31 Mart hadisələri: Azərbaycan xalqının faciəsi və tarixi yaddaşı
Bakı, 31 mart, AZƏRTAC
XX əsrin əvvəllərində Qafqaz bölgəsi, xüsusilə Azərbaycan ərazisi etnik və siyasi gərginliyin mərkəzində idi. 1917-ci ildə Rusiya baş vermiş inqilab və imperiyanın dağılması regionda siyasi boşluq yaratmışdı. Bakı və ətraf ərazilərdə sovet qüvvələri ilə yanaşı, erməni silahlı birləşmələri də antitürk fəaliyyət göstərirdi. Bolşeviklər və erməni silahlı dəstələri Bakının strateji əhəmiyyətini bilir və şəhərin üzərində tam nəzarəti təmin etməyə çalışırdılar.
Mart hadisələri yalnız insan itkisi ilə yadda qalmayıb, həm də Azərbaycan xalqının mədəni irsinə ciddi zərbə vurub. Hadisələr nəticəsində Bakı, Şamaxı, Quba, Lənkəran və digər bölgələrdə məscidlər, məktəblər, kitabxanalar və mədəni mərkəzlər dağıdılıb.
Bu fikirlər Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti Azərbaycan tarixi kafedrasının baş müəllimi Səba Hüseynovanın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “31 Mart 1918: Azərbaycan xalqının faciəsi və tarixi yaddaşı” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. Məqalədə bildirilir ki, hadisələrin xronologiyasına görə, 1918-ci il martın 30-da Bakı və ətraf bölgələrdə etnik gərginlik artmağa başlayır və bolşeviklər ilə erməni silahlı dəstələri dinc əhalini hədəf alır, martın 31-də on minlərlə Azərbaycan türkü qətlə yetirilir, qadınlar və uşaqlar zorakılığa məruz qalır, yaşayış məntəqələri yandırılır, aprelin 1-3-də qırğın kəndlərdə və qəsəbələrdə həyata keçirilir.
Mart soyqırımı yerli mənbələrlə yanaşı, xarici konsulluqların və diplomatik nümayəndəliklərin sənədlərində ətraflı şəkildə təsvir olunub. Məsələn, Britaniya konsulluğunun hesabatında qeyd olunurdu ki, Bakı şəhərində bütün yaşayış məntəqələri təhlükə altındadır, qadın və uşaqlar qorxulu vəziyyətdədir. Konsul əhalinin qorxu içində olduğunu xüsusi vurğulamışdı. Fransa konsulluğunun diplomatik yazışmalarında bildirilirdi ki, şəhər və kəndlərdə mülki əhali arasında kütləvi qətllər törədilib, yaşayış binaları və ticarət obyektləri yandırılıb. ABŞ nümayəndəliyi qırğın zamanı insanların qaçmaq məcburiyyətində qalması, qadınların və uşaqların zorakılığa məruz qalması barədə məlumatlar təqdim edib. Bu xarici müşahidələr göstərir ki, 31 Mart hadisələri beynəlxalq aləmdə də diqqət çəkib və bölgədəki etnik gərginliyi, sosial dağıntını, insan itkisini sənədləşdirib.
1918-ci ilin Mart soyqırımı zamanı erməni və bolşevik “millətçi fəallar”ın rolu dövrün mənbələrindən hamıya məlumdur. Həm yerli, həm də xarici diplomatik hesabatlar bu şəxslərin hadisələrdə aktiv iştirakını təsdiqləyib. Onlardan bir neçəsinin “fəaliyyəti” haqqında məlumatları qeyd etmək yerinə düşərdi.
Stepan Şaumyan Bakı Sovetinin rəhbəri olaraq tanınırdı. 1918-ci il 31 mart hadisələri zamanı şəhərdə əsas qərarverici şuraya başçılıq edirdi. İngiltərə, Fransa və Rusiya konsulluqlarının diplomatlarının hesabatlarında onun Bakıda hakimiyyəti tam ələ keçirmək niyyəti, silahlı dəstələrin təşkili və Azərbaycan türklərinə qarşı açıq döyüşlərdə iştirakı qeyd olunub.
Sahak Vartanov həmin dövrdə erməni silahlı dəstələrinin komandanlarından idi. İngiltərə səfirliyinin hesabatlarında onun bəzi hücum planlarında iştirak etdiyi və müxtəlif qəsəbələrdə “təşkilatçılıq” apardığı təsdiqlənib.
Armenak Yekmalyan “Daşnaksütyun” partiyası ilə əlaqəli hərbi komandan kimi tarixi sənədlərdə qeyd edilir. Onun adı kəndlərdə silahlı dəstələrin toplanmasında və hərbi əməliyyatların koordinatoru olaraq çəkilib.
Fyodor Sergeyev “Artyom” ləqəbi ilə tanınan bolşevik siyasi lider və kommunist təşkilatçısı idi. Britaniya diplomatlarının hesabatında hadisələr zamanı “Artyomun məcburi hərbi müdaxilələrə rəhbərlik etdiyi” qeyd olunub.
Qriqori Zinovyev soyqırımı ilə bağlı qərarlarda adı keçən şəxslərdəndir. Bir çox millətçi qərarların hazırlanmasında onun adı qeyd olunub. Həmin qərarlar Bakı Sovetinin mövqeyinə də təsir edib.
Tarixi araşdırmalar göstərir ki, 31 Mart hadisələrində adları çəkilən daşnak-bolşeviklər şovinist məqsədlərini həyata keçirmək, eyni zamanda, Cənubi Qafqazda sovet hakimiyyətini zorla bərqərar etmək niyyəti güdürdülər.
Beləliklə, 1918-ci ilin mart-aprel ayında törədilən soyqırımı həm etnik, həm də siyasi məqsədlərə xidmət edib, iştirakçıların millətçi motivləri hadisənin miqyasını və xarakterini müəyyən edib.
Bölmənin digər xəbərləri
