Bakı, 4 fevral, Pərvanə Qafarova, AZƏRTAC

Qlobal dayanıqlı inkişaf çağırışları, yaşıl maliyyə alətlərinin genişlənməsi və COP29-dan sonrakı institusional transformasiya fonunda Azərbaycanda ESG prinsiplərinin dövlət siyasəti və biznes mühitinə inteqrasiyası yeni mərhələyə qədəm qoyur. Bu istiqamətdə mövcud tendensiyalar, struktur problemlər və uzunmüddətli perspektivlər barədə AZƏRTAC-a müsahibəsində “Sustainera Solutions” şirkətinin təsisçisi İlkin Hacıyev ətraflı məlumat verib.

- Azərbaycanda Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin (SDG) dövlət strategiyalarına və korporativ təcrübələrə inteqrasiya səviyyəsini necə qiymətləndirirsiniz və sizin fikrinizcə, hansı məqsədlər hələ də ən az işlənmiş olaraq qalır?

-Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri 2015-ci ildə BMT tərəfindən qəbul edilsə də, dayanıqlılıq, xüsusilə ESG (Ətraf mühit, Sosial və İdarəetmə) prinsipləri 2000-ci illərin əvvəlindən etibarən gündəmə gəldi. İlk tətbiq sahəsi maliyyə qurumları oldu. Belə ki, maliyyə qurumlarında bu prinsipləri tətbiq etmək, iqtisadiyyatın digər sahələrinə də bu təsiri yaymağa yardım etdi.

Digər tərəfdən, son onilliklərdə baş verən qlobal iqlim dəyişikliyi, su və digər resurslarının kəskin azalması, ekoloji kirlənmələr və ümumilikdə bu proseslərin həm insan sağlamlığı, həm də yer kürəsinə mənfi təsirləri artıq hiss edilə bilən səviyyəyə çatdı. Məhz bu səbəbdən, bu proseslərin fonunda DİM-lər, sadəcə, cəlbedici termin olmaqdan daha ziyadə, bizneslərin davamlılığı, bəşəriyyətin varlığını davam etdirməsi daha aktual müzakirə olunmağa başladı. Azərbaycan da 2015-ci ildə BMT-nin müvafiq qətnaməsini dəstəkləyərək Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərini milli gündəliyin tərkib hissəsini çevirdi. Burada əsas məqam isə yalnız siyasət səviyyəsində (policy level) deyil, eyni zamanda, bu prinsiplərin icra mexanizmlərinin işlənib hazırlanması və tətbiq edilməsidir.

Dövlət strategiyaları

DİM-lərin və ESG prinsiplərinin dövlət strategiyalarının bir hissəsinə çevrilməsi COP-29-dan sonra daha da aktiv fazaya keçdi. Hazırda Azərbaycanda DİM-lərin dövlət siyasətinə uyğunlaşdırılması kifayət qədər uğurla gedir. Məsələn, “Azərbaycan 2030: Milli Prioritetlər” sənədi demək olar ki, tamamilə bu məqsədlər üzərində qurulub.

Hazırda dövlətin əsas fokusunda təmiz enerji (SDG 7) və iqlim dəyişikliyi (SDG 13) dayanır. Xüsusilə işğaldan azad olunmuş torpaqlarımızın “Yaşıl Enerji Zonası”na çevrilməsi və ölkəmizin COP29-a ev sahibliyi etməsi bu məsələnin nə qədər ciddi qəbul edildiyinin ən real göstəricisidir.

Yaşıl iqtisadiyyata keçiddə ən böyük əngəllərdən biri maliyyələşmə mexanizmidir. Hər zaman ortaya çıxan ilk sual bu olur ki, “bu keçid prosesi əlavə maliyyə yükü yaradır və bunu kim qarşılayacaq”? Məhz bu xüsusda 2024-cü ildə Mərkəzi Bank Yaşıl Taksonomiya sənədini qəbul etdi. Taksonomiya iqlim, yaşıl, sosial və ya dayanıqlılıq məqsədlərinə xidmət edən fəaliyyətləri müəyyən edən təsnifat sistemidir. Taksonomiya ətraf mühit məqsədlərinə nail olmağa və yaşıl iqtisadiyyatın inkişafına töhfə verməyə yönəlmiş fəaliyyətlərin siyahısını müəyyən edir. Bu da öz növbəsində, yaşıl iqtisadiyyata keçid üçün maliyyələşmə mexanizmini əlçatan etmiş olur.

