Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyi

ELM VƏ TƏHSİL

1918-ci il mart soyqırımı həqiqətləri

Bakı, 30 mart, AZƏRTAC

XX əsrdə Azərbaycan xalqına qarşı ilk soyqırımı 1905-1906-cı illərdə erməni terrorçu dəstələri tərəfindən törədildi. O zaman İrəvan, Naxçıvan, Dərələyəz, Göyçə, Ağbaba, Şörəyel, Sürməli, Qarabağ, Zəngəzur, Gəncə, Qazax, Borçalı və Tiflisdə minlərlə azərbaycanlı qətlə yetirildi. 1905-ci ilin mayında Bakı qubernatoru knyaz M.Nakaşidze “Daşnaksütyun” partiyasının üzvü Dro Kanayan tərəfindən qətlə yetirildi. Bu fakt erməni terrorunun təkcə azərbaycanlılara deyil, digər millətlərin də nümayəndələrinə qarşı amansız olduğunu göstərir.

Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında AMEA Tarix və Etnologiya İnstitutunun böyük elmi işçisi Ramin Əlizadə söyləyib. 1917-ci ilin fevralında Rusiyada Romanovlar sülaləsinin devrildiyini bildirən alim həmin ildə oktyabr çevrilişi ilə bolşeviklərin hakimiyyətə yiyələndiklərini diqqətə çatdırıb. Ramin Əlizadə qeyd edib ki, 1917-ci il noyabrın 2-də Bakı Sovetinin İcraiyyə Komitəsi şəhərdə ali hakimiyyət orqanı elan olundu və Azərbaycan xalqının qəddar düşməni olan Stepan Şaumyan ora sədr seçildi: “Azərbaycanlılara qarşı mart soyqırımının əsas təşkilatçısı olan S.Şaumyan 1917-ci il dekabrın 16-da Rusiya bolşeviklərinin rəhbəri V.İ.Lenin tərəfindən Qafqaz üzrə fövqəladə komissar təyin edildi. S.Şaumyan Bakıda əksəriyyəti erməni terrorçularından ibarət olan və Q.Korqanovun (Korqanyan) rəhbərlik etdiyi 20 min nəfərlik qoşun təşkil etdi. Mart soyqırımı ərəfəsində Bakıda qanunsuz şəkildə cəmləşmiş və S.Şaumyandan soyqırımı əmri gözləyən hərbi qüvvələr əsasən “Daşnaksütyun” partiyasının silahlı dəstələrindən ibarət idi.

