Azərbaycan muzeylərinin əlamətdar eksponatları: Qacarlar dövrünə aid qızıl kulon
Bakı, 7 yanvar, Tatyana İvanayeva, AZƏRTAC
AZƏRTAC “Azərbaycan muzeylərinin əlamətdar eksponatları” silsiləsindən materiallar çərçivəsində oxucuları ölkənin muzey kolleksiyalarından nadir əşyalarla tanış etməyə davam edir.
Onların arasında əlamətdar və valehedici bir məkan olan Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin zərgərlik kolleksiyası da var. Mübaliğəsiz desək, burada ölkəmizin zərgərlərinin şah əsərləri nümayiş olunur. Muzeyin kolleksiyasında Azərbaycanın demək olar ki, bütün bölgələrini Tunc dövründən müasir əşyalara qədər təmsil edən səkkiz yüzdən çox eksponat var. Onları xüsusi olaraq yaradılmış unikal məkan olan “Xəzinə”yə baş çəkməklə əyani şəkildə görə bilərsiniz.
Qiymətli eksponatlardan danışarkən, muzeydə tez-tez belə bir fikir eşitmək olar: “Sizcə, sevgini metalda əbədiləşdirmək mümkündürmü? Onu bir növ sədaqət hisslərinin və heyranlığın “sertifikatı”na çevirmək olarmı? Əlbəttə!”. Cavab olaraq, onlar zərgərliyin yalnız lüks bir əşya deyil, həm də hissləri ifadə etmək vasitəsi, sevgi və gözəllik rəmzi ola biləcəyini vurğulayırlar. Dünyanın bütün bədii və yaradıcı təzahürlərində sevgi digərlərindən üstün olan bir hissdir. Zərgərlik sənəti sevgi və romantika prizmasından, tarix boyunca xüsusi atributlar vasitəsilə hiss və emosiyaların ifadəsi ilə tarixə nəzər salmağa imkan verir.
2019-cu ildə muzeyin zərgərlik kolleksiyası dünyaca məşhur “Sotheby's” hərracından əldə edilən eksponatlarla genişləndirilib ki, bu da Azərbaycan muzeyləri tarixində bir ilkdir. Bu dəfə Qacarlar dövrünə aid polixrom emallı qızıl kulondan bəhs edəcəyik.
Qacarlar sülaləsi rəssam və sənətkarlara himayədarlığı ilə məşhur idi. Zərgərlik məmulatı sadəcə geyimin bir aksesuarı olmaqdan daha çox şeyə çevrildi; bu, incəliyin, statusun və hətta poeziyanın ifadəsi idi. Əşyanın hər detalı zərgərlərin öz əl işlərini sənətə xidmət hesab etdikləri bir dövrdən xəbər verir.
Bu kulon isə bütün bir dövrün üslubunu, zövqünü və simvolizmini özündə cəmləşdirən Qacar üslubunun əsl nümunəsidir. O, bir tərəfdən hamar emal ilə parıldayır, digər tərəfdən isə qiymətli daşlarla göz qamaşdırır. Səthi çiçəkli budaqların, qönçələrin və çiçəklərin incə təsvirləri ilə örtülü kulona baxanda görürsən ki, sanki təbiətin özü metalda donub qalıb.
Cəmi 19,45 qram ağırlığında olan bu XIX əsr kulonu sözsüz bir məktub kimidir. O, sevgidən, gözəllikdən və hissləri əbədi qorumaq istəyindən bəhs edir.
Yuxarıda gövdəsində bir cüt quşla əhatə olunmuş lotos çiçəyi var. Lotos saflığı, quşlar isə sevgini və sədaqəti simvolizə edir. Mərkəzdə ay daşı ləçəkləri və mərkəzində qaldırılmış yaqut olan səkkizguşəli medalyon var. Bu, Günəşi, ləçəklər isə onun şüalarını təmsil edir.
Medalyonun alt hissəsində kiçik mirvarilərin sallandığı yeddi zərif palmet formalı kulon var. Əsərin yuxarı hissəsi üç dekorativ elementdən ibarətdir: bir tərəfi çiçək naxışı ilə örtülüb, digəri isə yaqut və mirvarilərlə bəzədilib.
Bu dekorativ əsərin arxa tərəfi, çiçək aranjimanı ilə əhatə olunub, Şərq qadın gözəlliyinin rəmzi olan ayüzlü bir qızı təsvir edir. Qacar zərgərlik məmulatlarında qadın obrazları təkcə estetik baxımdan xoş deyil, həm də zərif cinsin gözəlliyi, qadınların cəmiyyətdəki rolu və XIX əsr İranında incəsənətin yeri haqqında fikirlərin tarixi güzgüsüdür. Bu obrazlar poeziyanı, simvolizmi, lüksü və sirri birləşdirərək qiymətli metallarda və daşlarda keçmiş dövrün ruhunu qoruyur. Müxtəlif mədəniyyətlərdə qadının zərgərlik məmulatlarında çöhrəsi poetik xəyalların obrazı, idealın əksi və səssiz bir mesajdır. Əsrlər boyu bu gözəllik kolleksiyaçıların əlləri, muzey vitrini vasitəsilə bizə çatır və təkcə keçmişin şahidi kimi deyil, onun nəfəsi kimidir.
Həmin qadının adını bilmirik. Bəlkə də o, konkret bir qadın deyil, saray rəsmlərinin qanunlarına uyğun olaraq bir sənətkar tərəfindən yaradılmış poetik bir obrazdır. Bəlkə də o, bir aşiq idi. Yaxud bütün həyatı boyu bu kulonu diqqətlə qoruyan bir qız, gözəllik rəmzi — qadınların sözlə deyil, xətt, rəng və parlaqlıqla tərifləndiyi bir dövrün ikonası olub. Onun obrazını daşıyan bir zərgərlik əşyası ürəyə yaxın taxılırdı — sevgini xatırlatmaq, ayrılığa qarşı bir talisman, incə bir sədaqət əlaməti idi. Yaxud bəlkə də o, tarixin burulğanında — inqilablar, köçlər, müharibələr içində itib batmışdı. İndi isə o, buradadır — sadəcə bir zərgərlik əşyası deyil, sevgi, zərif zövq və Qacar xanədanın unudulmuş əzəməti dünyasına kiçik bir portaldır.
Bu gün qızıl, yaqut, zümrüd, ay daşı, xrizolit, mirvari və polixrom emalı özündə birləşdirən bu əşya, sadəcə, bir artefaktdan daha çox şeydir. Bu, zamandan daha güclü olan hisslər — əsrlərə tabe olmayan gözəllik haqqında bir hekayədir.
Bölmənin digər xəbərləri
