Berlin, 4 aprel (AZƏRTAC). Rusiyanın “REGNUM” onlayn-nəşri martın 25-də Minsk qrupunun fransalı həmsədri Bernar Fasyeni kəskin tənqid edən Ermənistan parlamentinin müxalifətdə olan “İrs” partiyasından deputatı Larisa Alaverdiyanın bəyanatını yaymışdır. Xatırladaq ki, B.Fasye öz çıxışında bildirmişdi ki, Dağlıq Qarabağın öz müqəddəratını təyin etməsi ora yalnız Azərbaycan əhalisinin geri qayıtmasından və Azərbaycanın Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunmuş Dağlıq Qarabağ ətrafındakı yeddi rayonunun azad edilməsindən 10-15 il sonra mümkündür. B.Fasyenin rusiyalı həmkarı Yuri Merzlyakov isə əlavə etmişdi ki, sülh prosesinin birinci mərhələsi başa çatandan, yəni ətraf rayonlar qeyd-şərtsiz azad edildikdən və Azərbaycan icması Dağlıq Qarabağa qayıtdıqdan sonra modallığı və regionun statusuna dair gələcək səsvermənin mexanizmlərini müəyyənləşdirmək üzrə dialoqa başlamaq olar. Rusiya diplomatının sözlərinə görə, Dağlıq Qarabağın statusunun müəyyənləşdirilməsinə dair referendumun modelini hazırlamayana qədər onun keçirilməsindən danışmaq hələ tezdir. Y.Merzlyakov qeyd etmişdir ki, referendumun keçirilməsi prinsip kimi müəyyənləşdirilmişdir və münaqişə tərəflərinə həmsədrlər tərəfindən təklif edilmişdir. Merzlyakov demişdir: “Tərəflər həmin səsvermənin modallığına dair razılığa gələndən sonra Dağlıq Qarabağ əhalisi öz iradəsini sərbəst ifadə edəcəkdir”.

Beləliklə, sülh prosesinin birinci mərhələsinin tərkib elementlərini həll edilmiş məsələ saymaq olar. Bu, inkaredilməzdir və gələcəkdə müzakirə mövzusu ola bilməz. Lakin Dağlıq Qarabağın qəti statusunun müəyyənləşdirilməsinə dair səsvermənin keçirilməsi formatı məsələsi hələ də açıq qalır və ümumiyyətlə, yaxşı vaxtlara saxlanılmışdır. Bu səsvermə Azərbaycan Konstitusiyasına müvafiq olaraq bütün dövlətin ərazisində, yaxud təkcə Qarabağda keçiriləcək, yoxsa, veto hüququ ilə ayrı-ayrılıqda iki icmanın səs verməsi, yaxud vilayətin əhalisinin sadə səs çoxluğu yolu ilə həll ediləcək, ən nəhayət, status məsələsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və ondan ayrılmanın mümkünlüyü çərçivəsində ifadə ediləcək, - bütün bu təfərrüatlar tərəflər arasında sülh prosesinin son mərhələsində, yəni Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalı altında olan ətraf rayonların azad edilməsindən, azərbaycanlı məcburi köçkünlərin öz evlərinə qayıtmasından, ərazilərin minalardan təmizlənməsindən, regionun iqtisadi infrastrukturunun bərpa edilməsindən, kommunikasiyaların açılmasından, iki icma arasında, habelə Dağlıq Qarabağın birgə formalaşdırılmış yerli idarəetmə orqanları ilə Bakıdakı mərkəzi hökumət arasında etimada söykənən münasibətlərin yaranmasından sonra müzakirə edilib razılaşdırılacaqdır. Madrid prinsiplərinin əsasını məhz bu məqamlar təşkil edir ki, tərəflər də danışıqları həmin prinsiplərin bazasında davam etdirməyə razılaşmış və həmsədrlər də son vaxtlar onları qismən səsləndirməyə başlamışlar.

