Avropa Şurasının baş katibi Terri Devis bu yaxınlarda həmin təşkilatın üzvü olan ölkələrə müraciətlə jurnalistlərin diffamasiyaya görə cinayət təqibini qanunvericilik yolu ilə ləğv etməyə çağırmışdır.

Qeyd etmək lazımdır ki, diffamasiya dedikdə, böhtan xarakterli olmaya biləcək ləkələyici məlumatların yayılması və ya mətbuatda biabır etmə, yəni cinayət qanunvericiliyində böhtana yaxın cinayət kimi səciyyələndirilən hərəkətlər başa düşülür. Qərbdə diffamasiya mətbuat haqqında qanunvericiliyə qarşı cinayət (Fransa sistemi), yaxud böhtanın xüsusi halı (Almaniya sistemi) hesab edilir (bu barədə Vikipediyada - sərbəst ensiklopediyada oxumaq olar).

Kiber-diffamasiyanın qurbanlarından biri ABŞ-ın ərəb mənşəli fəallarından Navar Şora olmuşdur. O, özünün elektron poçtuna qəzəblənmiş həmvətənlərinin göndərdiyi məktubları oxuyandan sonra başa düşmüşdü ki, yəhudilərin və amerikalıların nifrət etdiyi adamların siyahısına daxil edilmişdir. Respondentlər Navar Şoranın ünvanından göndərilmiş elektron məktuba istinad edirdilər. Sonradan məlum olmuşdur ki, həmin məktubları o, yazmamış və təbii ki, göndərməmişdir. Diffamasiyanın yeni, məkrli formasının qurbanı olmuş Navar Şora özünü təmizə çıxarmaq üçün uzun müddət çalışmalı olmuşdur.

Rusiyada ən populyar nəşrlərdən biri olan “Otdoxni” jurnalında bu yaxınlarda dərc edilmiş məlumatda deyilirdi ki, ilk kosmonavt Yuri Qaqarinin qızları Qalina və Yelena Qaqarinalar öz atalarının şərəf və ləyaqətini qorumaq üçün Moskvanın Babuşkin rayon məhkəməsinə iddia ərizəsi ilə müraciət etmişlər. Qızların fikrincə, “Qaqarinin nəvəsi” adlı filmin süjeti həqiqətə uyğun deyildir və onların atasının adından qanunsuz istifadə edilmiş və onu ləkələmişlər. Məhkəmə filmin müəlliflərinin kosmonavtın adından istifadə etmələrinə qadağa qoymuş və eyni zamanda, iddiaçılara vurulmuş mənəvi ziyana görə onların hər birinə 5 min rubl ödənilməsi barədə qərar çıxarmışdır.

Belə misallardan çox gətirmək olar. Bəzən insanın nüfuzuna vurulmuş ziyanın əvəzinin ödənilməsi artıq mümkün olmur. Bu, diffamasiyaya aiddir. Lakin bəzi jurnalistlərin söylədikləri, onların fikirləri, o cümlədən yolverilməz formada ifadə edilmiş, bəzən küçə söyüşləri ilə dolu olan, şəxsiyyəti ləkələyən hərəkətləri diffamasiyaya aid edilə bilməz. Üstəlik, “kompromat” həqiqətə uyğun olmadıqda, bu, artıq qərəzli böhtan və xuliqanlıqdır, belə hərəkətlər Cinayət Məcəlləsinin təsir dairəsinə aiddir.

Qeyd etmək lazımdır ki, Aİ üzvü olan dövlətlərin üçdəbirindən çoxunda diffamasiyaya görə cəza tədbirləri nəzərdə tutulmuşdur və çox vaxt bu qanunlardan tənqidin qarşısını almaq üçün istifadə edilir.

Rusiya Dövlət Duması sədrinin birinci müavini Lyubov Sliska Terri Devisin müraciətinə cavab olaraq demişdir: “Bizdə sifarişli yazıların dərc edilməsinin geniş yayılması məlum faktdır; konkret siyasətçilərə qarşı sifarişli məqalələr yazılır - bəzi siyasətçilər başqalarına qarşı bu cür materiallar sifariş verir və bu halda jurnalistlərdən istifadə edirlər. Bu praktikaya son qoyulmayınca, jurnalistlərin diffamasiyaya görə məsuliyyətini də ləğv etmək olmaz”. Bax belə - qısa və aydın.

Bütün postsovet məkanındakı jurnalistlərin əsas problemi söz azadlığı ilə öz sözlərinə görə məsuliyyət daşımaq arasında tarazlıq yaratmağı bacarmamalarıdır. Heç kimə sirr deyil ki, Azərbaycanda bəzi jurnalistlər pul qazanmaq xatirinə bilə-bilə yalan, haqsız informasiya, başqa sözlə desək, böhtan yaymaqla məşğul olduqlarına görə müttəhimlər kürsüsündə əyləşməli olublar, çünki bizim qanunvericilikdə böhtana görə cəza nəzərdə tutulmuşdur. Bu halda mətbuatda meydanoxuyucu davranış ən azı öz biznesinin təmiz və şəffaf olmasını nəzərdə tutmalıdır. Amma təəssüf ki, əslində belə deyil.

