QARABAĞ ERMƏNİSTANIN OVCUNUN İÇİNDƏ KÖZƏRƏN KÖMÜRƏ BƏNZƏYİR
Berlin, 10 dekabr (AZƏRTAC). Dekabrın 3-də Ermənistanın 7or.am onlayn nəşrində erməni analitiki Andrias Qukasyanın “Erməni siyasətçilərinin “təmənnasızlığı” və “romantizmi” Qarabağ münaqişəsinin tənzimlənməsi metodu kimi” sərlövhəli maraqlı bir məqaləsi yayılmışdır. Məqalə müəllifi dəfələrlə qeyd edir ki, Ermənistan Azərbaycanın Dağlıq Qarabağla birlikdə ərazi bütövlüyünü formal cəhətdən bir neçə dəfə tanımışdır. Həmin məqalənin özü ilə aşağıdakı istinad əsasında tanış olmaq mümkündür:
Eyni zamanda, məqalədə şərh və izahat tələb edən bəzi arqumentlər vardır. Məsələn, Qukasyan hesab edir ki, Ermənistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü formal baxımdan dəfələrlə tanıması və onun 1975-ci il Helsinki Yekun Aktına qoşulması hüquqi nəticələr doğura bilməz, çünki onun fikrincə, keçmiş SSRİ məkanında yeni yaranmış müstəqil dövlətlərin özləri “qanunsuz doğulmuş” uşaqlara bənzəyir. Deməli, onların bütün sonrakı fəaliyyətinin də hüquqi qüvvəsi yoxdur. Bu məqamda sitat gətirməyəcəyik - Qukasyanın mülahizələri və onun öz fikrini necə əsaslandırması ilə məqalənin özündə tanış olmaq mümkündür. Öz tərəfimizdən yalnız onu qeyd edək ki, SSRİ buraxılandan sonra müttəfiq respublikaların mövcudluğuna avtomatik olaraq xitam verilməsi və bunun nəticəsində həmin müttəfiq respublikaların yerində müstəqil dövlətlər elan edilməsinin və onların yeni qisimdə həyata keçirdiyi bütün fəaliyyətin qanuniliyinin itirilməsi haqqında tezis hər hansı tənqid qarşısında tamamilə acizdir. Qukasyan belə bir təkzibedilməz tarixi faktı nəzərə almır ki, respublikaları İttifaq yaratmamışdır, əksinə, 1922-ci ildə respublikalar İttifaqı aşağıdan yaratmışdılar. Zaqafqaziyada (Cənubi Qafqazda) sovet respublikaları 1920-1921-ci illərdə (indiki halda onların hansı hadisələr nəticəsində, hansı xarici və ya daxili amillərin təsiri altında yaranmasının əhəmiyyəti yoxdur), Belarusda, Rusiyada və Ukraynada isə daha əvvəl yaranmışdır. SSRİ isə xeyli sonra - 1922-ci il dekabrın 30-da, özü də artıq hazır, “saflaşdırılmış” və “qablaşdırılmış”, formal baxımdan müstəqil olan sovet respublikaları tərəfindən yaradılmışdır.
Yeri gəlmişkən, Qafqaz Bürosunun 1921-ci ilin iyul ayında Qarabağ barəsində qərarı da sovet respublikaları tərəfindən SSR İttifaqının təsis edilməsindən əvvəl qəbul olunmuşdu. Yəni, hələ o vaxt Qarabağ Azərbaycanın tərkib hissəsi kimi tanınmışdı və Azərbaycan SSRİ-yə Qarabağla BİRLİKDƏ” daxil olmuşdu.
Buna görə də 1991-ci ilin dekabrında respublikalar özlərinin yaratdığı SSRİ-ni buraxmaqda tamamilə haqlı idilər və bu halda 1922-ci il dekabrın 30-na qədər mövcud olduqları şəkildə, yəni müstəqil (1920-ci illərdə bu müstəqillik formal olsa da) respublikalar şəklində mövcudluqlarını davam etdirə bildilər.
