Bakı, 19 fevral, AZƏRTAC

Dünyanın təhlükəsizliyin təkcə özünə deyil, anlayışına belə hər zamankından daha çox ac olan bir vaxtında artıq daha da ehtiyac duyulan yəqin ki, tək məsələ bu mürəkkəb vəziyyətdən yeni ideyalarla çıxış yollarıdır. Qlobal təhlükəsizlik zəncirinin təmin edilməsində hələ də konkret olmasa da, abstrakt nişanlar mövcuddur. Qeyd edilməlidir ki, heç bir halda ucuz olmayan təhlükəsizlik fenomeninin faydalarının xərclərindən qat-qat qiymətli və üstün olduğu bir zamanda yaşayırıq. Bu gün dünyanı yeni nizama doğru istiqamətləndirənlər parlaq təfəkkürə, fəlsəfi yanaşmalara, nəzəri baxışlara, empirik təşəbbüslərə malik liderlərdir. Konvensional qaydada modern xarici siyasət və beynəlxalq təhlükəsizliyin ən cari məsələlərinin müzakirəsinə həsr olunduğu, son illərdə baş verən hadisələr fonunda nüfuzu və əhəmiyyəti getdikcə yüksələn Münxen Təhlükəsizlik Konfransını həm də müxtəlif səbəblərə görə daha dəyərli edən amil burada belə parlaq zəkaların cəmləşməsidir. Əvvəllər Münxen Təhlükəsizlik konfransları Avro-Atlantik düşərgədə, son illərdə isə coğrafi şaxələndirmə ilə “Qərb dünyası”ndan kənara çıxaraq həm də qlobal nizamda əhəmiyyətli dəyişikliklərin, hətta transformasiyaların üfüqdə ola biləcəyinə dair müzakirələrin şahidi oldu. Konfrans təhlükəsizlik baxımından eyni mahiyyət və dəyər təklif etsə də, daha geniş hədəf auditoriyası ilə hər ötən il daha da fərqlənir. Nəzərə alsaq ki, sayca 59-cu görüşü baş tutan sözügedən konfrans bu günə qədər keçirilmiş sessiyalarla müqayisədə iştirakçı sayına görə ən irimiqyaslı olması ilə səciyyələndi. Prezident İlham Əliyevin 40-dan çox dövlət başçısı, nazirlərin, beynəlxalq təşkilat rəhbərlərinin, media, vətəndaş cəmiyyəti və elmi dairələrin nümayəndələrinin də daxil olduğu platformada həm də hadisələrin mövcud inkişaf ssenarisində iştirakı vacib əhəmiyyət kəsb etdiyi qədər, həm də dövlətimizin başçısının siyasi xadim kimi şəxsiyyətinə göstərilən diqqət və qayğının əyani təzahür forması, belə bir Liderin Azərbaycanı regionda və dünyada hesablaşılmalı ölkə səviyyəsinə yüksəltməsinin nəticəsidir.

Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında politoloq Şəbnəm Həsənova söyləyib.

Azərbaycanın Qarabağın bərpası baxımından yeni investisiyalar cəlb edə bilməsi üçün Münxen Konfransında iştirakın daha bir mühüm faydası şəbəkə qurmaq, onu genişləndirmək imkanıdır. Bunun üzərinə isə qiymət etiketi qoymaq mümkün deyil - hər şey münasibətlərə aid olduğu qədər, şəxsi nüfuza da söykənir. İştirakçılar həm siyasi, həm də iqtisadi mənada təhlükəsizlik sahəsində real təcrübəyə malik olduğundan Prezident İlham Əliyev biznes dairələri ilə bu istiqamətdə həm də fayda qruplarının necə, nə qədər və harada fəaliyyətini müzakirə və mümkün etmək üçün önəmli görüşlər keçirdi. Çünki Rusiya-Ukrayna müharibəsi səbəbindən rəsmi Moskvaya tətbiq olunmuş sanksiyalar Avropa ilə Asiya arasında konvensional iqtisadi əlaqələrdə çətinliklər yaratmaqla, qlobal anlamda əlavə təchizat mənbələrinə və marşrutlara yenidən baxılmasını zəruri edib. Yeni iqtisadi əməkdaşlıqların üzə çıxarılması vacib olduğundan təhlükəsizlik fenomeni bu gün həm də iqtisadi bağlantıların və təchizatların təhlükəsizliyinin təmini məsələləri baxımından əhəmiyyətlidir. Texnoloji təchizat zəncirlərinin strateji əhəmiyyəti yüksək texnologiyalı iqtisadiyyatlarda sənaye siyasətinə yenidən baxmağa təkan verdi. Müvafiq olaraq siyasətçilərin diqqəti kollektiv şəkildə daha möhkəm olmaq üçün həmfikir tərəfdaşlar arasında təchizat zənciri əməkdaşlığına nail olmağa yönəldi.

