Bakı neftinin qələbəsi
Bakı, 9 may, AZƏRTAC
İkinci Dünya müharibəsi bəşəriyyətin üzləşdiyi ən dəhşətli və faciəli müharibələrdən biri olub. Azərbaycan xalqı bu dəhşətlərin içərisində istər ön, istərsə də arxa cəbhədə böyük fədakarlıq göstərib, bütün maddi və mənəvi sərvətlərini, qəhrəman oğul və qızlarını qələbə üçün səfərbər edib.
Bu fikir Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Azərbaycan tarixi kafedrasının müdiri, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Naibə Əhmədovanın AZƏRTAC-a təqdim etdiyi “Bakı neftinin qələbəsi” sərlövhəli məqaləsində yer alıb.
Məqalədə deyilir ki, Hitler Almaniyasının işğalçılıq planında Azərbaycan, neft Bakısı xüsusi yer tuturdu. Bakı neftini ələ keçirməyi Şərqdə istilaçılıq siyasətini reallaşdırmağın mühüm amili hesab edən Almaniya hakimiyyəti sovetlər üzərində qələbə çaldıqdan sonra İran körfəzinə, Hind okeanına qədər əraziləri zəbt etmək niyyətində idi. Türk xalqları yaşayan ərazilərdə Almaniyadan asılı olan “Böyük Türküstan” dövləti yaradılması planlaşdırılırdı. Bu dövlətin ərazisinə Şimali və Cənubi Azərbaycanla yanaşı, Orta Asiya, Qazaxıstan, Başqırdıstan, Tatarıstan, Krım, Şimali Qafqaz, Qərbi Çin və Əfqanıstanın daxil olması nəzərdə tutulurdu.
Hitler Bakını faşizm imperiyasını neftlə təmin edən hərbiləşdirilmiş mərkəzə çevirmək niyyətində idi. İkinci Dünya müharibəsinin həlledici cəbhələrindən olan Şərq cəbhəsində sovet ordusu motorlarını hərəkətə gətirən Bakı nefti faşizmin bel sütununu sındıraraq bu möhtəşəm qələbənin həlledici amillərindən biri oldu.
Müharibənin başlanması ölkənin xalq təsərrüfatını ciddi imtahana çəkdi. Qısa müddətdə sənaye hərbi tələblərə uyğun yenidən qurularaq, birinci növbədə, ordunu yüksəkkeyfiyyətli yanacaqla, hərbi ləvazimatla və ərzaqla təmin etmək vəzifəsini öz üzərinə götürdü.
Cəbhəni vaxtında və yüksəkkeyfiyyətli yanacaqla təmin etmək kimi ciddi vəzifəni Azərbaycan neftçiləri böyük şərəflə yerinə yetirirdilər. SSRİ-nin qərb neft rayonları işğal olunmuşdu. Şimali Qafqaz neft rayonları isə təhlükə qarşısında idi. Bu zaman Bakı nefti sovet ordusunun ən etibarlı dayağına çevrildi. SSRİ-də hasil edilən neftin 70-75 faizini, aviasiya benzini istehsalının 85-90 faizini Bakı verirdi. Bakı hərbi dəniz qüvvələrini də yüksəkkeyfiyyətli mazutla təmin edirdi. Paytaxt Bakı əsl mənada sovet ordusunun mühüm cəbbəxanalarından birinə çevrilmişdi.
1941-1945-ci illərdə SSRİ-nin neft sənayesi 110 milyon ton neft hasil edib ki, onun 75 milyon tonu Azərbaycanın payına düşürdü.
Görkəmli dövlət xadimi Nikolay Voznesenski “Böyük Vətən müharibəsi dövründə SSRİ-nin hərbi iqtisadiyyatı” kitabında yazırdı: “Sovet Bakısı arasıkəsilmədən cəbhəni və SSRİ xalq təsərrüfatını neft məhsulları ilə təmin edirdi və yüzlərlə motoru havada və yerdə hərəkətə gətirirdi”.
Müharibə illərində Bakı neftçiləri ölkənin şərqində yaradılmağa başlanan və “İkinci Bakı” adını almış neft rayonlarının inkişafına da töhfə veriblər. Dövlət Müdafiə Komitəsi Bakı neftçilərinə müraciət edərək xam neft yataqlarının işlənilməsi, neft hasilatının hər vasitə ilə sürətləndirilməsi üçün onları perspektivli neft rayonlarına köçməyə çağırdı. 1942-ci ilin iki-üç ayı ərzində Bakının doqquz qazma kontoru, neft-kəşfiyyat, neft-tikinti trestləri, boru bazaları və bəzi başqa neft müəssisələri bütün şəxsi heyəti, avadanlığı ilə şərqə köçürüldü. Bakının on mindən çox neft istehsalı komandiri, yüksəkixtisaslı mühəndis-texniki işçilər, mahir neft ustaları mütəşəkkil surətdə şərq rayonlarına göndərildi.
Azərbaycanın mühəndis-texniki işçilərinin və alimlərinin səyi nəticəsində Bakının neft emalı müəssisələri cəbhə üçün yüksək oktanlı benzin istehsalını uğurla həyata keçirirdilər.
Y.H.Məmmədəliyevin başçılığı altında bir qrup alim neft-kimya elmində böyük hadisə olan yüksək oktanlı aviasiya yanacağı əldə etdi.
Alimlərin və istehsalçıların birgə işi nəticəsində Bakıda yeni neft-kimya və kimya müəssisələri, Y.H.Məmmədəliyevin ideyası əsasında yüksək oktanlı alkilbenzol və onun tərkib hissəsini istehsal edən yeni zavod fəaliyyətə başladı.
Azərbaycan alimləri mühüm hərbi əhəmiyyəti olan xlorlu metal, azoktanlı benzindən hərbi əməliyyat üçün vacib olan toluol almaq texnologiyasını hazırladılar. Bakının elmi laboratoriyalarında tank əleyhinə şüşələrə doldurulmuş yandırıcı qarışıq və başqa partlayıcılar istehsal olunurdu.
Müharibədə ordunun döyüş texnikasının 75-80 faizi Azərbaycan neftçilərinin qəhrəman əməyi nəticəsində hərəkətə gətirildi. Bakının Böyük Vətən müharibəsində rolunu sovet ordusunun sərkərdələri - Sovet İttifaqı marşalları G.K.Jukov, R.Y.Malinovski, F.İ.Tolbuxin və başqaları dəfələrlə qeyd etmişlər. Marşal G.K.Jukov yazırdı: “Bakı neftçiləri cəbhəyə və ölkəyə vətənimizin müdafiəsi üçün, düşmən üzərində tezliklə qələbə üçün nə qədər lazım idi, o qədər də yanacaq vermişdilər”.
Beləliklə, İkinci Dünya müharibəsinin ağır yükünü, həmçinin Azərbaycan xalqı öz çiyinləri üzərində çəkərək bu qələbənin əldə olunmasında müstəsna rol oynayıb. Qələbə münasibətilə xalqımızı təbrik edirəm və güman edirəm ki, qazanılmış tarixi təcrübə işğal altında olan torpaqlarımızın azad olunmasında reallığa çevriləcək.
Bölmənin digər xəbərləri