1918-ci ilin yanvarında Müsəlman Korpusunun komandanı general Ə.Talışinskinin Bakıda həbs edilməsi şəhərin dinc azərbaycanlı əhalisinin etirazına səbəb oldu. Mart ayında Bakıda siyasi vəziyyəti gərginləşdirən digər bir hadisə isə Bakı Sovetinə seçkilərdə azərbaycanlıların ən böyük milli partiyası olan “Müsavat”ın böyük səs çoxluğu ilə qələbə qazanması idi. Martın 15-də S.Şaumyanın rəhbərlik etdiyi Bakı Soveti “Daşnaksütyun” partiyasının Bakı komitəsi və digər erməni millətçi təşkilatları ilə Azərbaycan milli-azadlıq hərəkatının aparıcı qüvvəsi olan “Müsavat” partiyasına qarşı birgə fəaliyyət göstərmək haqqında gizli saziş bağladı. Bundan sonra S.Şaumyan “Daşnaksütyun” partiyası və Erməni Milli Şurası ilə əlbir hərəkət edərək qısa müddətdə Bakıda və Azərbaycanın digər bölgələrində dinc əhaliyə qarşı soyqırımı həyata keçirmək üçün öz iyrənc planını işə saldı. O, martın 29-da Bakı limanından “Evelina” gəmisi ilə Lənkərana getmək istəyən müsəlman əsgərlərini tərk-silah etmək haqqında əmr verdi. Azərbaycanlı əhali silahların geri qaytarılmasını tələb etdikdə martın 30-da daşnak-bolşevik qüvvələri atəş açmağa başladılar. Bununla da S.Şaumyanın təxribat planı baş tutdu. Martın 31-də səhər açılan kimi toplar və pulemyotlarla silahlanmış daşnak-bolşevik qüvvələri şəhər əhalisini vəhşicəsinə qətlə yetirməyə başladılar. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Ədliyyə Nazirliyi yanında 1918-ci il iyulun 15-dən 1920-ci ilin aprelinədək fəaliyyət göstərən Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sənədlərindən məlum olur ki, 1918-ci il martın 30-dan aprelin 2-dək 3 gün ərzində yalnız Bakı şəhərində 12 min nəfərdən çox azərbaycanlı öldürüldü. Bütövlükdə isə Bakı quberniyasında sentyabrın 15-dək davam etmiş kütləvi qırğınlar nəticəsində 50 min nəfərdən çox dinc azərbaycanlı qətlə yetirildi. Bakıda Təzəpir məscidinin və Şah məscidinin minarələri top atəşinə tutuldu, “İsgəndəriyyə” və “İslamiyyə” mehmanxanaları dağıdıldı, Tağıyev teatrı, “İsmailiyyə” binası, “Açıq söz” və “Kaspi” qəzetlərinin redaksiyaları yandırıldı”.

Ramin Əlizadə daşnak-bolşevik hərbi birləşmələrinin Bakıdan başqa, Azərbaycanın digər şəhərlərində də soyqırımı törətdiklərini bildirib: “S.Şaumyan martın 17-də Bakıdan 2 min nəfər top və pulemyotla silahlanmış qoşununu Şamaxı qəzasına dinc azərbaycanlı əhalinin üzərində göndərdi. Mart-aprel aylarında S.Lalayan və T.Əmiryanın terrorçu dəstələri Şamaxı qəzasının 58 kəndini viran edərək, 8 min nəfərdən çox dinc sakinini qətlə yetirdilər və Şamaxı Cümə məscidini yandırdılar. “Azərbaycan” qəzetində Şamaxıya hücum edən düşmən ordusunun 4 min nəfər olduğu, onların isə yüzdə səksəninin erməni olması göstərilib. “Hümmət” qəzetində “Şamaxı əhvalı” adlı məqalədə şəhərin bütünlüklə yandırıldığı qeyd edilib.

1918-ci il mayın 1-də Qubaya hücum edən S.Hamazaspın başçılıq etdiyi 5 min nəfərlik daşnak dəstəsi Quba, Qusar və Xaçmaz ərazilərində 26 məscidə od vurub yandırdılar. Bütövlükdə isə Quba qəzasında 17 min nəfərə yaxın dinc azərbaycanlı əhalini qətlə yetirdilər. Bakı, Şamaxı və Quba ilə yanaşı, Lənkəran, Kürdəmir, Salyan, Göyçay, Naxçıvan, İrəvan, Göyçə, Vedi, Ağbaba, Şörəyel, Şərur-Dərələyəz və Zəngəzur qəzalarında on minlərlə dinc azərbaycanlı əhalisi erməni daşnakları tərəfindən qətlə yetirildi. Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sənədlərində təkcə Zəngəzur qəzasında 115 kəndin viran edildiyi, 10 min nəfərdən çox dinc azərbaycanlının qətlə yetirildiyi, onun isə 2200 nəfərinin uşaq olduğu qeyd edilib. Şərqi Anadoluda yerli türk-müsəlman əhaliyə qarşı qanlı əməlləri ilə tanınan erməni qulduru Andranik 1918-ci ilin mayından 1919-cu ilin martınadək Göyçədən Urmiya hövzəsinə və Zəngəzuradək böyük bir ərazidə 600 min nəfərədək dinc azərbaycanlı əhalini soyqırımına məruz qoyub.

