Bakı, 15 oktyabr AZƏRTAC

Avrasiya materiki beynəlxalq münasibətlər sisteminin episentri kimi çıxış edən nəhəng coğrafi məkandır. Bu ərazi qlobal strateji maraqların toqquşduğu və yeni güc balanslarının formalaşdığı mərkəzə çevrilir.

Avropa qitəsində davam edən Ukrayna böhranı və onun eskalasiya riskləri fonunda dərinləşən təhlükəsizlik problemləri qlobal diqqəti getdikcə Asiyaya yönəldir. Başqa sözlə, beynəlxalq və regional aktorların geosiyasi maraqlarının Asiyaya doğru istiqamətlənməsi müşahidə olunur. Bu proses təsadüfi deyil. Çünki Asiya qlobal iqtisadiyyatın hərəkətverici qüvvəsi olan təbii resurslar və geoiqtisadi potensial baxımından mühüm üstünlüklərə malikdir.

Asiya hazırda dünyanın ən sürətlə böyüyən 20 iqtisadiyyatının yarısına ev sahibliyi edir, qlobal iqtisadi artımın üçdə ikisini təmin edir və dünya ÜDM-nin 40 faizini təşkil edir. Çinin geoiqtisadi yüksəlişini strateji geosiyasi üstünlüyə çevirməsi, eləcə də Hindistanın artan iqtisadi maraqları regionun qlobal tədarük zəncirlərindəki mövqeyini daha da gücləndirir.

Azərbaycanın xarici siyasətində Avrasiya modeli

Şübhəsiz ki, geoiqtisadi dinamikalar strateji rəqabətin xarakterini dəyişir və eskalasiya risklərini artırır. Müasir qlobal təhlükəsizlik arxitekturasında Avrasiya məkanının qərb cinahında - Avropada baş verən proseslər zəncirvari şəkildə Asiyanın geostrateji reallıqlarına təsir göstərir. Rusiya-Ukrayna müharibəsi və ABŞ-İran qarşıdurmasını da bu kontekstdə təhlil etmək olar.

Bu cür geostrateji səbəb-nəticə əlaqələri Azərbaycan Hökumətinin gündəliyində və xarici siyasət kursunda yeni prioritetlər formalaşdırır. Azərbaycan Avrasiya materikində Avropa ilə Asiyanı birləşdirən mühüm geoiqtisadi mərkəz kimi çıxış edir. Zəngəzur dəhlizinin perspektivləri isə ölkəmizin bu mövqeyinin əhəmiyyətini daha da artırır.

Qlobal təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşdırıldığı bir şəraitdə Azərbaycanın sülh və təhlükəsizlik təşəbbüsləri mürəkkəb çağırışların həllinə yönəlib. Məhz belə bir məqamda Bakı Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) Zirvə Toplantısına ev sahibliyi edir.

Prezident İlham Əliyev tənqidləri və təklifləri

Prezident İlham Əliyevin AQEM-in Zirvə Toplantısındakı çıxışı ölkəmizin regional təhlükəsizlik, nəqliyyat bağlantıları və logistika sahəsindəki uzlaşdırıcı rolunu ifadə edən çərçivədir.

Dövlətimizin başçısı həmin strategiyanı bu bəyanatı ilə ifadə edib: “Coğrafi olaraq Asiya ilə Avropanın kəsişməsində yerləşən Azərbaycan Avrasiya məkanında birləşdirici mərkəz kimi getdikcə daha böyük rol oynayır. Ölkəmizin ikitərəfli və çoxtərəfli formatlar çərçivəsində bir çox dövlətlərlə siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, humanitar sahələrdə əməkdaşlığı öz növbəsində regionumuzda təhlükəsizlik sistemini möhkəmləndirir”.

Bu mövqe Azərbaycanın qlobal maraqları uzlaşdıran orta güc statusundakı konsepsiyasını əks etdirir. Ancaq bu, konseptual çərçivə ilə məhdudlaşmayaraq konkret meyarları təkliflər paketi kimi strukturlaşdırır.