Prezidentin İcra Aparatının ictimai-siyasi məsələlər şöbəsinin müdiri Əli Həsənov jurnalistlərin həbs edilməsi ilə əlaqədar bəzi kütləvi informasiya vasitələrinin çıxışlarını şərh edərkən demişdir: “Azərbaycan hüquqi dövlətdir, qanun qarşısında hamı bərabərdir, heç kəsin hüquqları başqalarının hüquqlarından artıq deyil və heç kəsin başqalarının hüquqlarını tapdalamağa haqqı yoxdur. Bu, hamıya, jurnalistlərə də, məmurlara da, başqa peşələrin nümayəndələrinə də aiddir”.

Mətbuat Şurasının sədri Əflatun Amaşov da bu fikirlə razıdır: “Qanun qarşısında hamı bərabərdir. Öz səhifələrində təhqiramiz ifadələrə yer vermiş qəzetin jurnalistikaya heç bir aidiyyəti yoxdur”.

Bu yaxınlarda Azərbaycanda keçirilmiş beynəlxalq konfransda ölkəmizdə söz və mətbuat azadlığının beynəlxalq qanunlar kontekstində müzakirə olunmasının aktuallığı qeyd edilmişdir.

Həmin konfransda çıxış edən Əli Həsənov bildirmişdir ki, Azərbaycanda 30 min jurnalist var, onlardan 9 nəfəri həbs edilmişdir və “burada iqtidar tərəfindən söz azadlığının pozulması barədə söhbət belə ola bilməz. Üstəlik, Azərbaycanda 3500-ə yaxın KİV fəaliyyət göstərir. Məgər bu, ölkəmizdə mətbuat azadlığını birbaşa təsdiq etmirmi?!”.

Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev həmin konfransın iştirakçılarına müraciətində Azərbaycanda gedən demokratik proseslərdən söz açaraq məxsusi qeyd etmişdir: “Cəmiyyətdə sağlam tənqidə dözümlü münasibət yaradılması, mətbuatın maddi-texniki bazasının və peşəkarlığının yüksəldilməsi, jurnalistlərin etik normalara əməletmə vərdişlərinin gücləndirilməsi həm dövlət, həm də jurnalist təşkilatları qarşısında çox mühüm vəzifələr qoyur. Demokratik cəmiyyətin inkişafına xidmət edən müstəqil mətbuatın formalaşdırılması və inkişafı bu işə bütün aidiyyəti qurumların xüsusi və məsuliyyətli yanaşmasını tələb edir”.

Əli Həsənov Azərbaycanın diffamasiya haqqında qanun qəbul etməyə hazır olması məsələsinə toxunaraq demişdir ki, bu addımı atmaq hələ tezdir, çünki obyektiv şərait və Azərbaycanda jurnalistlərin peşəkarlıq səviyyəsinin aşağı olması bunu etməyə hələ imkan vermir. Ə.Həsənov onu da qeyd etmişdir ki, Avropanın inkişaf etmiş demokratik dövlətləri belə bir qanunu, ilk növbədə, öz ölkələrində qəbul etməklə Azərbaycana nümunə göstərsələr pis olmazdı.

Biz isə öz tərəfimizdən əlavə etmək istərdik ki, həmin dövlətlər ölkəmizi hüquqi məsələlərin sınaq poliqonuna çevirməsinlər.

Həbsdə olan hər bir jurnalistin taleyi Azərbaycan hökumətini çox narahat edir. Bununla belə, qanunlara bütün vətəndaşlar tərəfindən riayət edilməsi, başqalarının hüquqlarına hörmətlə yanaşmaq hüquqi dövlətin əsas tələbidir.

Ə.Həsənov demişdir: “Beynəlxalq strukturların jurnalistlərin həbs edilməsi məsələsinin necə təqdim etmələrindən asılı olmayaraq, biz özbaşınalığa və anarxiyaya yol verə bilmərik və eyni zamanda, bir peşəyə mənsub olan insanların hüquqlarını başqa peşə hesabına məhdudlaşdıra bilmərik. Söz azadlığı, mətbuat azadlığı ilə insanların təhqir edilməsi, onların şərəf və ləyaqətinin açaldılması arasında heç bir əlaqə yoxdur”.

Azərbaycan Prezidentinin İcra Aparatının rəhbəri, akademik Ramiz Mehdiyev “Demokratiya yolunda: irs haqqında düşünərkən” adlı kitabında yazır: “Müxalifət kütləvi informasiya vasitələri ictimai rəyin bir növ inteqratoru rolu oynamalı olduğu halda, onlar xeyli dərəcədə saxta ideyalar təklif edirdi. Bunlar isə nəinki geniş ictimai dəstək tapmır, əksinə, ölkədə görülən, demək olar, bütün işlərə qara yaxmaq cəhdlərinə görə əhalini özünə qarşı qaldırdı. Belə mövqeyin səhvliyi həm də adət halını almış “kompromat müharibəsi”ndə idi”.

Müxalifət KİV-ləri hətta həm iqtidarın, həm də müxalifətin ünvanına kəskin tənqidi məqalələri ilə tanınan “Monitor” jurnalının redaktoru Elmar Hüseynovun ölümündə də məhz iqtidarı günahlandırırdı. Bu, çox ciddi fitnəkarlıq idi. Ona görə də diffamasiya haqqında qanun qəbul etməklə biz özümüz də istəmədən onlarca bu cür qətllərə zəmin yaratmış olarıq deyənlər tamamilə haqlıdırlar.