Bu ittifaq ailə cütlüyünü xatırladır. “Cəmiyyətin özəyi” parçalandıqda keçmiş ər-arvad fiziki şəxslər kimi, insanlar kimi mövcud olmaqda davam edir. Deməli, 1991-ci ilin dekabrında suveren respublikaların dünyaya gəlməsi (daha dəqiq desək, onların əvvəlki müstəqil statusuna qayıtması) tamamilə legitim qərar idi və bu qərar respublikaların rəhbərlərinin şəxsində həmin respublikaların özləri tərəfindən qəbul edilmişdir. Onların bütün hərəkətləri, o cümlədən Ermənistan tərəfindən istər Azərbaycan SSR-in, istərsə də Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün tanınması, habelə Ermənistanın Helsinki Aktına, BMT-nin nizamnaməsinə, MDB-nin nizamnaməsinə və digər beynəlxalq sənədlərə qoşulması qanunidir.
Görünür, Qukasyan uti possidetis juris prinsipi ilə tanış deyil. BMT-nin insan hüquqlarının müdafiəsi üzrə altkomissiyasının üzvü A.Eyde (Asbjörn Eide) göstərirdi ki, “BMT çərçivəsində istər keçmiş SSRİ-də, istərsə də keçmiş Yuqoslaviyada müttəfiq respublikaların sərhədləri etnik məskunlaşma əsasında deyil, uti possidetis juris prinsipi əsasında müəyyən edilməlidir. Bu o deməkdir ki, əvvəllər federasiyanın müttəfiq respublikalarının sərhədləri kimi mövcud olmuş sərhədlər indi yeni sərhədlər hesab edilməlidir” (bax: T.Musayevin məqaləsində 16 nömrəli istinad - A.Eide. Territorial integrity of States, minority protection and guarantees for autonomy arrangements: approaches and roles of the United Nations. Local self-government, territorial integrity and protection of minorities. - Council of Europe Publishing, 1996. - p. 282.)
Bunun əvəzinə Qukasyan heyrətlənir: “ATƏT üzvü olan dövlətlər 1992-ci ildə Azərbaycanın Azərbaycan SSR sərhədləri daxilində ərazi bütövlüyü hansı hüquqi əsaslara görə tanıdıqlarını aydınlaşdırmayınca Dağlıq Qarabağın siyasi statusunun müəyyən edilməsi məsələsi Azərbaycanın razılığından asılı ola bilməz və deməli danışıqların mövzusu ola bilməz”. Onun sualına cavab verirəm: beynəlxalq hüququn uti possidetis juris prinsipi üzrə, həmin prinsipə görə müttəfiq respublikaların sərhədləri artıq qərarlaşmış hesab edilir və ermənilərin məskunlaşdığı Dağlıq Qarabağ və azərbaycanlıların məskunlaşdığı Zəngəzur, Şərqi Göyçə, Amasiya, Vedibasar və digər ərazilər, müvafiq şəkildə, Azərbaycanın və Ermənistanın tərkibində qalmışdır.
