komponentlərini özündə birləşdirən kompleks beynəlxalq fəaliyyət mexanizmi hesab olunur. Azərbaycan Ordusunun beynəlxalq sülhməramlı missiyalarda qazandığı təcrübənin qiymətləndirilməsi baxımından bu əməliyyatların mahiyyəti, hüquqi əsasları və fəaliyyət prinsiplərinin öyrənilməsi böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Bu barədə AZƏRTAC-a Milli Məclisin deputatı, Beynəlxalq Münasibətlərin Təhlili Mərkəzinin İdarə Heyətinin üzvü Gülşən Paşayeva danışıb. Deputat bildirib ki, sülhməramlı əməliyyatlar zamanla klassik müşahidə missiyalarından daha geniş funksiyaları əhatə edən çoxölçülü beynəlxalq fəaliyyət modelinə çevrilib.
“Azərbaycan Ordusunun sülhməramlı əməliyyatlarda keçdiyi təcrübəsini qiymətləndirmək üçün ilk növbədə sülhməramlı əməliyyatların mahiyyətinə nəzər yetirmək lazımdır. Bu anlayış yalnız hərbi fəaliyyətlə məhdudlaşmır. Müasir sülhməramlı əməliyyatlar siyasi, hüquqi, humanitar və təhlükəsizlik komponentlərini özündə birləşdirən çoxşaxəli bir fəaliyyət sistemidir.
Sülhməramlı əməliyyatların əsas məqsədi silahlı münaqişədən sonrakı dövrdə sabitliyin bərpa olunması, atəşkəs rejiminin qorunması, zorakılığın qarşısının alınması və nəhayət, davamlı sülhün təmin edilməsi üçün əlverişli şəraitin yaradılmasıdır.
Bu gün sülhməramlı missiyalar seçkilərin keçirilməsində, hüquq-mühafizə orqanlarının formalaşdırılmasında, dövlət institutlarının fəaliyyətinin bərpa edilməsində və s. sahələrdə fəaliyyət göstərirlər. Bu xüsusiyyətlər müasir sülhməramlı əməliyyatları əvvəlki dövrlərin klassik müşahidə missiyalarından köklü şəkildə fərqləndirir”, - deyə deputat bildirib.
Müsahibimiz qeyd edib ki, beynəlxalq təhlükəsizliyin kollektiv şəkildə təmin olunması ideyası XX əsrdən əvvəl də mövcud olsa da, müasir sülhməramlılıq sistemi əsasən İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşıb: “1945-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılması beynəlxalq təhlükəsizlik sahəsində yeni yanaşmanın əsasını qoyub. Müharibələrin qarşısının alınması, mübahisələrin dinc yolla həlli və kollektiv təhlükəsizlik prinsipləri sonrakı onilliklərdə sülhməramlı fəaliyyətin inkişafını müəyyənləşdirib.
İlk sülhməramlı missiyalar əsasən müşahidə xarakteri daşıyırdı. Onların vəzifəsi atəşkəsə nəzarət etmək, tərəflər arasında əlaqə yaratmaq və yeni toqquşmaların qarşısını almaqdan ibarət idi. Lakin beynəlxalq mühit dəyişdikcə bu missiyaların funksiyaları da genişləndi.
Soyuq müharibənin başa çatmasından sonra yaranan yeni təhlükəsizlik reallıqları daha mürəkkəb əməliyyatlara ehtiyac yaratdı. Nəticədə hərbi, hüquqi, siyasi və humanitar komponentləri birləşdirən çoxölçülü missiyalar meydana gəldi və müasir sülhməramlı əməliyyatların əsas modeli kimi formalaşdı”.
Deputat diqqətə çatdırıb ki, sülhməramlı əməliyyatların uğuru ilk növbədə onların hüquqi əsaslarının möhkəmliyindən asılıdır. Bu sahədə əsas hüquqi baza BMT Nizamnaməsidir. Beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyin qorunmasına dair fundamental prinsiplər məhz burada təsbit edilmişdir.
Xüsusi əhəmiyyət kəsb edən məsələlərdən biri BMT Nizamnaməsinin VI və VII fəsilləridir. VI fəsil mübahisələrin danışıqlar, vasitəçilik və digər siyasi vasitələrlə həllinə yönəlmişdir. VII fəsil isə beynəlxalq sülhə ciddi təhdid yarandıqda daha sərt tədbirlərin görülməsinə imkan yaradır.
Lakin sülhməramlı fəaliyyətin hüquqi çərçivəsi yalnız BMT Nizamnaməsi ilə məhdudlaşmır. Beynəlxalq humanitar hüquq, xüsusilə Cenevrə Konvensiyaları, mülki əhalinin müdafiəsi və silahlı münaqişələr zamanı humanitar normaların qorunması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
“Müasir sülhməramlı əməliyyatlar üç fundamental prinsip üzərində qurulur. Bu prinsiplər onilliklər ərzində beynəlxalq təcrübədə formalaşmış və missiyaların legitimliyinin əsasını təşkil etmişdir. Birinci prinsip tərəflərin razılığı prinsipidir. Təcrübə göstərir ki, münaqişə tərəflərinin razılığı olmadan həyata keçirilən fəaliyyət ciddi çətinliklərlə üzləşir və missiyanın effektivliyi azalır. Buna görə də razılıq ən vacib şərtlərdən biri hesab olunur.İkinci prinsip qərəzsizlik prinsipidir. Sülhməramlı qüvvələr hər hansı tərəfin maraqlarını müdafiə edən aktora çevrilməməli, mandat çərçivəsində fəaliyyət göstərməli və etimadı qorumalıdırlar. Məhz qərəzsizlik missiyanın legitimliyini və qəbul olunmasını təmin edir.Üçüncü prinsip gücdən istifadənin məhdudlaşdırılmasıdır. Ənənəvi yanaşmaya görə güc yalnız özünümüdafiə məqsədilə və ya mandatın icrası üçün zəruri hallarda tətbiq edilə bilər”, - deyə G.Paşayeva bildirib.
Bölmənin digər xəbərləri