Beləliklə, mart soyqırımı erməni daşnaklarının Qafqazda törətdiyi ən qanlı hadisə kimi tarixə düşdü. 1920-ci ilin aprelində bolşevik işğalından sonra Azərbaycanda bolşevik şineli geyinmiş daşnaklar bu dəfə Sovet Rusiyasının dəstəyilə Azərbaycanın tarixi ərazisi olan Zəngəzurun qərb hissəsini və Göyçə mahalının bir hissəsini ələ keçirdilər. 1918-ci il mart soyqırımına ilk dəfə tarixi qiyməti Ümummilli Lider Heydər Əliyev verdi. Onun 1998-ci il 26 mart tarixli Fərmanı ilə martın 31-i Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü elan edildi. 2009-cu il dekabrın 30-da Prezident İlham Əliyev soyqırımı qurbanlarının xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə Quba şəhərində Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması haqqında Sərəncam imzaladı və 2013-cü il sentyabrın 18-də bu kompleksin açılışı oldu”.

Xəbəri sosial şəbəkələrdə paylaşın

Bizi sosial şəbəkələrdə izləyin

Qazaxıstan Prezidenti daşqınlar səbəbindən Astana Beynəlxalq Forumunu ləğv edib

“Baharın rəngləri” yaradıcılıq turnirinin yekun sərgisi açılıb

İngiltərə Premyer Liqası: "Mançester Siti" qalib gəlib, "Tottenhem" darmadağın olub

Nizami Gəncəvi adına Xankəndi şəhər məktəbinin məzunları 41 ildən sonra görüşüblər

Roma Papası Rəcəb Tayyib Ərdoğana dünyada sülh üçün göstərdiyi səylərə görə təşəkkür edib

Premyer Liqa: "Neftçi" "Araz-Naxçıvan"ı məğlub edərək ikinci pilləyə yüksəlib

“Young Lions Azerbaijan 2024” müsabiqəsinin qalibləri mükafatlandırılıb

Şərq Ekspresi qatarları ilə Türkiyədə 3 ayda 35 mindən çox turist səyahət edib

Sidney şəhərindəki ticarət mərkəzinə bıçaqlı hücum nəticəsində 6 nəfər həyatını itirib

Quru Qoşunlarında birinci rübün yekunlarına dair iclas keçirilib

Həsirçi: Bu əl işlərinə maraq həddindən artıq azdır FOTO VİDEO

ATƏT sədri: Tərəflər Dnestryanı problemin sülh yolu ilə həllində maraqlıdırlar

Kürdəmirdə yol qəzası ölümlə nəticələnib VİDEO

Premyer Liqa: "Turan Tovuz" son dəqiqələrdə vurduğu qolla "Qəbələ"ni məğlub edib

Antalyada 23 saat davam edən təxliyə işləri başa çatıb

Filarmoniyada “Musiqi körpüsü” adlı konsert proqramı təqdim edilib

"Sabah" basketbol klubu ardıcıl ikinci dəfə müntəzəm mövsümün qalibi olub

FHN: “Maşın bazarı” adlanan ərazidə müxtəlif təyinatlı mağazalardan 4-ü yanıb

Üç xəzəryanı dövlətin sərhədçiləri Xəzərdə 60-dan çox brakonyer saxlayıblar

Tennis üzrə Azərbaycan birinciliyi başa çatıb

Britaniyanın enerji təhlükəsizliyi üzrə naziri istefa verib

Ərdoğan: Beynəlxalq müstəvidə əməkdaşlıq və koordinasiyaya ehtiyac var

Tbilisidə mitinq keçirilir

Türkiyədə dünyanın ən uzunmüddətli festivalına start verilib

Naməlum şəxs Sidneydəki ticarət mərkəzinin ziyarətçilərinə bıçaqla hücum edib, 5 nəfər ölüb VİDEO