Onu da qeyd etmək yerinə düşər ki, erməni politoloqları, o cümlədən Qukasyan Qarabağ separatizminin legitimliyini əsaslandırmağa cəhd göstərərək müxtəlif arqumentlər uydurur və bu halda özlərinə sərf etdiyi üçün onu nəzərə almırlar ki, həmin arqumentlər demək olar ki, hər bir halda ikimənalı olur. Hətta 15 müstəqil postsovet respublikasının qeyri-legitim olması və onların imzaladığı Helsinki Aktının hüquqi qüvvəyə malik olmaması barədə Qukasyanın haqlı olduğunu fərz etsək belə, bu, təkcə Azərbaycana deyil, eyni dərəcədə Ermənistanın özünə də aid olmalıdır. Belə olan təqdirdə SSRİ dağılandan sonra, Qukasyanın məntiqinə görə, təkcə sovet qanunları öz qüvvəsini itirməklə kifayətlənmədən belə hesab etməliyik ki, Ermənistan SSR-in yerində bugünkü Ermənistan Respublikasının indiki sərhədlər daxilində yaradılmasının da heç bir hüquqi qüvvəsi olmamışdır. Axı, Qukasyanın arqumentlərini Ermənistanın özünə tətbiq etsək, belə çıxır ki, Ermənistan Respublikasının ərazisi və sərhədləri Ermənistan azərbaycanlılarına “zorla qəbul etdirilmişdir”, bu gün onlara Ermənistan ərazisinin demək olar ki, üçdə bir hissəsini təşkil edən sahədə (Zəngəzur, şərqi Göyçə, Amasiya, Vedibasar və s.) “unikal etnik-mədəni region” statusu məsələsini həll etmək hüququ verilməlidir. Bu halda yaddan çıxarmaq olmaz ki, SSRİ buraxılan anda Ermənistandan olan azərbaycanlı qaçqınlar Ermənistanda daimi yaşayış ünvanları üzrə qeydiyyata alınmış SSRİ vətəndaşları kimi qalmaqda davam edir və deməli, ən azı texniki cəhətdən bu respublikanın əhalisinin bir hissəsi hesab edilir və Qukasyanın arqumentinə görə, onların məskunlaşdığı “etnik-mədəni regionun” gələcək statusunu müəyyən etmək hüququna malikdirlər. Yenə də Qukasyanın fikrincə, SSRİ dağılandan sonra bütün sovet qanunları və qərarları, o cümlədən 1948-51-ci illərdə azərbaycanlıların Ermənistandan sürgün edilməsi haqqında qərar öz qüvvəsini itirirdisə, onda bugünkü Ermənistan sovet hakimiyyəti illərində həmin respublikadan qovulmuş azərbaycanlıların xələfləri ilə birlikdə ümumiyyətlə demoqrafik baxımdan yarı azərbaycanlı ola bilər və hətta başqa cür adlandırıla bilər.
Qukasyan məqaləsinin bir yerində hətta yazır: “SSRİ dağılan vaxt Ermənistan təkcə Dağlıq Qarabağın mənafelərinə xəyanət etməmiş, həm də erməni xalqının BMT nizamnaməsi ilə qorunan öz müqəddəratını sərbəst təyin etmək hüququnu pozmuşdur”. Lakin o, yenə nəzərə almır ki, öz müqəddəratını sərbəst təyin etmək hüququ bir qismi Ermənistan SSR ərazisində yaşayan Azərbaycan xalqına da məxsus idi.
Buna görə də erməni politoloqları Qarabağ separatizmini legitimləşdirmək məqsədi güdən arqumentlər irəli sürərkən öz dəlillərinin doğma respublikalarına qarşı bumeranq effekti ilə üzləşməmək üçün bir qədər ehtiyatlı olsalar yaxşıdır.
Qukasyan daha sonra yazır: “Qarabağ münaqişəsinin ATƏT formatında tənzimlənməsi elə ilk gündən düyünə düşmüşdü, çünki bu münaqişənin hüquqi əsaslarla həll edilməsi üçün ya Dağlıq Qarabağ könüllü olaraq Azərbaycanın tərkibində qalmağa razılıq verməli, ya da Azərbaycan Dağlıq Qarabağın ondan ayrılmasına könüllü razılıq verməlidir. Burada hər hansı kompromis variant tapılması əvvəlcədən qeyri-mümkündür”.
Məsələ bir qədər başqa cürdür - ATƏT normalarına görə Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın tərkibində olmasına onun heç bir “könüllü razılığı” tələb olunmur, üstəlik, onun buna razı olub-olmadığı soruşulmur, çünki o, qeyd-şərtsiz Azərbaycanın tərkib hissəsidir və bütün dünyada bu qisimdə tanınmışdır - istəyir lap otuz min dəfə buna razı olmasın. Axı, Udmurtiyanın və ya Xantı-Mansiysk regionunun RF tərkibində olmasına razılığını heç kəs soruşmur. Azərbaycanın tərkibindən çıxmaq istəyini bildirmiş regionu sərbəst “buraxmaq” barədə Bakının razılığı soruşula bilər və mərkəzi hökumət (indiki halda Bakı) bu və ya digər razılıq almaq üçün sorğu göndərilə biləcək yeganə ünvan sahibidir. Odur ki, erməni politoloqu hətta ATƏT-in ifrat liberal normaları mövqeyindən yanaşdıqda belə Qarabağın səlahiyyətlərini bir qədər şişirtmişdir.
