“YUNESKO-nun 2008-2009-cu illərdə görkəmli şəxsiyyətlərin və əlamətdar hadisələrin qeyd edilməsi proqramına Azərbaycanla bağlı daxil olmuş yubileylərin keçirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2008-ci il 31 yanvar tarixli Sərəncamına əsasən, 2008-2009-cu illərdə “Leyli və Məcnun” operasının ilk tamaşasının, xalq rəssamı Səttar Bəhlulzadənin, yazıçı Mir Cəlal Paşayevin və akademik Musa Əliyevin 100 illik yubileyləri respublikamızda dövlət səviyyəsində keçiriləcəkdir.

Filologiya elmləri namizədi ALMAZ ÜLVİNİN AZƏRTAC-ın xahişi ilə yazdığı növbəti, dahi Üzeyir Hacıbəyovun “Leyli və Məcnun” operası haqqında məqaləni oxuculara təqdim edirik.

2008-ci il Üzeyir bəy Hacıbəyovun “Leyli və Məcnun” operasının səhnə həyatının 100 illik bayramıdır. Amma “Leyli və Məcnun” əfsanəsinin tarixi uzaq minilliklərdən başlayır. Ley­li və Məc­nun (Qeys) adlı iki gəncin eşq əf­sa­nə­si Şərq­də yaransa da, zaman ötdükcə, dün­ya ədə­biy­ya­tı­nın na­dir in­ci­lə­rin­dən bi­ri­nə çev­ril­miş­dir. Bu elə möv­zu­dur ki, yüz­lər­lə ya­ra­dı­cı in­san üçün nə­ha­yət­siz im­kan­lar açıb. Ta­rix sə­hi­fə­lə­rin­də isə da­hi­lə­rin adı ilk sə­tir­lə­rə həkk olu­nub - Ni­za­mi, Nə­va­i, Fü­zu­li, Üze­yir bəy... Folk­lor nü­mu­nə­si­dək mi­ni­llik­lər­dən ötüb gəl­miş bu na­kam eşq das­ta­nı­nı ilk də­fə da­hi Azər­bay­can şa­i­ri Ni­za­mi Gən­cə­vi qə­ləmə al­mış­dır. Za­man öt­müş, Ni­za­mi “Xəm­sə”­si, o cüm­lə­dən “Ley­li və Məc­nun” (1188) po­e­ma­sı­nın sə­da­sı bü­tün Şərq dün­ya­sı­na ya­yılaraq bö­yük şöh­rət qa­zan­mış­dır. Da­ha son­ra­kı yüzi­llik­lər­də bu əsə­rlərə çox nə­zi­rə­lər ya­zıl­mış­dır - Əmir Xos­rov Dəh­lə­vi, Əb­dür­rəh­man Ca­mi, Əli­şir Nə­va­i ... və baş­qa­la­rı. Or­ta əsr­lə­rə qə­dər be­lə bir fi­kir for­ma­laş­mış­dı ki, şe­ir, di­van, ümu­miy­yət­lə, ədə­biy­yat an­caq fars di­lin­də ya­ra­na, ya­zı­la bi­lər. Ni­za­mi də öz “Xəm­sə”­si­ni fars di­lin­də yaz­mış­dır. Son­ra­kı yü­zil­lik­lər­də türk di­lin­də po­e­zi­ya nü­mu­nə­lə­ri yazılmışdır. XV əsr­də Tey­mu­ri­lər nəs­li­nin son nü­ma­yən­də­si Hü­seyn Bayka­ranın (1438-1506) döv­rün­də türk di­li artıq sa­ray di­li, döv­lət di­li sə­viy­yə­sin­də ən uca mə­qa­ma yet­di. Ni­za­mi “Xəm­sə”­si­ni ən ma­hir xət­tat­la­ra qı­zıl su­yu ilə ha­şi­yə­lən­miş, miniatürlərlə iş­lən­miş şə­kil­də bir neçə dəfə yaz­dı­ran (araşdırmalara gö­rə, Ni­za­mi “Xəm­sə”­si­nin dövrümüzə gəlib çatan ən qə­dim nüs­xə­lə­ri məhz hə­min nü­mu­nə­lər­dir) da­hi özbək şairi Əlişir Nə­va­i (1441-1501) Şərq alə­min­də ilk də­fə türk di­lin­də “Xəm­sə” yaz­dı. Bu o dövr idi ki, hət­ta türk di­lin­də ya­zı­lan şe­ir­lə­rə lağ edir­di­lər. Hü­seyn Bayka­ranın baş və­zi­ri Əlişir Nə­vai ilə İraq­dan sa­ra­ya qo­naq gəl­miş şa­ir Bən­na­yi ara­sın­da­kı söh­bət əsrlər­dir ki, rə­va­yə­tə dö­nüb da­nı­şı­lır. Həmin söh­bət əs­na­sın­da qonağın sö­zü­nə hid­dət­lə­nən Nə­vai “Bən­na­yi, da­nı­şıq həd­di­ni aş­dın. Sə­nin ağ­zın pis­lik­lə dol­du­rul­ma­lı­dır” -