Belə mötəbər yığıncaqlarda hətta müdafiə strategiyaları ilə bağlı mülahizələr bəzən yarımçıq fikir kimi görünsə də, hər mənada məlumat və biliklərin mübadiləsi bütövlükdə cəmiyyətləri gücləndirir. Çünki təhlükəsizliklə bağlı təhdidlər, narahatlıqlar, münaqişə dinamikası demək olar dəyişməz qalıb və bu dövrə “köçüb”. Qeyri-regional aktorlar problemləri həll etmək və ya münaqişə dinamikasını idarə etmək üçün zaman-zaman nəinki uğur qazana bilmədilər, hətta ciddi itkilərə düçar oldular. Süni şəkildə “dondurulmuş” münaqişələr zaman-zaman qaynar müharibələrə səbəb olmaqda davam edir. Bu dinamikanın hər an dünyanın istənilən bucağına birbaşa təsir etmək potensialı var.

Postsovet dövrünün ilk illərində düşdüyü ekoloji, iqtisadi, siyasi və hərbi qeyri-sabitliyi ilə gündəmə gələn Cənubi Qafqaz əhəmiyyətli karbohidrogen ehtiyatlarına malik olması ilə beynəlxalq aktorların diqqətini bu gün daha da yaxından cəlb etməkdə davam edir. Bu cazibə mərkəzinin tən ortasında yaratdığı təhlükəsizlik çəmbərinin mərkəzində özü dayanan, həm də regionun təhlükəsizliyini Avropanın enerji təhlükəsizliyinə paralel həssaslıq səviyyəsinə qaldıran, onu təmin edən Azərbaycan var. Avropanın təchizatçılarının həm enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi, müharibənin enerji təchizatında səbəb olduğu problemlər, bu məsələdə Azərbaycana artan inam və edilən müraciətdən sui-istifadə olunmaması, qaz təchizatı ilə sınağa çəkilməsinə baxmayaraq, bu qış üçün Avropanın təhlükəsiz tərəfdə olmasını məhz ölkəmizin təmin etməsi orta və uzunmüddətli perspektivdə tərəflərə həm də bərpaolunan enerji mənbələrini artırmaq potensialı təqdim edir, bu da Avropanın enerji sahəsində strateji müstəqilliyini təmin edir.

“Böyük dövlətlərarası müharibə hələ də uzaq riskdir” qətiyyətindən fərqli olaraq, böyük dövlətlərarası müharibənin keçmişdə qalmadığı və onlar arasında getdikcə gərginləşən mübarizənin belə bir müharibə ehtimalını daha da yaxın edir. Mövcud təhdidedici durum əsas aktorları təhlükəsizlik fəzilətlərini şübhə altına almaqdan yayındırmalıdır.

