Bakı, 17 fevral (AZƏRTAC). Getdikcə şiddətlənən qlobal iqtisadi böhran şəraitində planetimizin sakinləri kəmərlərini möhkəm bağlamağa, bəşər tarixində həqiqətən fəlakətli həddə çatmış iqtisadi sarsıntıların nəticələrini aradan qaldırmaq üçün milli hökumətlərin gördüyü hər bir tədbiri ümidlə izləməyə məcbur olurlar.

Başqa cür ola da bilməz, çünki dünyada ərzaq böhranına həsr edilmiş Madrid sammitində Dünya Bankı mütəxəssislərinin elan etdiyi proqnozlara görə, qida məhsullarının qiymətlərinin artması üzündən planetdə milyonlarla insanı aclıq təhlükəsi gözləyir. Əgər dünya dövlətlərinin hökumətləri cavab tədbirləri görməkdə ləngisə, nəticələr çox kədərli ola bilər. Düzdür, son 7 ayda Dünya Bankı 13 milyon insanın qida məhsulları alması üçün subsidiya ayırmışdır, lakin əsas məqsədə nail olmaq - 2015-ci ilə qədər aclıq çəkənlərin sayını azaltmaq üçün bu məbləğ çox cüzidir.

Böhranın nəticələrinin aradan qaldırılması yollarına gəldikdə isə, Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) resessiyaya son qoymaq və ya iqtisadi artımı dəstəkləmək üçün iqtisadiyyata sanballı pul vəsaitləri cəlb edilməsini məsləhət görür. Ancaq analitiklərin çoxu bu fikirlə razılaşmır. Onlar belə hesab edirlər ki, indiki böhranın əsas səbəbi borclar hesabına istehlakın həddən artıq olmasıdır. Deməli, yaranmış vəziyyətdən yalnız bir çıxış yolu var - real istehlak ilk növbədə iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdə azaldılmalıdır.

Lakin rusiyalı analitiklərin fikrincə, inkişaf etmiş ölkələrin çoxu istehlakın azaldılmasını son dərəcə mənfi hal kimi qəbul edir, necə deyərlər, ayağını yorğanına görə uzatmaq istəmir, yığılıb qalmış borcları dövlətlərin öhdəliklərinə çevirməyə çalışır, siyasətçilər isə sadəcə olaraq bu problemin həllini uzadırlar. Bu onunla nəticələnə bilər ki, dövlətlər borclarını vaxtında ödəyə bilməyəcək və böhranın yeni dalğası başlanacaqdır. Rusiya hökumətinin sədri Vladimir Putin Davos görüşündə ümidsiz borcların və “pis” aktivlərin silinməsini təklif etmişdi. Lakin onu da vurğulamışdı ki, bu tədbir böhranı dondurmaq və uzatmaq deməkdir. Onun fikrincə, indiki məqamda dövlətin rolu proteksionizmdən və iqtisadiyyata ifrat müdaxilədən imtina etməkdən ibarət olmalıdır. Bununla əlaqədar demək lazımdır ki, əgər Rusiyanın maliyyə və iqtisadi inkişaf nazirliklərinin proqnozları doğrularsa, davam etməkdə olan böhran nəticəsində ölkə ÜDM-i artım göstəricisinə görə iqtisadi liderlərin ilk onluğundan kənarda qala bilər.

Kimin haqlı və kimin haqsız olduğunu zaman göstərəcəkdir. Vaxt isə keçir, indi təxirəsalınmaz və təsirli tədbirlər görülməlidir. Özü də bu tədbirlər bütün dünya dövlətlərinin birgə səyləri ilə həyata keçirilməlidir, çünki əksər şərhlərə və proqnozlara görə, maliyyə böhranının zirvəsi cari ilə təsadüf edəcəkdir, dünya iqtisadiyyatında canlanma isə ən tezi 2010-cu ildə gözlənilir.