Ötən ilin dekabr ayında Mərkəzi Bank tərəfindən qəbul edilmiş qərarla “Banklar və xarici bankların yerli filialları tərəfindən tərtib edilən prudensial hesabatların forması, məzmunu və təqdim edilməsi Qaydası”nda dəyişikliklər edilmişdir. Bu dəyişikliyə əsasən, banklar artıq dayanıqlılıq hesabatları təqdim etməli olacaq

Korporativ kontekstdə şirkətləri bir neçə qrupa ayıra bilərik:

- Azərbaycanda fəaliyyət göstərən beynəlxalq şirkətlər. Bu şirkətlərdə qlobal səviyyədə dayanıqlılıq və ESG prinsipləri tətbiq edilir, illik əsasda ESG hesabatları dərc olunur və fəaliyyət bu prinsiplərin əsasında təşkil edilərək buna uyğun tənzimlənir.

- Yerli şirkətlər, lakin əsas fəaliyyəti qlobal şirkətlərlə və ixracla bağlı olanlar. Bu kateqoriyaya daxil olan şirkətlər artıq beynəlxalq standartla tanışdır və fəaliyyətini - əsas müştərilərlə işlərini davam etdirmək üçün müvafiq standartlara cavab verməlidir. Bu səbəbdən müvafiq infrastruktura sahibdir.

- ESG prinsipləriylə yeni tanış olmuş yerli şirkətlər. Bu qrupa daxil olan şirkətlər hazırda daha dərin fəaliyyətlə məşğul olmasa da, əsasən illik Dayanıqlılıq Hesabatları dərc edir, DİM-lərə uyğunlaşdırılmış müəyyən korporativ sosial məsuliyyət layihələri icra edir və daha çox PR yönümlü fəaliyyətə üstünlük verir.

Bu 3 qrupa daxil olmayan şirkətlər isə ESG sahəsində ümumiyyətlə heç bir korporativ təcrübəyə malik deyil. Burada bir məqamı da qeyd etmək lazımdır ki, ESG kontekstində bütün sektorlar eyni sürət və göstəricilərə eyni anda malik ola bilməz. Belə ki, bu sahədə bütün dünya üzrə belə öndə gedən sektorlar bank, nəqliyyat/logistika və enerji sahəsindəki böyük şirkətlər olur. Bu tendensiyanı ölkəmizdə də müşahidə edə bilərik.

Ümumiləşdirsək, ölkəmizdəki tendensiyanı düzgün xətt olaraq adlandıra bilərik, lakin biz “uyğunluq” (compliance) mərhələsindən “strateji inteqrasiya” mərhələsinə keçməliyik. Yəni SDG-lər şirkətin illik hesabatında bir şəkil deyil, onun biznes modelinin əsas hərəkətverici qüvvəsi olmalıdır.

- Bu gün Azərbaycan şirkətləri ESG yanaşmalarını tətbiq edərkən hansı əsas maneələrlə üzləşirlər: normativ, institusional, yoxsa kadr çatışmazlığı ilə bağlı? Orta müddətli perspektivdə hansıları daha kritik hesab edirsiniz?

-Bununla bağlı, bir neçə məsələni qeyd etmək olar. 2024–2025 dövründə ESG üzrə hüquqi bazanın yaradılmasına başlansa da, hələ də çərçivələrin tamamlanması və sektorlar üzrə konkret tələblərin formalaşdırılması prosesi davam edir. Başqa sözlə, standartların tətbiqi və icra mexanizmləri hələ də tam formalaşmayıb. İnstitusional idarəetmə boşluqları da təbii ki, mövcuddur. ESG-nin uğuru birbaşa idarəetmə keyfiyyətindən, yəni şəffaflıq, etik qərarvermə və hesabatlılıqdan asılıdır. İnstitusional idarəetmə bu sahədə əsas zəif bəndlərdən biri kimi göstərilir. Belə ki, ESG-nin mərkəzində idarəetmə prinsipləri dayanır və institusional zəifliklər hətta güclü normativ baza və təlim proqramları olsa belə ESG-nin real tətbiqinə mane olur.