deyir. Bən­na­yi isə cavabında: “Pis­lik dol­dur­maq elə də çə­tin iş de­yil. Türk di­lin­də bir şe­ir oxu­maq ki­fa­yət­dir” - de­miş­dir. Türk di­li­nə hələ də aşağı nəzərlərlə baxanlara Nə­va­i “Xəmsə”si ən tutarlı cavab oldu.

Ar­tıq döv­lət dili ki­mi Şərq dün­ya­sı­nın üfüq­lə­ri­nə ge­niş ya­yı­lan türk di­li Fü­zu­li­nin də doğ­ma di­li idi. Xalq əf­sa­nə­si­ni - Ley­li və Məc­nu­nun fa­ci­ə­li eş­qi­ni ədə­biy­ya­ta gə­ti­rən Ni­za­mi və türk di­lin­də ilk də­fə ya­zan Nə­va­i ru­hu­na eh­ti­ram ola­raq, Fü­zu­li öz “Ley­li və Məc­nun”u (1537) ilə li­riz­min ən yük­sək zir­və­si­ni fəth et­di. Gör­kəm­li tə­di­qi­qat­çı­la­rın qə­na­ə­ti­dir ki, Azərbaycanın dahi şairi Fü­zu­li öz eşq ağ­rı­sı­nı Ley­li və Məc­nu­nun bo­yu­na biç­miş­dir. Mövzu yüzilliklərdən, mi­nil­lik­lə­rdən gəlsə də, ruh Fü­zu­li eş­qin­dən qi­da­lan­mış­dır.

Şəbi-hicran yanar canım, tökər qan çeşmi giryanım,

Oyadar xəlqi əfğanım, qara bəxtim oyanmazmı?

Füzuli bir da­ha or­ta əsr Şər­qi­nə sü­but et­di ki, türk di­lin­də dün­ya ədə­biy­ya­tı­nın ən na­dir in­ciləri­ni ya­rat­maq müm­kün­dür. “Ley­li və Məc­nun” əfsanəsi ədə­biy­ya­tı­mız­da, mə­də­niy­yə­ti­miz­də, mə­nə­viy­ya­tı­mız­da, hət­ta hə­ya­tı­mız­da da­im bö­yük ha­di­sə ol­muş­dur. Bə­li, o qə­dər uzaq ta­ri­xi ol­ma­yan “İl­ham və Fə­ri­zə” fa­ci­ə­si də hə­min əf­sa­nə­nin ger­çək ya­şan­tı­sın­dan doğ­du.

