Bakı, 3 may, AZƏRTAC

Azərbaycanın müstəqillik illərində həyata keçirdiyi xarici siyasət kursunun, xüsusən də Türkiyə ilə siyasi və sosial münasibətlərinin qurulması və inkişafı probleminin elmi-nəzəri cəhətdən araşdırılması, bu sahədə həyata keçirilən tədbirlərin, onların nəticələrinin ümumiləşdirilməsi, obyektiv qiymətləndirilməsi mühüm elmi-praktik əhəmiyyətə malikdir. Belə ki, Azərbaycan özünün geostrateji mövqeyinə görə tarix boyu bir çox böyük dövlətlərin maraqlarının toqquşduğu siyasət meydanına çevrilib. Belə mürəkkəb, mənafelərin toqquşduğu ziddiyyətlər meydanı olan Azərbaycan, xüsusən də müstəqilliyinin ilk illərində xarici siyasət fəaliyyətində son dərəcə diqqətli olmaq zərurətdə qalıb. Müstəqilliyin bərpasından əvvəlki illərdə Azərbaycanın dil, mənəvi, tarixi, mədəni və siyasi cəhətdən sıx tellərlə bağlı olduğu Türkiyə dövləti ilə hər hansı formada yaxınlaşmaq cəhdi, onun xarici siyasətinin dini, etnik təəssübkeşlik prinsipləri əsasında həyata keçirilməsi və bu əməkdaşlığın “pantürkizmə”, “panturanizmə” meylli olması haqqında ittihamlarla müşayiət olunurdu.

Azərbaycan Türkiyə ilə həm qonşu, həm də tarixi irs, kökən, din, dil, adət-ənənə və mədəni cəhətdən yaxın iki xalqdır. Hər iki dövlət mədəni əlaqələrinin tarixi və milli-mənəvi kökləri ilə qırılmaz surətdə bağlı olan bəzi amillərlə şərtlənir. Etnik, tarixi, milli-mənəvi və ictimai-siyasi təməllərə söykənən bu qardaşlıq bağları çox qədim və zəngin ənənə üzərində qurulub. Tarixin müxtəlif dövrlərində yaxınlıq münasibətləri və qurulan əlaqələrin inkişaf dinamikası nəticəsində bu iki xalq haqqında “Bir millət, iki dövlət” ifadəsi artıq daha çox istifadə edilməyə başladı, azərbaycanlılar da Türkiyənin siyasi və ictimai həyatında fəallıq göstərdilər. Azərbaycan və Anadolu türkləri əsrlər boyu bir-biri ilə sıx əlaqədə olub, bir-birinə kömək edib, arxa durublar. Məhz buna görə, heç də təsadüfü deyil ki, Azərbaycanın bir çox görkəmli şəxsiyyətləri tarixin ayrı-ayrı mərhələlərində Türkiyədə fəaliyyət göstərib, orada öz istedadlarını tamamilə büruzə veriblər. Həm Türkiyə, həm də Azərbaycan xalqı qarşısında böyük xidmətlər göstəriblər. Onların hamısı iki ölkə arasındakı dostluğun, qardaşlığın böyük tarixidir, rəmzidir. Bundan əlavə, qardaş ölkənin ictimai-siyasi, mədəni həyatına müsbət təsir göstərməklə yanaşı, həm də Türkiyə ictimaiyyətində Azərbaycan haqqında obyektiv fikir yaradılmasında əvəzsiz xidmət göstəriblər. Mühacirlər tərəfindən “Azərbaycan”, “Azərbaycan Yurt Bilgisi”, “Azəri Türk”, “Odlu Yurt” adlı jurnallar nəşr edilmişdi. Türkiyədə yaşayan azərbaycanlılar da qardaş ölkənin ictimai-siyasi həyatında fəal iştirak ediblər.

Bu fikirlər Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin sektor müdiri Əfqan Vəliyevin “Azərbaycan-Türkiyə münasibətlərinin siyasi və sosial inkişaf dinamikası” sərlövhəli məqaləsində yer alıb. AZƏRTAC məqaləni təqdim edir.

Qeyd olunub ki, Türkiyədəki milli mübarizənin müxtəlif cəbhələrində də xeyli azərbaycanlı zabit və əsgər könüllü olaraq xidmət edib. Bunların önəmli bir qismi, İstiqlal Savaşından sonra da orduda qalıb və müxtəlif üst rütbələrə qədər yüksəliblər. Bunların arasında Albay Səməd (Sayqın), Albay Yusif Xəzərli, Topçu Albay Mehmed Akpolat, Topçu Albay Aslan Berkan, Albay Salih Aksoy, süvari Albay Firidun Daryal, hava General Cihangir Berker, hava General Hüseyin Turgut ilk anda sayıla biləcək onlarca isimlərdən bəziləridir. Azərbaycan milli ordusunun dağılması ilə Türkiyəyə gələrək Qurtuluş Savaşına qatılan azərbaycanlı zabitlərlə birlikdə milli mübarizə dönəmində Azərbaycanlı zabitlərdən ibarət kiçik bir qrup da vardır. Bunlar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə Osmanlı İmperiyası arasında bağlanmış olan hərbi müqavilə əsasında İstanbulda təlim görən zabitlər idi. Onlar da təlimlərini tamamladıqdan sonra türk ordusuna qatılaraq ən yüksək rütbələrə qədər yüksəliblər. Bunların arasında ordu generalı Mahmud Berköz ilə Jandarma Baş Komutanlığında (Daxili Qoşunlar Komandanlığı) olan ordu generalı Nuri Berközü, bir dönəm Qars millət vəkili olan Kurmay Albay Hüsamettin Topaçı yad edə bilərik.