Qukasyan yazır: “Qarabağ münaqişəsinin tənzimlənməsinə dair Madrid prinsiplərinin məntiqi belə bir prinsipə əsaslanır ki, Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın tərkibində qalmaq və ya onun tərkibindən çıxmaq qərarı Qarabağ xalqı tərəfindən qəbul edilməlidir. Dağlıq Qarabağda referendum keçirilməsinin ilkin şərti erməni qoşunlarının tutduğu mövqelərdən çıxarılması və Ermənistan-Azərbaycan münasibətlərinin normallaşmasıdır”. O, yenə səhv edir. İndiki halda Ermənistan cəmiyyətində kök salmış stereotip açıq şəkildə bəyan edilir. ABŞ dövlət departamentinin saytında dərc edilmiş, Madrid prinsiplərinin detallarının göstərildiyi sənədin diqqətlə öyrənilməsi göstərir ki, həmin münaqişənin Azərbaycanın ərazi bütövlüyu çərçivəsində həll edilməsi nəzərdə tutulur və ərazi bütövlüyü heç bir şərtlə, hətta vilayətin qəti statusu məsələsinə dair rəy sorğusunun yekunlarına görə də, pozula bilməz. Həmin sənəddə yazılmışdır: “Gələcəkdə Dağlıq Qarabağın qəti hüquqi statusunun hüquqi öhdəliklər müəyyən edən iradənin ifadəsi yolu ilə müəyyən edilməsi”. Sənəddə ərazi bütövlüyü prinsipinin adı açıq-aşkar çəkilmişdir, öz iradəsini bildirmək haqqında bənd isə, sitatdan göründüyü kimi, olduqca amorf şəkildə qeyd edilmişdir. Həmin sənəddə “referendum”, “səsvermə” sözləri yoxdur, qeyri-müəyyən “iradənin ifadəsi” (expresion of will) sözləri vardır. Özü də bu tədbirin harada və kimlərin arasında - təkcə Dağlıq Qarabağda, yoxsa bütün Azərbaycanda keçiriləcəyi (ölkə Konstitusiyası referendumun bütün Azərbaycan üzrə keçirilməsini tələb edir və onu heç kəs dəyişməyəcəkdir), habelə hansı formatda və hansı model üzrə “majoritar Kvebek modeli” və ya icmalardan birinin veto hüququna malik “ikiicmalı Kipr modeli” üzrə keçiriləcəyi məlum deyildir. Aydın olmayan məqamlar çoxdur və zənnimcə, bu, bilərəkdən edilmişdir. Yəni, iradə ifadə etmək haqqında bənddə spekulyasiyalar üçün diapazon çox genişdir, halbuki ərazi bütövlüyünün birmənalı şəkildə xatırladılması öz müqəddəratını təyin etməyin hüdudlarını dəqiq göstərir.
Buradan belə nəticə çıxır - səsvermə keçiriləcəkdir, lakin həmin səsvermə mahiyyət etibarilə müstəqillik haqqında referendum ola bilməz. Sənəddə “müstəqillik” sözü yoxdur, amma “ərazi bütövlüyü” ifadəsi vardır. Məlum olduğu kimi, bunlardan biri digərini istisna edir. Deməli, səsvermə bülletenində sual elə ifadə ediləcəkdir ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün pozulması istisna olunsun. Beləliklə, həm öz müqəddəratını təyin etməyə nail olunacaq, həm də Azərbaycanın dövlət sərhədləri dəyişilməz saxlanacaqdır. Bu, həmin iki prinsipin ağlabatan şəkildə əlaqələndirilməsi deməkdir. Əks təqdirdə müstəqillik haqqında referendum ilk növbədə, Madrid prinsiplərinin özünün və elə orada adı çəkilən Helsinki Yekun sənədinin pozulması demək olacaqdır. Buna görə də cənab Qukasyana (həmçinin REGNUM informasiya agentliyinin nümayəndəsi Stanislav Tarasova) məsləhətimiz budur ki, belə illüziyalardan tezliklə əl çəksinlər və elə bu başdan Ermənistan cəmiyyətini və öz oxucularını (həmçinin özlərini də) hazırlamağa başlasınlar ki, Madrid prinsiplərinə əsasən Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin “müstəqillik haqqında referendum müqabilində ərazilərin azad edilməsi” formulu üzrə deyil, başqa məcrada - “Azərbaycanın tərkibində muxtariyyət dərəcəsinin müəyyən edilməsi müqabilində ərazilərin azad edilməsi” formulu üzrə həlli nəzərdə tutulmuşdur. Bu, nə mənim istəyimdir, nə də arzu ediləni gerçəklik kimi qələmə vermək cəhdi. Bu, dərc edilmiş sənədin adi insan məntiqi çərçivəsində sayıq və soyuqqanlı təhlilinin nəticəsidir.