Ni­za­mi öz “Ley­li və Məc­nun­”unu Şirvan hökmdarı I Asxitanın xahişi ilə 47 yaşında, Nə­va­i Nizami “Xəmsə”sinin təsiri ilə 43 yaşında, Fü­zu­li isə sultan ordusu ilə Bağdada gələn türk şairləri Xəyali və Yəhya bəyin xahişi ilə 43 ya­şın­da yaz­mış­dır. Bu yaş öm­rün müd­rik çağ­la­rı­na ge­dən yo­lun as­ta­na­sı sa­yı­lır.

370 il­dən son­ra Fü­zu­li­nin eşq das­ta­nı­na mil­li xalq mu­si­qi­sin­dən ruh, can ve­rən Üze­yir bəy isə 22 ya­şın­da idi. Bu yaş gənc­li­yin eşq­lə qay­na­dı­ğı, coş­du­ğu, göy­lər­də pər­vaz­lan­dı­ğı və­də­si­dir. Üzeyir bəy də bu mövzuya bir eşq məsələsi kimi yanaşmış və qəlbinin arzusu ilə bu əfsanəyə musiqili səhnə həyatı vermişdir. Xalq mu­si­qi­si­nə ru­hən bağ­lı olan gənc Üze­yir bəy “Ley­li və Məc­nun”u ya­rat­maq­la bü­tün mü­səl­man Şər­qin­də ope­ra sə­nə­ti­nin tə­mə­li­ni qoy­du. Öz mu­si­qi dün­ya­sın­da Fü­zu­li şei­riy­yə­ti­nin sə­si­ni ül­vi gö­zəl­lik­lə du­yan bəs­tə­ka­rın şöh­rə­ti çox tez­lik­lə səs-­sə­da do­ğur­du. O, Fü­zu­li dü­ha­sın­dan do­ğan ro­man­ti­ka­ya xalq qəl­bin­dən sü­zü­lən mu­ğam və təs­nif­lər­lə bir ay­rı gö­zəl­lik bəxş et­miş­di. Bu bö­yük ha­di­sə Üze­yir bəy is­te­da­dı­nın da­ha ge­niş miq­yas­da par­la­ma­sı­nın başlangıcı oldu. On­da 1907-­ci il idi. 1908-­ci il yan­va­rın (12) 25-­də Ta­ğı­yev te­at­rın­da ope­ra­nın ilk ta­ma­şa­sı oy­na­nıl­dı və hey­rə­te­di­lə­cək ma­raq­la qar­şı­lan­dı.

1908-­ci il “Kas­pi” qə­ze­tin­də dərc olun­muş ilk afi­şa­-e­lan­da oxuyuruq: “Tağıyev teatrında müsəlman dilində opera. Şənbə günü, 12 yanvar 1908-ci il. “Nicat” müsəlman mədəni-maarif cəmiyyətinin teatr bölməsi müəlliflərin və həvəskar ifaçıların iştirakı ilə ilk dəfə müsəlman səhnəsində “Leyli və Məcnun” operası təqdim edəcək. 5 pər­də, 6 şə­kil­də olan bu tamaşa Füzulinin poeması və Ü. və C. Hacıbəyov qardaşlarının musiqisi əsasında hazırlanmışdır. Tamaşa 9-un yarısında başlayır. Şərq orkestri (tardan ibarət) Qurbanın (Qurban Pirimov nəzərdə tutulur - A.Ü.) rəhbərliyi ilə idarə olunacaq”.

Lakin həmin gün tarzənlər səhnəyə çıxmaqdan imtina edirlər. Əlacsız qalan Üzeyir bəy orkestri gücləndirmək üçün tamaşaya iki saat qalmış tarı skripka ilə əvəz edərək nota salmış və se­mi­na­ri­ya yol­daş­la­rı ilə bir­gə özü də or­kestr­də sk­rip­ka çal­mış­dır. Tarzənlər isə Qur­ban Pi­ri­mov və Şi­rin Axun­dov idi.