Bununla belə, ümumilikdə XX əsrin 90-cı illəri təkcə Azərbaycan üçün deyil, bütünlükdə Türkiyə üçün də əlamətdar hesab edilə bilər. Belə ki, XX əsrin 90-cı illərinə qədər türk dünyasını beynəlxalq aləmdə təkcə Türkiyə Respublikası təmsil edirdi. 1990-cı illərin başlanğıcında SSRİ-nin dağılması nəticəsində daha beş türk dövlətinin - Azərbaycan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Özbəkistan və Türkmənistanın müstəqillik qazanması ilə türk dünyasında gözə çarpacaq bir canlanma başlandı. Bu mənada XX əsrin sonları Azərbaycan və Türkiyə dövlətləri arasında bütün sahələrdə çoxcəhətli əlaqələrin qurulduğu dövrdür. Bu qarşılıqlı yaxınlaşma dünyada və xüsusən də, Avropada gedən inteqrasiya prosesləri ilə üst-üstə düşür və iki dövlətin həyati mənafeyindən doğduğuna görə getdikcə daha çox aktuallıq kəsb edir. Lakin göstərilən dövrdə, bəzən isə hazırkı dövrə qədər dünya dövlətlərinin Azərbaycanda baş verən hadisələrə münasibəti birmənalı olmadığı üçün, dövlətlərimiz arasındakı əlaqələrə bir qədər ehtiyatla yanaşılmışdır. Bu yanaşma təkcə siyasi dairələrdə, rəsmi səviyyədə deyil, həmçinin elmi araşdırmalarda, azərbaycanlıların müəyyən rəsmi qurum və sektorlarda fəaliyyətində də özünü göstərib.

Bildirilib ki, Azərbaycan bu gün dünyanın ən sürətlə inkişaf edən iqtisadiyyatlarından birinə sahibdir. Ölkədə hər bir sahənin inkişaf yolunda olduğu hiss olunur. Bütün bunların memarı kimi Azərbaycan xalqının Ulu Öndəri Heydər Əliyev tanınır. Əsası Heydər Əliyev tərəfindən qoyulmuş siyasət Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev rəhbərliyi nəticəsində Bakı-Tbilisi-Ərzurum təbii qaz xətti, Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti layihələri ilə birlikdə 2018-ci il oktyabrın 19-da törəmə şirkət olan “SOCAR Türkiyə” tərəfindən uğurla davam etdirilib. İzmir şəhərinin Aliağa rayonunda real sektorun 6,3 milyard dollarlıq sərmayə ilə ən böyük layihəsi olan “Star” neft emalı zavodu, “Petkim” külək elektrik stansiyası, “Petlim” konteyner limanı və Aliağa Baş Qərargah binasının açılışı və Trans-Anadolu təbii qaz boru kəməri (TANAP) Avropa bağlantısı prezidentlər İlham Əliyev və Rəcəb Tayyib Ərdoğan tərəfindən həyata keçirilib.

Regionda maraqları toqquşan dövlətlərin alimləri, dövlət, siyasət və mədəniyyət xadimləri arasında hadisələrə obyektiv, qərəzsiz yanaşma ilə bərabər, bəzən qərəzli, obyektivlikdən uzaq araşdırmalara da rast gəlinir. Belə ki, Azərbaycanın dil, mənəvi, tarixi, mədəni və siyasi cəhətdən sıx tellərlə bağlı olduğu Türkiyə və türk dövlətləri ilə hər hansı formada yaxınlaşmaq cəhdinə həqiqətə və məntiqə uyğun gəlməyən mənalar verilir. Dünyanın eyni kökdən olan xalqları üçün tamamilə təbii sayılan münasibətləri Azərbaycan-Türkiyə mədəni əlaqələri üçün arzuolunmaz hesab edilirdi. Bu mənada hər iki ölkə mədəni əlaqələrinin araşdırılması siyasi və ideoloji cəhətdən, siyasi-diplomatik münasibətlərin yeni və daha doğma bir mərhələsinə yol açmaq baxımından da əhəmiyyətlidir. Mədəni əlaqələrimizin öyrənilməsi xalqlarımız arasında qarşılıqlı mənəvi zənginləşmə zərurətindən irəli gəlir. Tarix göstərir ki, Azərbaycanın azadlıq və istiqlaliyyəti Türkiyə və türk xalqları ilə yanaşı, Rusiya, İran, Gürcüstan və sair dövlətlərlə siyasi-mədəni-tarixi əlaqələr kontekstində mövcuddur. Belə ki, güclü siyasi və mədəni münasibətlərin qurulması ideyası Türkiyə və region dövlətləri ilə sıx mədəni əlaqələr bizim müasirləşməyimizə, dünya dəyərlərini mənimsəməyimizə, dünyanın qabaqcıl millətləri sırasında, demokratik, maariflənmiş, müasir bir cəmiyyət kimi tanınmağımıza yardım etməlidir. Türkiyədəki azərbaycanlılar, mədəni və dil yaxınlığına görə türk cəmiyyətinə yaxşı inteqrasiya edilmiş olaraq qəbul edilməkdədir. 1990-cı ildən bu günə qədər Türkiyə universitetlərində 100 mindən dən çox azərbaycanlı təhsil alıb.