Baş katib: İnanıram ki, yarımfinalda rəqib olan basketbolçuları keçərək, finala yüksələcəyik

Azərbaycan məktəbliləri Çində Beynəlxalq Mendeleyev Olimpiadasında iştirak edəcəklər

Kürdə batan altı yaşlı uşaq və atasının axtarışları davam edir VİDEO

“Maşın bazarı”nda mağazada baş vermiş yanğın söndürülüb YENİLƏNİB

Ceyhun Bayramov UNESCO-nun baş direktoru vəzifəsinə namizədə Azərbaycanın tövsiyələrini təqdim edib

Lisenziya turniri: Yarımfinala vəsiqə qazanan Azərbaycanın 3x3 basketbol millisi Niderlanda məğlub olub YENİLƏNİB

Gəncədə “Əsgərə məktub” layihəsi təşkil edilib

Şuşa Teatrında “Bəla” tamaşasının premyerası olacaq

Luis Alberto mövsümün sonunda Roma klubunu tərk edəcəyini açıqlayıb

Türkiyə qlobal nəqliyyat və logistika sektorunda 11-ci yerdədir

Gəncə Dövlət Filarmoniyasında "Xalqın mədəni sərvəti" adlı tədbir keçiriləcək

Premyer Liqa: “Araz-Naxçıvan” “Neftçi”yə, “Turan Tovuz” “Qəbələ”yə qarşı

Bakıda bağlı qapı arxasında köməksiz qalmış 3 və 5 yaşlı uşaqlar xilas edilib VİDEO

Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin baş komandanı: Şərq cəbhəsində vəziyyət daha da gərginləşib

Bu ilin üç ayında DSMF-nin gəlirləri 1 milyard 673 milyon manat olub

Sabah havanın temperaturu 25 dərəcəyədək yüksələcək

Gəncədə evdə yanğın olub, ölən var

Dubay Beynəlxalq Hava Limanı dünyanın ən bahalı aeroportu hesab olunub

Şərurda avtomobil aşıb, sürücü xəsarət alıb

MN: Hərbi qulluqçuların döyüş və mənəvi-psixoloji hazırlığı yüksək səviyyədədir

Bu gün Ümumdünya Rok-n-Roll Günüdür

Norveçin səhiyyə naziri plagiat qalmaqalından sonra istefa verir

Antalyada baş verən kanat xətti qəzası nəticəsində kabinələrdə qalanların təxliyəsi davam edir VİDEO

Azərbaycan neftinin qiyməti 94 dolları ötüb

Səbail rayonundakı kafedən içərisində pul, üzük olan çanta oğurlanıb

BMT-də Azərbaycanın təşəbbüsü ilə “VI Ümumdünya Mədəniyyətlərarası Dialoq Forumu” üzrə birgə brifinq keçirilib

Milli Müdafiə Universitetinin Hərbi Kollecinə tələbə qəbulu davam edir

Dünya birjalarında neft bahalaşıb

Azərbaycanın bədii gimnastı beynəlxalq turnirdə qızıl medal qazanıb

“Neftçi” “Araz-Naxçıvan”la oyuna itkilərlə çıxacaq

DİN: Cinayət törətməkdə şübhəli bilinən 31 nəfər saxlanılıb

Azərbaycanın 3x3 basketbol millisi təsnifat turnirində növbəti oyununa çıxacaq

Fransa terrorçu simasını gizlədə bilmir - RƏY

Azərbaycan Ordusunun mövqeləri yenidən atəşə tutulub

Səbail rayonunda onsəkkizmərtəbəli yaşayış binasına bitişik konstruksiya yanıb VİDEO

Keniyada ən azı 13 nəfər daşqınların qurbanı olub, 15 min nəfər təxliyə edilib

ABŞ-ın Memfis şəhərində polis və şübhəli şəxsin ölümü ilə nəticələnən atışma baş verib