Yeri gəlmişkən, ötən istirahət günlərində “böyük yeddilik” ölkələrinin maliyyə nazirlikləri və mərkəzi banklarının rəhbərləri Romada toplaşmışdılar. Bu görüşdə artıq yeni vahid “qlobal standart” barədə söhbət getmiş və qərara alınmışdır ki, dövlətlər iqtisadiyyata müdaxilə etməyəcək, yəni onlar proteksionizmdən imtina edəcəklər. Görüşdə bir sıra başqa tədbirlər - böhranların qarşısının vaxtında alınması sistemi, BVF-də, Dünya Bankında və bütövlükdə dünya maliyyə strukturlarında təcili islahatlar keçirilməsi məsələləri müzakirə olunmuş, lakin heç bir konkret qərar qəbul edilməmiş və ən başlıcası, böhran əleyhinə tədbirlərin yerinə yetirilməsi müddətləri müəyyənləşdirilməmişdir.

ABŞ Konqresi isə artıq vaxt itirmədən iqtisadiyyatın stimullaşdırılması üçün dövlət xəzinəsindən 787 milyard dollar vəsait ayrılmasını nəzərdə tutan antiböhran planını qəbul etmişdir. Pezident Barak Obamanın dediyinə görə, bu planın həyata keçirilməsi bərpa olunan mənbələr hesabına enerji istehsalını iki dəfə artırmağa, tibbi xidmətin keyfiyyətini yüksəltməyə və əhalinin geniş təbəqələrinin bu xidmətdən istifadə etməsinə şərait yaratmağa, təhsil sistemində islahatlar aparmağa və ən başlıcası, 3 milyondan artıq əlavə iş yeri yaratmağa imkan verəcəkdir.

Rusiya Prezidenti Dmitri Medvedev Kremldə iqtisadi məsələlərə həsr olunmuş müşavirədə bəyan etmişdir ki, hakimiyyət orqanları öz üzərinə əlavə sosial öhdəliklər götürməli, qiymətlərin sürətlə artmasına imkan verməməli və dünya maliyyə böhranı uzanacağı təqdirdə zəruri ehtiyatlar saxlamalıdırlar.

Rusiyanın maliyyə naziri Aleksey Kudrin “Rossiya” telekanalına müsahibəsində bildirmişdir ki, rublun devalvasiyasının başa çatması və bankların likvidliyinin bərpa olunması ilə yaxın aylarda iqtisadiyyatın real sektorunda canlanma baş verəcəkdir. Hər halda, ümidverici bəyanatdır.

Ermənistanda isə yerli analitiklərin özlərinin də “ciddi rejimin böhranı” adlandırdıqları böhran, əslində, sənaye istehsalını bərbad vəziyyətə salmış, “İrandan gətirilən kənd təsərrüfatı məhsullarından başlamış, Ərəb Əmirliklərindən gətirilən yüksək texnoloji mallara qədər əcnəbi mənşəli məhsullar Ermənistan bazarını zəbt etmişdir”. Onu da xatırladaq ki, son illərdə Ermənistan vətəndaşları xüsusi transferlər hesabına yaşamışlar. Həmin transferlər isə qlobal maliyyə böhranı nəticəsində xeyli azalmışdır. “Ermənistan iqtisadi modelinin əsas anlayışı” olan transfer köçürmələrinin azalmasının və büdcə kəsirinin təqribən 1 milyard dollara çatacağı gözlənilir. Ermənistan tərəfi Rusiyadan məhz bu məbləğdə kredit istəməklə RF maliyyə naziri Aleksey Kudrini çox heyrətləndirmişdi. Görünür, Serj Sarkisyan hökuməti Ermənistan büdcəsindəki kəsiri doldurmaq üçün təcili gəlir mənbələri tapmalıdır, çünki Rusiya hətta bu krediti ayırsa da, o, oliqarxların dəstəklənməsinə sərf edilər və çox ehtimal ki, sonradan onların hesabına vergilərin yığılma dərəcəsini artırar. Bir sözlə, erməni analitiklərinin proqnozlarına görə, bu kreditin heç bir perspektivi yoxdur.

Azərbaycan Respublikasına gəldikdə isə, maliyyə naziri Samir Şərifovun sözlərinə görə, 2008-ci ildə lazımi tədbirlər görülməsi sayəsində Azərbaycan əhalisi böhranın təsirini praktik olaraq hiss etməmişdir.