Afişada operanın mü­əl­lif­lə­ri Üze­yir bəy və onun ki­çik qar­da­şı, jur­na­list, tər­cü­mə­çi Cey­hun bəy Ha­cı­bə­yov gös­tə­ri­lib. Cey­hun bəy son­ra­lar ya­zır­: “Ope­ra yaz­maq Üze­yir bə­yin tə­şəb­bü­sü idi. Mən sa­də­cə, Fü­zu­li əsər­lə­ri­nin uy­ğun irihəcmli his­sə­lə­rindən və mu­ğam­la­rın se­çil­mə­sin­də qar­da­şı­ma kö­mək­ et­mi­şəm”.

Üze­yir bəy “Ley­li və Məc­nu­n” əfsanəsi ilə hələ erkən yaşlarında ta­nış olmuşdu. 1897-ci ildə Şu­şa­da yazıçı Əbdürrəhim bəy ­Haq­ver­di­ye­vin Fü­zu­li­nin poeması əsa­sın­da ha­zır­la­dı­ğı “Məc­nun Ley­li­nin qəbri üs­tün­də” səhnə­ci­yi tamaşaya qoyul­muş­du. Tarzən Mirzə Sadiqcanın müşayiəti ilə Cab­bar Qar­yağ­dı­oğ­lunun ifasında Məc­nu­nun ah-naləsi balaca Üzeyirə çox güclü təsir etmişdi. Həm də yaxşı səsi olan Üzeyir özü də bu səhnəcikdə xor dəstəsində oxumuşdu. Dahi bəstəkar “Leyli və Məcnun”un necə yaranması barədə sonralar yazırdı: “Mən opera üzərində 1907-ci ildə işləməyə başladım, lakin məndə bu ideya xeyli əvvəl… uşaq ikən doğma şəhərim Şuşada, həvəskar aktyorların ifasında “Məcnun Leylinin qəbri üstündə” səhnəciyini görəndən sonra yaranmışdır. Həmin səhnə məni o qədər həyəcanlandırmışdı ki, bir neçə ildən sonra Bakıya gəlib operaya bənzər bir şey yazmaq qərarına gəldim”.