Yeri gəlmişkən, Ermənistanda da bu nəticəyə gəlməyə başlayırlar. Ermənistan Milli Konqresinin (EMK) bəyanatında deyilir: “Ərazi bütövlüyü və təyini-müqəddərat hüququ prinsiplərinin eyni vaxtda tətbiq edilməsi o deməkdir ki, Dağlıq Qarabağın muxtariyyət statusu nə qədər yüksək olsa da, o, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində gerçəkləşəcəkdir, yəni, Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın tərkib hissəsi olacaqdır”. Biz bu bəyanat məsələsinə hələ qayıdacağıq. Özü də burada söhbət Ermənistan müxalifətinin bu gün qələmə verməyə çalışdığı kimi Ermənistan rəhbərliyinin “satqın” və “qeyri-peşəkar” olmasında deyil, “miatsum” avantürasının özünün çürük olmasındadır. Ermənistana hətta Uinston Çörçill rəhbərlik etsə də, son nəticədə Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın tərkibində qalması labüddür! Artıq başa düşmək lazımdır ki, Madrid prinsipləri “miatsum”un tabutuna vurulan mismardır!
Dağlıq Qarabağa bitişik yeddi rayonun azad edilməsi məsələsinə müəllifin qəribə yanaşması vardır. Onun fikrincə bu, “Azərbaycanın Dağlıq Qarabağla birbaşa, Dağlıq Qarabağ xalqını Azərbaycanın tərkibində qalmağa dinc yolla inandırmaq üçün, maddi zəmin yaradılmasına yönəlmiş siyasi və iqtisadi əlaqələr yaratması üçün Azərbaycana fora verilməsi” olacaqdır. Bu, növbəti illüziyadır. Dağlıq Qarabağın erməni administrasiyası ilə söhbət aparan Bakı deyil, Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı icmasının administrasiyası olacaqdır, çünki onlar bərabər hüquqa malik olan iki subyektdir. Bu, Bakının prinsipial mövqeyidir: “Siz qarabağlısınız öz taleyinizi də özünüz həll edin, lakin Azərbaycan Konstitusiyasını pozmamaq şərti ilə. Birgə qərara gələndən sonra mərkəzi hökumətə müraciət edərsiniz. Təyini-müqəddəratın və ərazi bütövlüyünün əlaqələndirilməsi elə budur”.