Alaverdiyan belə bir sual verir: “Belə olduğu halda, bəs, biz 21 il ərzində nə işlə məşğul olmuşuq?” Həqiqətən, yaxşı sualdır. Zənnimcə, bütün bu illər ərzində Alaverdiyanın siyasi elitadakı həmkarları cəfəng daşnak ideologiyası olan “miatsum”dan məst olmuşdular və bunun yaxşı nəticələnməyəcəyini (ilk növbədə ermənilərin özləri üçün) və Ermənistanın qəsb etdiyi qonşu əraziləri, eləcə də azərbaycanlı məcburi köçkünləri münaqişədən əvvəl yaşadıqları doğma yurd-yuvalarına, o cümlədən Dağlıq Qarabağa qaytarmaq məcburiyyətində qalacağının labüdlüyü ilə barışacaqlarını başa düşmürdülər. Axı, bu, Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə dair istənilən danışıqlara ahəng verən beynəlxalq hüququn ən əsas və müqəddəs prinsipidir. Erməni tərəfi nə qədər hərləyib-fırlasa, müqavimət göstərsə və hətta dünyanın bütün əhalisini öz iradəsinə tabe etdirsə belə, labüd aqibətin qarşısını ala bilməyəcəkdir. Ermənilər hər nə qədər daxili həmrəylik nümayiş etdirsələr də, Dağlıq Qarabağın ətraf rayonlarını qeyd-şərtsiz azad etməli və azərbaycanlıların ora geri qayıtmalarına hazır olmalıdırlar. Bu, sadəcə, faktdır. Qarabağ zəminində Levon Ter-Petrosyanı devirmiş “qırğı” ləqəbli Robert Koçaryan da son nəticədə bunun labüdlüyünü dərk etmişdir. Hətta türklərə heyvani nifrət bəsləyən Andraniki, Lalayanı, Njdeni, Dronu və hər hansı digər daşnakı xortladıb qəbirdən çıxartsalar və müasir Ermənistanın başına qoysalar belə, müəyyən daxili müqavimətdən sonra o da bunun labüdlüyünü dərk edəcəkdir. Bu barədə ermənilərə xəbərdarlıq edilmiş, inadla onları qandırmağa çalışmışdılar. Lakin inadkar olmaları sadə həqiqəti və labüd nəticəni irəlicədən görmələrinə imkan verməmişdi. Bu da sizin üçün qanunauyğun nəticə: 21 ildən sonra erməni parlamentinin deputatı gözlənilmədən heyrətlənir ki, əgər işğal edilmiş ərazilər və yerindən-yurdundan qovulmuş azərbaycanlılar, həmsədrlərin dediyi kimi, geri qaytarılacaqsa, bəs, bu illər ərzində onlar nə işlə məşğul olmuşlar? 21 il əvvəl sizi ağıla-kamala dəvət edəndə yaxşı dinləmək, balayanların və kaputikyanların ağlı ilə deyil, öz ağlınızla hərəkət etməliydiniz. Onda 20 il ərzində itirdiyiniz imkanlar sizin üçün hədər getməzdi.

Alaverdiyanın sözlərinə görə, Dağlıq Qarabağın fransalı həmsədr tərəfindən “asimmetrik formada” təklif edilmiş və kənara qoyulmuş statusu o deməkdir ki, “Qarabağ erməniləri Azərbaycanın istibdadı altında qalırlar”. İki ölkə ictimaiyyətinin nümayəndələrinin həmsədrlərin iştirakı ilə martın axırında Vyanada keçirilmiş görüşündə də Ermənistan nümayəndə heyəti oxşar narazılığını ifadə etmişdi. Nümayəndə heyətinin üzvləri bildirmişdilər ki, Madrid prinsipləri Ermənistan üçün məqbul deyildir, çünki yeddi rayonu azad edən və azərbaycanlı məcburi köçkünləri geri qəbul edən ermənilər bunun müqabilində heç nə əldə etmirlər. Əgər yeddi rayonun işğalı faktının özü tamamilə qanunsuzdursa və ermənilər BMT Təhlükəsizlik Şurasının 4 qətnaməsini yerinə yetirməli və heç bir hərrac predmeti, nə də ümumiyyətlə, ümumi kontekstin bir hissəsi olmayan torpaqları - ətraf rayonları qeyd-şərtsiz azad etməli olduqları barədə lap əvvəldən xəbərdar edilmişdilərsə, bunun müqabilində nə əldə etmək istəyir və hansı “kompensasiyaya” ümid bəsləyirlər. Əlbəttə, heç nə! Söhbət ancaq hərbi əməliyyatların başlanması ehtimalının azalmasından gedə bilər, çünki Ermənistanın ətraf yeddi rayonu azad etmək istəməməsi hərbi ssenarini, əslində, qaçılmaz edərdi. “Əziz qonşular”, kompromislər Dağlıq Qarabağın hüdudlarından kənarda deyil, onun daxilində başlayır.