Fik­rən o il­lə­rə qa­yı­da­raq gün­lə­ri, ha­di­sə­lə­ri iz­lə­yi­rik: opera tam ha­zır­dır. İlk əvvəl Fü­zu­li şeiriy­yə­ti­nin qüd­rə­ti­ni dərk edən və istedadlı akt­yor he­yə­ti təş­kil et­mək la­zım­dır. Məc­nun və Ley­li ob­raz­la­rı diq­qət mər­kə­zin­də ol­du­ğun­dan uğur­lu se­çim Üze­yir bə­yi çox dü­şün­dü­rür. “Bir gün… “Əlmənsur”u oynadıq. Axırıncı pərdədə bir ərəb “Sədayi-qayibanə” oxuyur, o rolu mən oynayırdım. Ərəb qiyafəsində “Hicaz” üstə oxudum. O gecə Üzeyir bəy Hacıbəyov teatrda imiş” (H.Sarabskinin xatirələrindən). Həmin gecəni xatırlayan Üzeyir bəy “Hicaz” mu­ğa­mı ilə səs-­sə­da sal­mış gənc Hü­sey­nqu­lu Sa­rabs­ki­nin akt­yor­luq mə­ha­rə­ti­ni də hiss edə­rək, onu baş ro­la - Məc­nun ro­lu­na də­vət e­dir. H.­Sa­rabs­ki ilk tamaşadan Üze­yir bə­yin ümidlərini doğ­ruldur. Bu, həm də Sarabskinin ümumən həyatında dönüş nöqtəsi idi. Sonralar xatirələrində yazırdı ki, vax­ti­lə akt­yor­luq etdiyi­mə gö­rə mə­nə tə­nə edən­lər in­di Məc­nun de­yə ça­ğı­raraq aq­lış­la­yır, hör­mətlə qarşılayırdılar. Gə­lə­cə­yin şöh­rət­li mü­ğən­ni­si, akt­yo­ru, xanəndəsi, re­jis­so­ru, mu­si­qi­-ic­ti­ma­i xa­di­mi Hü­seyn­qu­lu Sa­rabs­ki­nin ta­le ul­du­zu Məc­nun ob­ra­zı ilə par­la­dı. Səh­nə­də ol­du­ğu 30 il ər­zin­də o, bu ro­lu 400 də­fə oy­na­dı. Tək­cə oy­na­madı, həm də bu ob­ra­zın fəl­sə­fi dün­ya­sı­nı ya­şa­yaraq, hər tamaşada rolu ye­ni ça­lar­lar­la, şt­rix­lər­lə mü­kəm­məl­ləş­dir­di. Təd­qi­qat­çı­la­rın qə­na­ə­ti­dir ki, ope­ra­da bu ob­razın şah zir­və­si­ni H.­Sa­rabs­ki fəth etmiş­dir. O, Azərbaycan səhnəsinin, həqiqətən, əvsanəvi Məcnunu idi. Görkəmli ədəbiyyatşünas alim Əziz Şərifin sözləri bunu bir daha təsdiqləyir: “Sarabskinin oyunu misilsiz idi. Onun nəğmələri bulaq kimi axır. Ağlaya-ağlaya, inildəyə-inildəyə öz məhəbbətindən, öz Leylisindən Füzulinin qəzəlləri ilə ölməz muğam üstündə danışır. İnsan qəlbinin ən incə damarlarına işləyən musiqi mənə o qədər təsir edirdi ki, hönkürtümü çətin boğa bilirdim. Lakin göz yaşlarım durmadan axırdı”.

Operanın ilk tamaşasında ən çə­tin mə­sə­lələrdən biri də Ley­li rolunun ifaçısını tap­maq idi. Möv­hu­mat qa­ran­lı­ğın­da bo­ğu­lan məm­lə­kət­də o il­lər­də qa­dın rolunu kim oy­na­ya­caqdı? Təbii ki, kişi oynayacaqdı, amma elə adam tapmaq lazım idi ki, xarici görünüşü uyğun gəlsin, başlıcası isə səsi, qabiliyyəti olsun. 12 yaş­lı çayçı şagirdi Əb­dür­rə­him Fə­rə­covu Ley­li­ni oy­na­mağa razı salırlar. Çox çə­tin­lik­lə baş tu­tan bu razılaş­ma elə ilk ta­ma­şa­dan son­ra po­zu­lur. Bir də əy­ni­nə qa­dın pal­ta­rı gey­mə­yə­cə­yi­nə and içən gənc o ge­dən, te­at­ra bir də ayaq bas­mır. Üze­yir bəy uzun ax­ta­rış­dan, dü­şün­cə­lər­dən son­ra Ba­kı re­alnı mək­tə­bi­nin tə­lə­bə­si olan xa­la­sı oğ­lu Əh­məd bəy Bə­dəl­bəyo­vu diq­qə­tin­də sax­la­yır. Ope­ra­nın ilk ta­ma­şa­sın­da xor he­yə­tin­də oxu­yan Əh­məd bəy Üze­yir bə­yin tək­li­fi­ni qəbul edir, Ley­lini oynama­ğa ra­zı­lıq ve­rir. Apreldə baş tutan ikinci tamaşanın afi­şa­ların­da “Leyli rolunun ifaçısı - Mi­ri” adı ya­zı­lır. Mi­ri­nin ilk çıxışda qa­zan­dı­ğı uğur onun hə­ya­tı­nın ya­şıl xət­tinə çevrilir və sonralar afişada “Leyli - Ağdamski” yazılır. O, Üze­yir bə­yin bü­tün ope­ra və ope­ret­ta­ları­nda qadın rollarının - Təh­mi­nə­nin, Gül­na­zın, Xur­şud­ba­nu­nun, Əs­li­nin, Gül­çöh­rə­nin, Şah­sə­nə­min ... ma­hir ifa­çı­sı­na çev­ri­lir. Mil­li mə­də­niy­yə­tin tə­rəq­qi­si üçün baş­qa yol yox idi.