Digər tərəfdən şirkətlərdə ümumiyyətlə ESG-nin məzmunu və bizneslər üçün əhəmiyyəti ilə məlumatlığın aşağı olması digər bir maneə kimi qiymətləndirilə bilər. Bir çox hallarda ESG və dayanıqlı inkişaf anlayışlarına, sadəcə, bir trend kimi baxılır. Lakin öncə qeyd etdiyim kimi, bu artıq bir seçim deyil, bizneslərin davamlığı üçün zəruridir. Dövlətin bu sahədə atdığı addımlar da bir daha göstərir ki, ESG şirkətlər üçün artıq, sadəcə, seçim deyil.

Kadr çatışmazlığı və dayanıqlılıq mədəniyyətinin formalaşması məsələsinə gəlincə, bu, təbii ki, zaman tələb edən bir prosesdir. Texnologiyanı əldə etmək asan olsa da, bu düşüncə tərzini şirkət daxilində oturtmaq üçün illərlə gözləmək biznesləri rəqabətdə geri sala bilər. Bu prosesi vaxtında dərk edib tətbiqə başlayan bizneslər, hər bir sahədə olduğu kimi, rəqiblərini qabaqlayaraq ciddi bir üstünlük qazanacaqlar. “Sustainera” olaraq, biz biznesin daxili strukturunu analiz etdikdə, oradakı sistem boşluqlarını aydın şəkildə müəyyən edirik və məhz həmin ehtiyaclara uyğun fərdi inkişaf strategiyaları hazırlayırıq. Bizim yanaşmamız isə bu zaman itkisini minimuma endirməyə yönəlib. Mütəxəssislərimiz qlobal standartları yerli bazarın xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırmaqla, bizneslər üçün daha rahat, effektiv və maliyyə baxımından əlverişli “yol xəritələri” hazırlayırlar. Beləliklə, biz şirkətlərə həm zaman qazandırır, həm də onların dayanıqlı gələcəyini daha sağlam təməllər üzərində qururuq.

-Hazırda Azərbaycanda ESG gündəliyi nə dərəcədə mahiyyətlidir və formal xarakter daşımır? Real dayanıqlı inkişafı “ESG vitrinindən” fərqləndirməyə imkan verən hansı mexanizmlər mövcuddur?

-2026-cı ilə qədəm qoyduğumuz bu dövrdə, xüsusilə COP29-dan sonra biznes mühitindəki yanaşma ciddi şəkildə dəyişib. Bu sualı iki hissədə cavablandırmaq istərdim:

1. ESG gündəmi nə dərəcədə realdır? - Düzünü desəm, hazırda bazarda həm real transformasiya, həm də “vitrin” (greenwashing) yanaşmaları paralel mövcuddur. Mərkəzi Bankın “Yaşıl Taksonomiya”nı tətbiq etməsi və banklar üçün iqlim riskləri ilə bağlı hesabatlılıq tələbləri (GRI və digər beynəlxalq standartlara keçid) prosesi rəsmi çərçivəyə salır. Bu, artıq formal deyil, maliyyəyə çıxış üçün bir şərtdir.

Ölkə siyasəti yaşıl iqtisadiyyata və yenilənən enerjiyə keçid üzərində qurulub. Bu sahəyə artıq milyardlarla dollar məbləğində invesitsiyalar edilir və növbəti illərdə təmiz enerjinin payının artımı ciddi şəkildə hiss ediləcək. Digər tərəfdən isə, bəzi şirkətlər hələ də ESG-ni, sadəcə, “hesabat dərc etmək” və ya “sosial şəbəkədə yaşıl şəkillər paylaşmaq” kimi görürlər. Onlar üçün bu, biznesin köklü dəyişməsi deyil, PR-ın bir hissəsidir.

2. “ESG Vitrini”ni real fəaliyyətdən necə fərqləndirək? - Real dayanıqlı inkişafı, sadəcə, bəzəkli hesabatlardan ayırmaq üçün biz bir neçə konkret mexanizmə və “filtrə” diqqət yetiririk:

-Sizin fikrinizcə, milli rəqəmsal platformalar, fintex və “GovTech” həlləri ESG hesabatlılığının şəffaflığının artırılmasında və SDG göstəricilərinin monitorinqində hansı rolu oynaya bilər?