Qukasyan Ermənistanın indiki rəhbərliyinin üzləşdiyi dilemma barədə yazır: “Madrid prinsipləri əsasında tərtib edilmiş çərçivə sazişini imzalamaq Serj Sarkisyan üçün 1991-ci il dekabrın 10-da Dağlıq Qarabağda keçirilmiş müstəqillik məsələsinə dair referendumun hüquqi qüvvəyə malik olmaması və saxta olmasını şəxsən etiraf etmək deməkdir”. Dağlıq Qarabağda keçirilmiş qondarma referendumun həqiqətən heç bir hüquqi nəticəsi olmamışdır və Sarkisyanın çərçivə sazişini imzalayıb-imzalamayacağından asılı olmayaraq həmin “referendum” fiksiya kimi qalacaqdır. Həmin məsələ bu sətirlərin müəllifinin iki məqaləsində ətraflı təhlil edilmişdir:
Bizi daha çox maraqlandıran başqa məsələdir - Qukasyanın məqaləsinin məhz indi dərc edilməsi təsadüfdürmü? Bizə belə gəlir ki, heç də təsadüfi deyildir. Əvvələn, xatırlayaq ki, ATƏT üzvü olan ölkələrin Xarici İşlər Nazirləri Şurasının (XİNŞ) bu il dekabrın 1-2-də Afinada keçirilmiş görüşündə qəbul edilmiş sənəddə Helsinki Aktı Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli üçün hüquqi əsas kimi təsbit olunmuşdur. Ermənistan, Azərbaycan və ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri olan ölkələrin xarici işlər nazirlərinin bəyanatında deyilir: “Nazirlər qalan məsələlərin həlli üçün və xüsusən güc tətbiq edilməməsi, ərazi bütövlüyü və xalqların öz müqəddəratını təyin etmək hüququ barədə Helsinki Yekun Aktının prinsiplərinə əsaslanan sazişə nail olmaq üçün intensiv iş aparmaq əzmində olduqlarını növbəti dəfə bəyan etmişlər”. ATƏT XİNŞ-in Afinada keçirilmiş son görüşünün münaqişənin dinc yolla tənzimlənməsinin gedişinə təsirini erməni ekspert Tatul Akopyan özünün “Mayndorfdan Afinaya qədər: aşkar görünəni görməzliyə vuranda” adlı məqaləsində kifayət qədər düzgün qiymətləndirmişdir. Lakin məqalənin sonunda o, Dağlıq Qarabağ üçün “heç nə ilə məhdudlaşdırılmayan təyini-müqəddərat” barədə qeyri-real ümidini ifadə etmişdir. Bu, ilk növbədə Helsinki Aktına əsaslanan Madrid prinsiplərinin özünün pozulması demək olardı. Axı aydındır ki, heç kəs Helsinki sənədinə yenidən baxmayacaqdır və Madrid prinsipləri təzələnəcəyi halda heç kəs həmin prinsiplərin yeni redaksiyasını Helsinki Aktının çərçivəsindən kənara çıxarmayacaqdır. Başqa sözlə desək, hər bir halda bu münaqişə məhz həmin beynəlxalq sənəd əsasında tənzimlənməlidir. Fikrimizcə, məhz bu zərurət, eləcə də Helsinki sənədinin müddəalarını dəyişməyin qeyri-mümkünlüyünün dərk edilməsi erməni politoloqlarını ümidsiz bir addım atmağa - Ermənistanın ATƏT-ə daxil olmasının və onun Helsinki Aktına qoşulmasının qeyri-legitim olmasını elan etməyə, bununla da özlərini təmizə çıxarmaq cəhdinə sövq etmişdir.