Azərbaycan milli operasının inkişafında böyük xidmətləri olan Əhməd Ağdamski Yermakov soyadlı dostunun qızı Mariyanın yaxşı səsi olduğunu bildikdə, onunla məşğul olmuş, eyni zamanda Azərbaycan dilini də öyrətmişdir. Bu, ilk dəfə Məfkurə adı ilə səhnəyə çıxan və sonralar xalq artisti adına layiq görülmüş Yermakova idi. Qa­dın akt­ri­sa­lar mil­li te­at­rı­mız­da gö­rü­nən­dən son­ra Əh­məd bəy Ağ­dams­ki bir sı­ra ki­şi rol­la­rı, o cüm­lə­dən Kə­rə­mi oy­na­sa da, da­ha çox öz sev­di­yi tarzənlik sə­nə­tinə bağ­la­nır. Ə.Ağ­dams­ki­nin mu­si­qi dün­ya­sın­da nə qə­dər uğur­la­rı ol­sa da o, ilk “Ley­li” ki­mi mu­si­qi ta­ri­xin­də qa­lıb və se­vi­lir. 100 il­dir ki, Ley­li ro­lu Ə.Ağ­dams­ki­nin ya­rat­dı­ğı ob­raz üzə­rin­də boy atır.

“Ley­li və Məc­nun” ope­ra­sı­nın ilk di­ri­jo­ru bö­yük ya­zı­çı və dra­ma­turq Əb­dür­rə­him bəy Haq­ver­di­yev ol­muş­dur. Son­ra­kı ta­ma­şala­ra isə Üze­yir bəy özü di­ri­jor­luq et­miş­dir. İlk mil­li ope­ra­mı­zın rəs­sa­mı isə Əli bəy Hü­seyn­za­də hesab olunur. Birinci tamaşada Cey­hun bəy Ha­cı­bə­yov İbn Sə­lam və No­fəl rol­la­rı­nı oy­na­mış­dır. Üze­yir bə­yin bö­yük qardaşı Zül­fü­qar bəy Ha­cı­bə­yov isə son­ra­kı ta­ma­şa­lar­da Əbül­qeys və Zeyd ob­raz­la­rı­nı ifa et­miş­dir.

“Ley­li və Məc­nun” ope­ra­sın­da xalq mu­si­qi­sin­dən, mu­ğam, mah­nı və rəqs­lər­dən, el ha­va­la­rın­dan us­ta­lıq­la is­ti­fa­də olunmuşdur. Qız­la­rın xor­la­rın­da “Ev­lə­ri var xa­na-­xa­na”, “Bu gə­lən ya­ra bən­zər”, Əbül­qey­sin ifa­sın­da “Rast” və “Ca­har­gah”, Məc­nunun ifasında “­Şi­kəs­te­yi-Fars”, “Ba­ya­tı-­Şi­raz”, “Se­gah”, elə­cə də “Şur”, “Si­ma­yi-­şəms”, ope­ra­nın uver­tü­ra­sın­da və No­fə­lin par­ti­ya­sın­da “Hey­ra­tı”, axırda “A­raz­ba­rı” zərb mu­ğam­la­rı … və təs­nif­lər ope­ra­nı ta­ma­şa­çı ürəyinə, zöv­qü­nə doğ­ma­laş­dır­mışdır. Müəllif bu əsərində muğamın zən­gin xə­zi­nə­si­nin o hissələrindən is­ti­fa­də edib ki, bun­lar operanın ümu­mi əh­val-­ru­hiy­yə­si­nə, obrazların xarakterinə uyğun gəlsin. Dahi bəstəkar özü bu barədə yazırdı: “Mən xalq yaradıcılığının klassik nümunələri olan muğamlardan musiqi materialı kimi istifadə etməyi nəzərdə tutmuşdum. Vəzifəm ancaq Füzuli poemasının sözlərinə forma və məzmunca zəngin, rəngarəng muğamlardan musiqi seçmək, hadisələrin dramatik planını hazırlamaq idi… “Leyli və Məcnun”da əsl xalq musiqisi ilə məşhur klassik süjet birləşmişdi”. Be­lə­lik­lə, “Ley­li və Məc­nun” ədə­bi məz­mun­ca doğ­ma ol­du­ğu ki­mi, mu­si­qi ba­xı­mın­dan da xalq ru­hu­na əzizdir və bu səbəbdəndir ki, bir əsrdir milli səhnəmizdən düşmür.