Prezident İlham Əliyev öz siyasi və diplomatik təsirini itirmiş qlobal təsisatların fəaliyyətinin yenidən təşkili zərurətini keçmiş Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi kontekstində qiymətləndirir. Ona görə də Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın müstəqillik illərində üzləşdiyi fundamental problemləri tədbir iştirakçılarının diqqətinə çatdırıb. Dövlətimizin başçısı qlobal yurisdiksiya sisteminin institusional böhranını və regional reallıqları aşağıdakı tezislərlə xarakterizə edib:

- BMT platformasında formalaşmış selektiv yanaşma təcrübəsi beynəlxalq hüququn subyektiv maraqlara görə tətbiq edildiyini göstərir;

- Regional və qlobal miqyasda sabitliyin qorunması məqsədilə qəbul edilən qətnamələrin dərhal və qeyd-şərtsiz icrasını təmin edəcək yeni, universal mexanizmlərin yaradılması zəruridir;

- Keçmiş Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin nizamlanması missiyasını öz inhisarına alan ATƏT-in Minsk qrupunun 30 illik fəaliyyəti qlobalmiqyaslı diplomatik imitasiya və status-kvonun dondurulması cəhdi idi;

- İşğal dövründə Azərbaycan xalqına qarşı soyqırımı və hərbi cinayətlər törətmiş Ermənistanın üç keçmiş dövlət başçısı və onların tərəfdarı olan qüvvələr hələ də beynəlxalq hüquq qarşısında cavab verməyiblər;

- Öz dövrünü bitirmiş anaxronizm və atavizm qalığı olan Avropa Parlamenti ilə Avropa Şurası hər zaman təcavüzə məruz qalan Azərbaycanı hədəf seçib, işğalçı tərəfi isə destruktiv addımlara həvəsləndirib;

- Rəsmi Bakı beynəlxalq münasibətlərdə hüququn normalarının tapdalanmasına və dövlətlərarası münaqişələrdə tətbiq olunan zərərli, ikili yanaşmalara qarşı qətiyyətli, arqumentləşdirilmiş xarici siyasət kursu yürüdür.

Beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətsizliyini tənqid edən Prezident İlham Əliyev bu mənfi vəziyyətə cavab olaraq Azərbaycanın xarici siyasətində daha fəal və yeni əməkdaşlıq formatlarının qurulmasını əsas hədəf kimi qeyd edir.

Bu kontekstdə Azərbaycanın AQEM-ə ikiillik səmərəli sədrliyi dövründə institusional potensialın artırılması, eləcə də Avrasiya geosiyasətinin nüvəsini təşkil edən rəqəmsallaşma, nəqliyyat-bağlantı xətləri, ekologiya, elm və təhsil sahələrində çoxtərəfli dialoqun dərinləşdirilməsi dövlətimizin başçısı tərəfindən xüsusi diqqətə çatdırılıb.

Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı məqamlar onu göstərir ki, Azərbaycanın sülh və təhlükəsizlik istiqamətindəki təşəbbüsləri diplomatik-siyasi bəyanatlarla kifayətlənməyəcək. Bu yanaşmalar beynəlxalq təşkilatların əsaslı şəkildə yenidən qurulmasını hədəfləyən geniş anlayışın təzahürü kimi əlavə səyləri gündəmə gətirə bilər. Eyni zamanda, təkliflər bütövlükdə Avrasiya materikinin və xüsusilə Asiya qitəsinin gələcək təhlükəsizlik sisteminin hüquqi əsaslarını müəyyən edən dərin geostrateji mənaya malikdir.

Rəsmi Bakının AQEM platformasındakı fəal liderliyi və qlobal çağırışları çox ciddi bir mesaj ötürür: Azərbaycan beynəlxalq dəhlizlərin kəsişməsində yerləşən coğrafi və regional logistik qovşaq olmaqla bərabər, pozulmuş beynəlxalq hüququn normalarının bərpası üçün çalışan aktiv oyunçudur. Azərbaycan çoxtərəfli diplomatiyanın müasir reallıqlara uyğun olaraq yenidən formalaşdırılması prosesində birbaşa ideya müəllifi kimi çıxış edir.

Müasir dünya nizamında qlobal təsisatlar dərin bir fəaliyyət böhranı yaşayır və böyük layihələri icra edə bilmir. Belə bir mürəkkəb şəraitdə Azərbaycanın təklif etdiyi fəal xarici siyasət modeli böyük əhəmiyyət kəsb edir. Ölkəmizin Şərqlə Qərb arasında qurduğu etibarlı tərəfdaşlıq əlaqələri qlobal miqyasda sabitlik yaradılmasına hədəflənib. Bu strateji xətt Avrasiya məkanında mövcud olan risklərin azaldılması və dayanıqlı regional təhlükəsizlik sisteminin qurulması üçün universal funksiyanın tərkib hissəsi kimi başa düşülə bilər.

_{Müəllif – Aqşin Kərimov}