Bax, burada L.Alaverdiyan sensasiyalı etirafı ilə hamını mat qoyur. Fasyenin “Əslində, Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı ərazilər mövcuddur” müddəasına müraciət edərək gözlənilmədən deyir: “Yüksək dərəcəli bir diplomat üçün bu, olduqca qəribədir. Axı, məlumdur ki, Dağlıq Qarabağın nəzarət etdiyi bütün ərazilər beynəlxalq statusa görə mübahisəlidir”.

Bax, belə! Belə vəziyyətdə Qleb Jeqlov mütləq deyərdi: “Nə demək istəyirsən, Şarapov, toxluq etmisən?" Kimə məlumdur??? Hansı beynəlxalq statusa görə??? Əgər Dağlıq Qarabağın özü dünya birliyi tərəfindən mübahisəli deyil, Azərbaycanın işğal edilmiş regionu və tərkib hissəsi kimi qəbul edilirsə, hansı siyasətçinin xəstə beynində həmin ərazilər bədahətən "mübahisəli" olmuşdur. Ermənistan parlamentində, bax, belə deputatlar oturmuşlar. Qoy, həmsədrlər bizi daha yaxşı başa düşmək üçün belə cəfəng bəyanatları tez-tez oxusunlar, onda bütün illər ərzində kimlə mübarizə apardığımızın və bu gün kimin tənqidinə məruz qaldıqlarının şahidi olarlar.

"Azərbaycan sübut etmişdir ki, "soyqırımı törədən" dövlət kimi meydana gəlmişdir. Azərbaycanın 1988-ci ildən etibarən atdığı ilk addımlar bütün ölkədə, o cümlədən Dağlıq Qarabağda ermənilərin soyqırımı siyasətini davam etdirmişdir. Yeri gəlmişkən, soyqırımı hətta ermənilərin tamam olmadığı halda da davam etdirilir" - deyən Alaverdiyan üç cümlədə üç dəfə "soyqırım" sözünü işlədir. Erməni deputatı həyəcan təbili çalaraq deyir: "Bu, ekstremizmin tüğyanı deyil, Azərbaycanın dövlət siyasətidir. Belə vəziyyətdə Fasyenin təklifi Qarabağ xalqını məhv etmək deməkdir".

Larisa Alaverdyan B.Fasyenin diqqəti yalnız azərbaycanlı məcburi köçkünlərin geri qaytarılmasına yönəltdiyini də başa düşə bilmir. Onun sözlərinə görə, regionda sonradan qovulmuş ermənilər də yaşamışlar: “Nədir, onlara həmin yeddi rayona gəlmək qadağan ediləcəkdir? Nə üçün belə assimmetriya? Bu o demək deyilmi ki, Şərqi Zaqafqaziyanın ermənilərdən etnik təmizlənməsi Fasyenin şəxsində Minsk qrupu, yaxud onun həmsədrlərindən biri tərəfindən dəstəklənir?”

Əvvələn, əgər söhbət Dağlıq Qarabağdan gedirsə, ermənilər oradan qovulmamışdır, rahat yaşamaqdadırlar. Bundan əlavə, DQMV-nin yeddi deyil, həmişə beş rayonu olmuşdur. İkincisi, əgər Alaverdyan yeddi rayon dedikdə, Azərbaycanın işğal altında olan Dağlıq Qarabağa bitişik rayonlarını nəzərdə tutursa, Azərbaycan 212 min qaçqının və onların nəsillərinin simmetrik şəkildə Ermənistana qaytarılması şərtilə erməni millətindən olan keçmiş sakinlərinin həmin rayonlara geri qayıtmasına etiraz etməyəcəkdir. “İrs” partiyasından olan deputata xatırladaq ki, Dağlıq Qarabağ azərbaycanlılarına Dağlıq Qarabağın hüdudlarından kənardakı deyil, onun öz erməniləri ekvivalent ola bilər. Azərbaycanın qalan bölgələrindən erməni qaçqınlarının ekvivalenti isə hələ 1988-ci ilin əvvəlinə qədər Ermənistanda qeydiyyatda olan azərbaycanlılar və onların nəsilləri ola bilər. Madam Alaverdiyan, belə çıxır, B.Fasyenin sözlərində heç bir asimmetriya yoxdur!

Vüqar Seyidov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Berlin