İkincisi, son bir neçə həftədə Ermənistanda iqtidarpərəst qüvvələrin və müxalifətin “miatsum” ideyalarına xəyanətdə və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanımaqda qarşılıqlı ittihamları indiyə qədər görünməmiş dərəcədə kəskinləşmişdir. Levon Ter-Petrosyan bu ilin avqust ayında demişdir: “Soyqırımı məsələsini əldən verdilər, Qarabağı da verəcəklər, bundan sonra indiki hakimiyyət onlara (Qərbə) daha lazım olmayacaq”. Ter-Petrosyan “necə yəni, deməli, Qarabağı verəcəklər” sualına belə cavab vermişdi: “Artıq veriblər!”. İqtidar bunun cavabında Ter-Petrosyanın 1992-ci il martın 5-də “Komsomolskaya pravda” qəzetinə müsahibəsini yada salmışdır. Bildirilir ki, keçmiş prezident həmin müsahibədə Qarabağın Azərbaycanın tərkibində muxtariyyət statusuna razılıq vermişdir. Sabiq prezidentin tərəfdarlarının cavab reaksiyasını çox gözləmək lazım gəlməmişdir. Əvvəlcə Ermənistanın keçmiş xarici işlər naziri, EMK üzvü Aleksandr Arzumanyan belə bir müsahibə verilməsini təkzib etmiş və bütün ittihamları “yalan” adlandırmışdır. “Mənə həmin qəzetin surətini yox əslini göstərin,” - deyə tələb edən A.Arzumanyan onu da əlavə etmişdir ki, Şavarş Koçaryanın həmişə dediyi qəzetin yeganə nüsxəsini o artıq yemişdir”. AMK yeyilmiş qəzet haqqında xəbərlə eyni vaxtda bəyanat yayaraq uzaqgörənliklə bildirmişdir ki, Dağlıq Qarabağ Azərbaycanın tərkib hissəsi olacaqdır və Koçaryan-Sarkisyan tandemi bir sıra beynəlxalq sənədləri imzalamaqla Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəfələrlə tanımışdır. Müxalifətçilərin fikrincə, Ter-Petrosyanın hakimiyyətdə olduğu illərdə belə şey ola bilməzdi. Həmin bəyanatda deyilir: “Ermənistan ilk dəfə olaraq rəsmən razılıq vermişdir ki, Qarabağ münaqişəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində tənzimlənsin. İndiki halda xalqların öz müqəddəratını təyin etmək hüququnun tənzimləmə prinsipləri sırasına daxil edilməsi Ermənistanın öz mövqelərini əldən verməsini əsla yumşaltmır və onun əvəzini vermir… Beləliklə, Ermənistan Qarabağ probleminin elə tənzimlənməsinə razılıq vermişdir ki, bu, Dağlıq Qarabağın müstəqilliyinin beynəlxalq aləmdə tanınması barədə hər hansı perspektivlərin üstündən qələm çəkir”. Daha sonra vurğulanır: “Hadisələrin bu cür inkişafının qarşısı hələ 1992-ci ildən başlayaraq ardıcıl şəkildə alınırdı. Həmin ildə ATƏT-in üzvü olmuş Ermənistan beynəlxalq sənədlərdə Qarabağ probleminin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində tənzimlənməsini nəzərdə tutan hər hansı ifadənin və ya müddəanın olmasına yol verməmək üçün özünün veto hüququndan həmişə istifadə etmişdir. 1996-cı ildə ATƏT-in Lissabon sammitində Dağlıq Qarabağın təyini-müqəddərat hüququnu Azərbaycanın sərhədləri ilə məhdudlaşdırmağa cəhd ediləndə Ermənistan prezidenti Levon Ter-Petrosyan misli görünməmiş beynəlxalq təzyiqə və ATƏT-in üzvü olan bütün başqa ölkələrin mövqeyinə rəğmən bu müddəa barəsində veto hüququnu tətbiq etmişdir”.
Nəhayət, Andrias Qukasyanın geniş məqaləsi meydana çıxır. Bu məqalədə Qarabağın təhvil verilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınması barədə ittihamlar yenə ölkənin birinci prezidentinə üstünə yıxılır.
Bütün bu qarşılıqlı ittihamlardan belə təsəvvür yaranır ki, Ermənistan iqtidarı və müxalifəti Qarabağı onların əlini yandıran közərmiş kömür hesab edir, ondan mümkün qədər tez yaxa qurtarmağa və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün tanınmasına görə məsuliyyəti öz siyasi əleyhdarlarının boynuna yıxmağa çalışırlar. Aydındır ki, hər iki tərəfin məqsədi eynidir: Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin Azərbaycanın ərazi bütövlüyü çərçivəsində həll edilməsinin və “miatsum” deyilən avantüranın puç olmasını gec də olsa başa düşdükləri üçün öz simasını qoruyub saxlamaq və mənəvi məsuliyyətdən yaxa qurtarmaq.
Bu zaman çərçivə sazişini kimin imzalayacağı və qoşunların Dağlıq Qarabağdan və Azərbaycanın digər yeddi rayonundan çıxarılması haqqında əmri kimin verəcəyinin heç bir əhəmiyyəti yoxdur.
Vüqar Seyidov
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri
Berlin
Bölmənin digər xəbərləri