“Leyli və Məcnun”da geniş improvizasiya imkanlarının olması ifaçılara özlərinin səs diapazonundan bütünlüklə istifadə edərək bir-birinə bənzəməyən obrazlar yaratmağa yol açır.

Əsə­rin ilk qu­ru­lu­şunu gör­kəm­li akt­yor və re­jis­sor Hü­seyn Ərəb­lins­ki vermişdir. Son­ra­kı il­lər­də ope­ra gö­rkəm­li in­cə­sə­nət xa­dim­lə­ri Soltan ­ Da­da­şo­vun (1935, 1958), Mehdi ­Mə­mmə­do­vun (1955, 1976), Firidun ­Sə­fə­ro­vun (1994), axır illərdə isə Hafiz Quliyevin qu­ru­luş­la­rın­da oy­na­nıl­mış­dır. 2008-ci ilin yanvarında operanın 100 illiyinə həsr edilmiş yubiley tamaşaları olmuşdur.

Ötən bir əsr ər­zin­də ope­ra səh­nə­miz­də Ley­li ob­ra­zı­nın 30­-a ya­xın ifa­çı­sı ol­muş­dur - Ə.­Fə­rə­cov, Ə.Ağ­dams­ki, Əh­məd Qə­mər­lins­ki, Hü­sey­na­ğa Ha­cı­ba­ba­bə­yov, Gö­yər­çin Əli­ye­va, Hə­qi­qət Rza­ye­va, So­na Rza­ye­va, Məh­bu­bə Pa­şa­ye­va, Sü­rəy­ya Qa­car, Sara Qədimova, Rübabə Muradova və başqaları. Məc­nun rolunun isə 20-­yə qə­dər ifa­çı­sı­nı göstər­mək olar - Hü­seyn­qu­lu Sa­rabs­ki, Sid­qi Ru­hul­la, Hü­sey­na­ğa Ha­cı­ba­ba­bə­yov, Əlöv­sət Sa­dı­qov, Xan­lar Haq­ver­di­yev, Şir­zad Hü­sey­nov, Əbül­fət Əli­yev və başqaları. Leyli və Məcnun rollarının, eləcə də digər obrazların bütün ifaçılarının adlarını, sənətkarlıq məharətini bu yazıda qeyd etməməyimiz o demək deyil ki, indiki tamaşalar - aktyor heyəti 100 il bundan əvvəlkindən irəli getməyibdir. Əsla, yox! Bu opera həm janr, musiqi etibarilə, həm də ifaçılıq qüdrəti ilə həmişə zamanın fövqündə dayanıb. Burada biz, sadəcə, 100 il bundan əvvəl pərvəriş tapmış ilk Azərbaycan, Şərq operasının başlanğıcından ötən təxminən yarıməsrlik dövrdə çıxış etmiş qüdrətli sənətkarları xatırlayır, onlara bir daha ehtiramımızı bildiririk.