Azərbaycan bu gün öz ana dilinin hakim olduğu çətin coğrafiyada tarixin heç bir dövründə olmadığı qədər müstəqil və yerləşdiyi regionun ən güclü dövlətidir. Dövlət gücləndikcə onun ana dili, mədəniyyəti və milli dəyərləri də daim yüksəlir. Ordumuz siyasi-iqtisadi potensialımızı, müstəqilliyimizi qorumaq və işğaldakı Qarabağın azadlığını təmin etmək prinsipi üzərində qurulmuşdu. Dünya xalqlarının hər birində olduğu kimi, Azərbaycan xalqında da kökünə, soyuna, ilkin maddi-mənəvi dəyərlərinə qayıdış meyli son zamanlar daha da güclənib. 2020-ci il sentyabrın 27-dən başlayan və 44 gün sürən Vətən müharibəsinin Azərbaycanın Qələbəsi ilə nəticələnməsi milli-mənəvi dəyərləri daha da möhkəmlətdi. Bu müharibə ilə Azərbaycan ərazi bütövlüyünü bərpa etdi. Hakimiyyət, xalq və ordu bu sınaqdan böyük uğurla çıxaraq tarixə şanlı günlər və səhifələr yazdırdı. Türkiyə bu mübarizədə hər zaman siyasi və mənəvi dəstəyi ilə hər zaman Azərbaycanın yanında oldu.

2021-ci il iyunun 15-də Şuşa şəhərində imzalanan Azərbaycan və Türkiyə arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Bəyannamə iki qardaş ölkənin birlik və həmrəyliyinin tərənnümü olmaqla bərabər, özündə üç mühüm tarixi ehtiva edir: Birincisi, bu Bəyannamə tarixi Qars müqaviləsini yeni çalarlarla təsdiqlədi; İkincisi, bu sənəd Ulu Öndər Heydər Əliyevin xilaskarlıq missiyasını özündə yaşadan Milli Qurtuluş Günündə imzalandı; Üçüncüsü isə iki qardaş lider tarixi sənədə Qafqazın incisi, Türk dünyasının qeyrət qalası sayılan Şuşada imza atdı.

Hazırda davamlı inkişafda olan Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri bütün beynəlxalq təşkilatlarda olduğu kimi, Türk Dövlətləri Təşkilatı, TÜRKSOY, TÜRKPA, Beynəlxalq Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu kimi beynəlxalq və regional təşkilatlar, həmçinin Azərbaycan-Türkiyə Yüksək Səviyyəli Strateji Əməkdaşlıq Şurası, Azərbaycan-Türkiyə Hökumətlərarası Müştərək İqtisadi Komissiya, Kənd Təsərrüfatı İcra Komitəsi, Quru Nəqliyyatı Birgə Komissiya, Gömrük Məsələləri üzrə Birgə Komitə, Azərbaycan-Türkiyə Qarışıq Komissiyası kimi mexanizmlər çərçivəsində genişlənməkdə və möhkəmlənməkdədir.

Xalqın ruhunun, milli mənəviyyatın bütün ifadə çalarlarını və xüsusiyyətlərini qoruyub saxlayan milli-mənəvi dəyərlər bu qayıdışa rəvac verən sönməz idrak, solmaz təfəkkür, orijinal dünya duyumudur. Azərbaycan xalqlarının vahid kökə, ortaq mədəniyyətə söykənən bu irsinə müxtəlif coğrafi məkanlar kontekstində baxılsa, görünür ki, Türkiyə və Azərbaycan ilə uzun illər olan yaxın münasibətlərdə də bu qövmün milli-mənəvi dəyərləri bölünməyib, tarixi sınaqlarda bütövlüyünü qoruyub. Tarixin müxtəlif dövrlərində ideoloji aşınmalara, siyasi rejimlərin basqısına məruz qalan Azərbaycan xalqı mənən məğlub olmayıb, öz etnik-mədəni sistemini qoruyub saxlayıb.