Münxen Təhlükəsizlik Konfransı bu gün qlobal siyasətlə bağlı ən nüfuzlu platformalardan biri kimi çıxış edir. Bu Konfrans çərçivəsində təşkil olunan sessiyalarda səslənən fikirlər və dərc edilən hesabatlar Avro-Atlantik oxundakı mərkəzlərin qlobal siyasətlə bağlı qiymətləndirmələri ilə bağlı mühüm məlumatlar verən mənbələr kimi dəyərləndirilir, qlobal siyasətlə bağlı tapıntıları ortaya çıxarmaq məqsədi daşıyır. Bir ideoloji və siyasi qarışıqlıq mövcuddur, təhlükəsizliyin lokal, regional və qlobal kontekstdə nə olduğu və nə demək olduğu kimi çox təməl məsələlərlə bağlı bu qarışıqlıq fonunda fərqli fikirlər ortaya çıxır. Məlum olur ki, təhlükəsizlik ciddi böhran içərisindədir və özünü yenidən təyin etməyə ehtiyac duyur.

İndi beynəlxalq aləmdə “necə?” və “nə üçün?” suallarına empirik cavablar axtarmaq olduqca vacib və təbii ki, faydalı bir səydir. Bu suallara daha vahid cavablar həm “daxili” empirik, həm də “xarici” tədqiqatlar aparmaqla əldə edilə bilər. Fevralın 18-də Nikol Paşinyan Prezident İlham Əliyevlə görüşdə Cənubi Qafqazda təhlükəsizlik üzrə panel müzakirəsində pozucu fikirlər səsləndirirsə, bu, sövdələşməni pozmur, bu, birmənalıdır. Lakin hər bir tərəf bilməlidir ki, bu regiona süni şəkildə qoşulmuş birinin, şübhəsiz ki, bu regionda da məsuliyyəti var. Qərar qəbul edənlər düzgün hesablamalarla ən son risklərdən xəbərdar olmalıdırlar. Çünki hər hansı bir liderin əsas vəzifələrindən biri, sadəcə, özünün deyil, həm məsafə, həm də anlam baxımından yaxın və uzaq ətrafının təhlükəsizlik riskini qiymətləndirmək və minimuma endirməkdir. Paşinyan eyni səviyyəli resurslara və istedadlara çıxışı olmasa belə, regiona risklərin təsirini azaltmaq üçün aydın və effektiv addımlar atmalıdır. Necə ki, insanlar “öyrənilmiş acizlik”dən əziyyət çəkə bilərlər, bu psixoloji termin həm də kiminsə etdiyi heç bir şeyin müsbət dəyişikliyə təsir göstərə bilməyəcəyi hissi təsvir edir.

2023-cü ilin geosiyasi nikbinlik ili olmadığı aydındır. İstər sonsuz görünən pandemiya, istərsə də iqlim dəyişikliyinin getdikcə nəzərəçarpan təhlükəsi, hibrid müharibə, kiberhücumlar, dezinformasiya, qabaqcıl texnologiyalar kimi bir-biri ilə əlaqəli dünyanın narahatedici zəiflikləri və ya artan geosiyasi gərginlik olsun, bütün bu çağırışlar nəzarətin itirilməsi hissinə səbəb olur. Güclülər yeni dünya nizamının formalaşmasında iştirak edərkən, bəşəriyyətin ən çətin problemlərini həll edə bilməyəcəkləri qənaətinə gələn cəmiyyətlər artıq axını dəyişdirməyə belə cəhd edə bilməzlər. Süni şəkildə həddən artıq yüklənmiş aktorlar bunu dəyişdirmək üçün resurslara malik olsalar da, alətlərdən məhrum edilirlər. “Sonsuz müharibəyə” son qoyulmasa da, artıq insanlar qeyri-müəyyən gələcəyə baxırlar.

Dünya getdikcə daha çox düşmən bloklarına bölündükcə dialoqa ehtiyac artır, lakin belə söhbətlər üçün məkanların sayı azalır. Ya da Fransa Prezidenti Emmanuel Makron kimi bu qeyri-müəyyənliyi yaratmağa çalışan səriştəsiz siyasətçilər belə tədbirlərdən sui-istifadə etməklə, sadəcə, Fransanın neoimperialist maraqlarını təmin etməyə, yeni dünya nizamının təkcə Qərbin maraqlarına cavab verməsini istəyirlər. Bu, sadəcə, otuz ilə yaxın zaman çərçivəsində deyil, hələ də ədalətsiz, qeyri-sağlam düşüncədir. Müstəmləkəçi keçmişə malik Fransa dövləti bu yanaşmanı və təfəkkürü dəyişmir, sadəcə, xarici və təhlükəsizlik siyasətinin hərbi və mülki imkanlarla təmin edildiyi kimi nağıllarla bölgədə “Avropa İttifaqının mülki missiyası” adı altında ona fərqli bir don geyindirir.