Aİ komitəsinin sədri: Regionda sülh üçün konkret addımların atılmasının vaxtıdır

Delfin Pronk: Minaların təmizlənməsində Avropa İttifaqı Azərbaycanın ən böyük dəstəkçisidir

Muzeylər şəhəri Şəki Ramazan bayramı günlərində daha da canlanıb VİDEO

Almaniyada terror təhlükəsi səviyyəsi yüksəlib

Çinin xarici ticarəti 5 faiz artıb

Avstriya da öz vətəndaşlarını İranı tərk etməyə çağırıb

İtaliyada su elektrik stansiyasındakı partlayışda ölənlərin sayı 7-yə çatıb

Böyük Britaniya və ABŞ metal ticarəti sahəsində Rusiyaya qarşı sanksiyaları genişləndirib

ABŞ Dövlət katibinin müavini Türkiyəyə səfər edəcək

“China Everbright Group”un sabiq rəhbəri mənimsəmə və rüşvət almaqda ittiham olunur

Bayden İranı İsrailə hücum etməməyə çağırıb

AFAD Antalyada baş verən kanat xətti qəzası ilə bağlı açıqlama verib

Kəlbəcərdə çayda batan Şirvan sakinin cəsədi dalğıclar tərəfindən çıxarılıb

Antalyada kanat qəzası olub, ölən və yaralananlar var

Gürcüstan parlamentinin sədri Qazaxıstan Prezidenti ilə Orta Dəhlizin perspektivlərini müzakirə edib

Naxçıvanda yol qəzası olub, xəsarət alanlar var

Lerikdə sel suları nəticəsində dağılan suötürücü borular bərpa olunub

Xalq rəssamı Qəyyur Yunusun “Sağ əlin sərvəti” adlı yubiley sərgisinin açılışı olub

Xaçmazda zəncirvari qəza olub, yaralananlar var VİDEO

Avropa birinciliyi: Azərbaycanın iki boksçusu finala vəsiqə qazanıb

Premyer Liqa: XXX turun açılış oyununda qalib müəyyənləşməyib

Ermənistanda baş vermiş avtomobil qəzasında 4 hərbçi həlak olub

Altı yaşlı uşaq və atası Kürdə batıb

Azərbaycan Prezidentin xüsusi tapşırıqlar üzrə nümayəndəsi Sloveniyada işgüzar səfərdə olub

Ağdamda mina partlaması nəticəsində xəsarət alanların vəziyyəti açıqlanıb

Azərbaycan Güləş Federasiyası İtaliya idmançısının rüşvətlə bağlı ittihamlarına cavab verib

Sloveniya nəşri: Dayanıqlı sülhün bərqərar olması üçün tarixi fürsət yaranıb

Neftçalada narkotiklərin qanunsuz dövriyyəsi ilə məşğul olan şəxs saxlanılıb

Ordumuzun mövqeləri atəşə tutulub VİDEO

Kubada “Azərbaycan - orta güc ölkəsi” mövzusunda təqdimat keçirilib

Fransa səfiri Rusiya Xarici İşlər Nazirliyinə çağırılıb

Həkəri çayındakı üzən körpü sel təhlükəsinə qarşı möhkəmləndirilir

Fələstin-İsrail münaqişəsi zamanı Türkiyənin “TRT” media şirkətinin heyət üzvləri yaralanıblar

Dərnəgül massivində fəaliyyət göstərməyən zavod ərazisində yanğın olub VİDEO

Nadir Adilov yenidən BMT-nin Komitə üzvü seçilib

Gəncə şəhəri 2025-ci ildə MDB-nin idman paytaxtı elan edilib

Azərbaycanın xarici işlər nazirinin müavini Yunanıstanda işgüzar səfərdə olub

Azərbaycanın xarici işlər naziri tacikistanlı həmkarına COP29-a hazırlıq prosesi barədə məlumat verib