Şübhəsiz ki, ötən əsrin 60-cı illərindən bəri səhnəmizə Leyli və Məcnun rollarının neçə-neçə gözəl ifaçıları gəlmişdir və indi də gəlir. Azərbaycanın birinci xanımı, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, YUNESKO-nun və İSESKO-nun xoşməramlı səfiri, Milli Məclisin deputatı Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü və dəstəyi ilə keçirilmiş muğam televiziya müsabiqələrinin yeni-yeni gənc istedadları üzə çıxarması əminliklə deməyə əsas verir ki, opera səhnəmizə hələ bundan sonra da on illər boyu Leylilər, Məcnunlar gələcək, iki dahinin - Füzulinin və Üzeyir bəyin poeziyası və musiqisinin vəhdətindən yaranmış “Leyli və Məcnun”un 150, 200… illik yubileyləri qeyd olunacaqdır. Çünki Füzuli poeziyası da, Üzeyir sənəti də, operanın musiqisinin əsasını təşkil edən muğam da ölməzdir.

“Ley­li və Məc­nun”un lib­ret­to­ mətni 1912-­ci il­də Oru­cov qar­daş­la­rı mət­bə­ə­sin­də, k­la­vir nüs­xə­si 1959-­cu il­də, par­ti­tu­rası isə 1983-­cü il­də (baş re­dak­to­ru Qa­ra Qa­ra­yev, re­dak­to­ru Na­zim Əli­ver­di­bə­yov, ön sö­zü və şərh­lə­rin mü­əl­li­fi Zem­fi­ra Sə­fə­ro­va­dır) nəşr olun­muş­dur.

100 il­dir ki, “Ley­li və Məc­nun” Azər­bay­can ope­ra səh­nə­sin­də, dün­ya­nın bir sıra ope­ra te­atr­la­rın­da, hət­ta adi xalq te­at­rı səh­nə­lə­rin­də oy­na­nı­lır. Üzeyir bəyin bu uğurundan ruhlanan böyük qardaşı Zülfüqar Hacıbəyov “Aşıq Qərib”, dahi bəstəkarın ən yaxın dostu və məsləkdaşı Müslüm Maqomayev “Şah İsmayıl” operalarını yazdılar. Fü­zu­li li­rikasının, Üze­yir bəy is­te­da­dı­nın qüdrəti, mil­li xalq mu­si­qi­sinin və ən əvvəl mu­ğam sənəti­mi­zin şöh­rə­ti bu əsər va­si­tə­silə dünyanın bir çox öl­kə­lə­ri­nə yayılmış, bu operanın təsiri altında bir sıra xalqlarda səhnə əsərləri meydana gəlmişdir.

“Leyli və Məcnun” Üze­yir bə­yin bütün sonrakı yaradıcılığının təməl daşı idi. Sonrakı illərdə o, “Şeyx Sə­nan”, “Rüs­təm və Söh­rab”, “Şah Ab­bas və Xur­şud­ba­nu”, “Əs­li və Kə­rəm”, “Ha­run və Ley­la”, ope­ra­la­rını, “Ər və ar­vad”, “O ol­ma­sın, bu ol­sun”, “Ar­şın mal alan” musiqili ko­me­di­ya­la­rını yazmışdır. “Leyli və Məcnun”la başlayan yolun zirvəsi isə otuz il sonra tamaşaya qoyulan, təkcə Üzeyir bəy yaradıcılığının deyil, ümumən Azərbaycan opera sənətinin incisi, şah əsəri sayılan “Koroğlu” oldu. Üze­yir Hacıbəyovun xalq ruhundan mayalanan, dərin və fəlsəfi məzmunlu musiqi və ədəbi irsi Azərbaycan mədəniyyətinin xəzinəsinə əvəzsiz töhfədir. Bu irs bizim milli, mənəvi sərvətimizdir və gələcəkdə hələ neçə-neçə nəsillər ondan bəhrələnəcəklər.

######