Digər məsələ isə regional dövlətlər arasında zəif inkişaf, insan hüquqlarının pozulması kimi artan zorakılıq səviyyəsidir ki, bu da xarici aktorlar üçün regionu narahat edən problemlərin kök səbəblərini həll etməyi zəruri edir. Belə ki, oxşar məsələ İran diplomatiyası ilə bağlıdır. Hələ ilkin olaraq onu qeyd edək ki, etirazlar İranı yenidən bürüdükcə Rza Pəhləvi proseslərdə daha çox rol alır və bəzi dairələrdə daha çox diqqəti cəlb edir. Sivil dünya İranda rejim dəyişikliyi istəyir, demokratiya hərəkatını təmsil etdiklərini iddia edən belə nümayəndələr isə yaranmış vəziyyətdə aparıcı rol oynamaq niyyətindədirlər. Rza Pəhləvi demokratik, dünyəvi və liberal istəkləri müdafiə edir.

Münxen Təhlükəsizlik Konfransı təşkilatçılarının İran rejiminin liderlərinin əvəzinə Rza Pəhləvini iştiraka dəvət etməsi göstərir ki, rejimin aparatının hələ də toxunulmaz göstərilməyə çalışılması cəhdi belə yalandır. Həm də Pəhləvinin dünyəvi demokratiyaya baxışı digər fundamental prinsipləri də ehtiva etdiyindən İranda dəyişikliyi xalq istəyir. Deməli, İran hakimiyyətinin legitimliyi kökündən ciddi sual altındadır. Bu, regionda qeyri-sabit şərait formalaşdıran bir rejim barədə zəruri tədbirlər görülməli olduğu qədər, terroru daxili və xarici siyasətinin başlıca komponentinə çevirən bir rejimin nüvə silahı əldə etməsinə, sadəcə, susmaq deyil, “dayandır” düyməsinə basılmalı zaman olduğundan xəbər verir.

Kütləvi qırğın silahlarının istehsalı və istifadəsi, terrorizmə dözümlülük, ifadə azadlığının və demokratiyanın olmaması, insan hüquqlarının pozulması kimi pariya dövləti (pariah state) olan İran yaramaz dövlətlərdən (rogue state) fərqli olaraq, sadəcə, digər dövlətlər üçün mütləq təhlükə yaratmır, həm də şikayətlər çox vaxt öz əhalisinə qarşı yönəldilir. Deməli, ən birincisi, öz əhalisi üçün həm də mövcud siyasəti ilə əslində, bu iki kateqoriyaya da daxil olan İranda həm də kürdlərə qarşı öldürücü güc tətbiq olunur. Rejimin davranışları kürd xalqının fundamental, mədəni və siyasi azadlıqlarına uzun müddət repressiya etdiyini əks etdirir. Bununla kifayətlənməyən İran Kürdüstanla sərhəddə də əzələ nümayiş etdirir. Belə bir məqamda isə Kürdüstanla Türkiyə arasında ticarət dövriyyəsi 12 milyard dollar təşkil edir, onların siyasi rəhbərlikləri arasında sıx əlaqə və dialoq mövcuddur. Sözsüz ki, bu amili nəzərə alan Prezident İlham Əliyevin İraq Kürdüstan Regionunun başçısı Neçirvan Bərzani ilə görüşü xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Eyni zamanda, İraqın geosiyasi reallığı da aydın göstərir ki, artıq Kürdüstan bütün atributları ilə müstəqil dövlət statusundadır. Kürdlər etnik azlıq kimi Ermənistanda da oxşar münasibətlə üzləşirlər. Deməli, həm də bu bənzər dəst-xətt İran və Ermənistan siyasəti üçün spesifikdir.