Əmək və əhalinin sosial müdafiəsi naziri Füzuli Ələkbərov isə demişdir ki, “bizdə maliyyə böhranının vətəndaşlara təsirini minimuma endirməyə imkan verən potensial var”. Nazir onu da xatırlatmışdır ki, ölkəmizin böhrandan uğurla çıxmaq təcrübəsi var.

Milli Bankın gördüyü tədbirlər - daxili öhdəliklər üzrə pul ehtiyatlarının 12 faizdən 9 faizə endirilməsi, xarici öhdəliklər üzrə 5 faiz həcmində zəruri ehtiyatlar barədə tələbin ləğv edilməsi sayəsində ölkənin bank sisteminə əlavə 220 milyon manat daxil olmuşdur. Üstəlik, Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun icraçı direktoru Şahmar Mövsümovun sözlərinə görə, hökumət valyuta ehtiyatlarının yerli banklarda yerləşdirilməsi mexanizmlərini müzakirə edir və bunun heç bir qorxusu yoxdur, çünki Fondun vəsaitlərinin 90 faizi bank depozitləri şəklində deyil, qiymətli kağızlar şəklində yerləşdirilmişdir və “biz bu qiymətli kağızları istənilən vaxt sataraq pul vəsaitinə çevirə bilərik”.

Yeri gəlmişkən, bu il yanvarın 1-nə Dövlət Neft Fondunun aktivləri 2008-ci ilin əvvəlindəkinə nisbətən 4,3 dəfə artaraq, 8 milyard 986,7 milyon manat və ya 11 milyard 219,2 milyon dollar olmuşdur. Beləliklə, büdcənin mədaxil hissəsi 117 faiz, məxaric hissəsi isə 98 faiz yerinə yetirilmişdir. Dünya neft bazarlarında yaranmış real vəziyyəti nəzərə alsaq, 2009-cu ildə Azərbaycan Dövlət Neft Fondunun gəlirləri təqribən 9-10 milyard dollar olacaqdır.

BMT-nin məlumatına görə, Azərbaycanda işsizlik göstəricisi 1,2 faizdən 1,1 faizə düşmüşdür. Bu isə MDB məkanında Özbəkistandan (0,2 faiz) və Belarusdan (1,0 faiz) sonra ən yaxşı göstəricidir. Amerikalı jurnalist Mayk Frensis ölkəmizə həsr edilmiş məqaləsində yazır: “Azərbaycanın iqtisadiyyatı intensiv inkişaf edir, ölkədə işsizlik səviyyəsi çox aşağı, savadlılıq isə çox yüksəkdir”. Onu da xatırladaq ki, son beş ildə ölkəmizdə 766 min yeni iş yeri yaradılmışdır, bölgələr görünməmiş sürətlə inkişaf edir, çox güclü infrastruktur yaradılmışdır, yoxsulluğun səviyyəsi 49 faizdən 13,2 faizə düşmüşdür. Bütün bunlar ölkəmizdə həyata keçirilən iqtisadi islahatların səmərəsinə və təsirli sosial proqramlar həyata keçirilməsinə dəlalət etmirmi?

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev CNN telekanalına müsahibəsində demişdir: “Biz iqtisadiyyatı şaxələndiririk və onun neftdən asılılığını azaldırıq. İnformasiya texnologiyaları, infrastruktur, kənd təsərrüfatı, təhsil, səhiyyə və digər sahələrə sərmayə yatırırıq. Hesab edirəm ki, biz artıq bu sahədə mühüm nailiyyətlər əldə etmişik. Neft qiymətindən daha az, əvvəllər heç zaman olmadığı qədər asılıyıq. Hətta neftin bugünkü 40 dollarlıq qiyməti ilə belə, Azərbaycanın iqtisadiyyatı inkişaf edir. Belə düşünürəm ki, 2009-cu il də ÜDM-in artımı baxımından ölkəmiz üçün uğurlu olacaqdır”.

Son olaraq demək istərdik ki, bizi aclıq gözləmir, çünki kənd təsərrüfatı naziri İsmət Abasovun sözlərinə görə, Azərbaycan zəruri ərzaq məhsullarının 90 faizini özü istehsal edir.

Tamilla Nuriyeva

AZƏRTAC-ın müxbiri