-Bu mövzu, əslində, Azərbaycanda dayanıqlı inkişafın gələcəyini müəyyən edən ən kritik nöqtə ola bilər. Belə ki, “ölçə bilmədiyiniz şeyi idarə edə bilməzsiniz”.

Rəqəmsal həllər isə bizə məhz bu ölçmə və idarəetmə imkanını verir. “GovTech”: Şəffaflıq və dəqiq məlumat Dövlətin rəqəmsal sistemləri (məsələn, vergi və ekologiya portalları) ESG göstəricilərinin yoxlanılması üçün ən etibarlı mənbə rolunu oynaya bilər. Bu sistemlərin inteqrasiyası sayəsində şirkətlər öz rəqəmlərini manipulyasiya edə bilmirlər. Məsələn, müəssisənin enerji sərfiyyatı və ya tullantı həcmi birbaşa rəsmi bazadan gələn real faktlarla təsdiqlənir. Bu da ölkə üzrə real tərəqqini izləməyə imkan verir.

Fintex: “Yaşıl maliyyə” və sürətli qiymətləndirmə

Fintex həlləri ESG-nin maliyyə tərəfini xeyli asanlaşdırır. Məsələn, banklar kredit verərkən rəqəmsal platformalar vasitəsilə şirkətin ESG balını avtomatik görə və ya hesablaya bilir. Həmçinin bu texnologiyalar sayəsində dayanıqlı layihələrə yatırılan hər bir manatın hara xərcləndiyini və hansı nəticəni verdiyini şəffaf şəkildə izləmək mümkündür. Məhz bu rəqəmsal transformasiya sayəsində biz dayanıqlılığı “kağız üzərindəki məqsəd”dən “rəqəmsal reallığa” çevirəcəyik. Bu keçid bizneslər üçün həm xərcləri azaldacaq, həm də beynəlxalq investorlar üçün etibarlılıq yaradacaq.

-Qlobal trendlər və Azərbaycanın regional liderlik ambisiyaları fonunda yaxın 5–10 il ərzində ölkədə ESG tənzimlənməsinin və dayanıqlı maliyyələşmənin inkişafını necə görürsünüz?

-Gələcək 5–10 il Azərbaycan üçün, sadəcə, iqtisadi inkişaf deyil, həm də regionun yaşıl mərkəzinə çevrilmək üçün imkan pəncərəsi ola bilər. Bu müddət ərzində üç əsas istiqamətdə ciddi dəyişikliklər gözləyə bilərik:

1. Tənzimləmə: “Könüllü”dən “Məcburi”yə keçid

Yaxın illərdə ESG hesabatlılığı artıq şirkətlərin seçimi olmayacaq. Mərkəzi Bankla yanaşı, digər tənzimləyici qurumların da tələbi ilə, xüsusilə iri vergi ödəyiciləri və dövlət şirkətləri üçün məcburi ESG standartları tətbiq edilə bilər.

2. Dayanıqlı Maliyyələşmə: “Yaşıl Kreditlər”in artımı

Məlumatlılıq və qanunvericilik bazası gücləndikcə, bank sektorunda “Yaşıl maliyyə” payının sürətlə artmasına şahid ola bilərik. Əgər qlobal maliyyə institutları bu sahəyə yatırım edirsə, deməli, dayanıqlılıq artıq qlobal iqtisadi sistemin ayrılmaz bir hissəsinə çevrilib.

3. Regional Liderlik: Xəzərdən Avropaya Yaşıl Dəhliz

Azərbaycanın regiondakı ambisiyaları (məsələn, yaşıl enerji ixracı) ölkəmizi həm də bir ESG bilik mərkəzinə (hub) çevirəcək. COP29-dan qalan miras və qurulan beynəlxalq tərəfdaşlıqlar imkan verəcək ki, yerli şirkətlərimiz Orta Asiya və Xəzər regionunda “yaşıl transformasiya” üzrə nümunə rolunu oynasınlar.

Bizneslər üçün mesajım sadədir: Növbəti illərdə ESG sadəcə “yaxşı görünmək” deyil, “ayaqda qalmaq” məsələsi olacaq. Bizim mütəxəssis olaraq missiyamız biznesləri bu yeni dövrə həm texniki, həm də strateji cəhətdən hazırlamaqdır.