Budapeşt, 13 may, AZƏRTAC

“Richter Gedeon” şirkətinin rüblük hesabatının dərc olunması gözlənilmədən təkcə korporativ hadisə deyil, həm də bütün Macarıstan iqtisadiyyatı üçün mühüm siqnala çevrilib. Ölkənin ən böyük əczaçılıq istehsalçısının maliyyə nəticələri paradoksal vəziyyət ortaya qoyub, belə ki, şirkətin biznes əməliyyatı artmaqda davam edir, lakin forintin möhkəmlənməsi bu artımın əhəmiyyətli hissəsini maliyyə hesabatlarında neytrallaşdırır.

İlk baxışdan güclü milli valyuta müsbət amildir, yəni idxal inflyasiyasını azaldır, xarici borcun dəyərini aşağı salır və əhalinin alıcılıq qabiliyyətini dəstəkləyir. Lakin ixracyönümlü Macarıstan iqtisadiyyatı üçün həddindən artıq güclü forint tədricən sistemli təzyiq mənbəyinə çevrilir.

“Richter Gedeon” nümunəsi hazırda bunu aşkar nümayiş etdirir. Şirkət bildirib ki, bu ilin birinci rübündə sabit valyuta məzənnələri ilə hesablandıqda onun əczaçılıq gəlirləri təxminən 6 faiz artsa da, forintlə ifadədə faktiki olaraq 1,3 faiz azalıb. Buna səbəb 7 faizdən çox mənfi valyuta təsiri olub.

Bu məqam Macarıstan iqtisadiyyatının hazırkı vəziyyətini anlamaq baxımından son dərəcə vacibdir. Formal olaraq biznes böyüyür: satışlar artır, əsas məhsullara tələbat yüksək olaraq qalır, pul axını güclənir. Lakin milli valyutanın möhkəmlənməsi həm investorların, həm də bazarın ümumi şəkildə bu nəticələri qəbul etmə formasını dəyişir.

Şirkətin əsas gəlir mənbələrindən biri sayılan Vraylar preparatı bunun bariz nümunəsidir. “AbbVie” şəbəkəsi vasitəsilə satılan preparatın satışları 18 faiz artaraq 905 milyon dollara çatıb. Lakin dollarla əldə olunan gəlirin forintə çevrilməsi Macarıstan valyutasının zəif olduğu dövrdə müşahidə edilən effekti artıq vermir.

Beləliklə, Macarıstan son illərdə nail olmağa çalışdığı makroiqtisadi sabitliyin fərqli tərəfi ilə üzləşir. Son aylarda forint Mərkəzi Avropanın ən dayanıqlı valyutalarından biri kimi qiymətləndirilir. Buna yüksək faiz dərəcələri, inflyasiyanın zəifləməsi və xarici investorların Macarıstan aktivlərinə marağının qalması təsir göstərir.

Bununla yanaşı, forintin bahalaşması ixrac yönümlü şirkətlərin rəqabət imkanlarını zəiflədir. Macarıstan iqtisadiyyatı uzun illərdir xarici satış modeli ətrafında qurulub. Avtomobil sənayesi, əczaçılıq, elektronika və sənaye istehsalı ümumən Avropa və dünya bazarındakı tələbdən asılıdır. Milli valyuta sürətlə möhkəmləndikdə isə ixracatçılar əvvəlki gəlirlilik səviyyəsini saxlamaqda çətinlik çəkirlər.

“Richter” bu böyük prosesin ilk nəhəng göstəricilərindən biri hesab olunur. Şirkət xərclərin optimallaşdırılması və güclü pul axını hesabına təzyiqin bir hissəsini kompensasiya edə bilib. Sərbəst pul axını təxminən 30 faiz artıb. Lakin Macarıstandakı bütün ixracatçı şirkətlər eyni maliyyə dayanıqlılığına malik deyil.

Xüsusilə diqqətçəkən məqam odur ki, təzyiq yalnız gəlirlər vasitəsilə deyil, maliyyə nəticələri üzərindən də hiss olunur. “Richter”in xalis mənfəəti əməliyyat göstəricilərinin nisbətən sabit qalmasına baxmayaraq, 4 faiz azalıb. Bu isə əsas biznes yaxşı vəziyyətdə olsa belə, şirkətlərin valyuta bazarındakı dəyişikliklərə nə qədər həssas olduğunu nümayiş etdirir.

İnvestorlar üçün mürəkkəb dilemma yaranır. Bir tərəfdən güclü forint makroiqtisadi risklərin azalması deməkdir, digər tərəfdən isə məhz bu güc ölkənin ən iri açıq səhmdar şirkətlərinin gəlirliliyini zəiflədə bilər. Nəticədə fond bazarı qarışıq siqnal alır: iqtisadiyyat sabitləşir, lakin korporativ gəlirlərin artım tempi zəifləyə bilər.

Siyasi-iqtisadi aspekt də az əhəmiyyət daşımır. Macarıstan hakimiyyəti son illərdə müşahidə olunmuş yüksək inflyasiya və valyuta bazarındakı dəyişkənlik dövründən sonra daha böyük maliyyə sabitliyinə nail olmağa çalışırdı. Hazırda bu məqsədə qismən nail olunub. Lakin forintin həddindən artıq möhkəmlənməsi iqtisadi artım templəri üçün də risk yaradır.

Tarixən Mərkəzi Avropanın ixracyönümlü iqtisadiyyatları üçün nisbətən zəif valyuta çox vaxt gizli rəqabət üstünlüyü rolunu oynayıb. Polşa zlotısı, Çexiya kronu və Macarıstan forinti tez-tez ixrac sənayesini dəstəkləyən özünəməxsus bufer kimi istifadə olunurdu. İndi isə bu mexanizm əvvəlki qədər effektiv işləmir.

Bundan başqa, forintin hazırkı sabitliyi əsasən yüksək faiz dərəcələrinə söykənir. İnflyasiya zəiflədikcə, Macarıstanda real faiz dərəcələri beynəlxalq kapital üçün cəlbedici olaraq qalır. Lakin “Magyar Nemzeti Bank” pul-kredit siyasətini daha fəal yumşaltmağa başlasa, vəziyyət sürətlə dəyişə bilər.

Buna görə də mövcud vəziyyət olduqca həssas görünür. Həddindən artıq güclü forint ixracatçıların vəziyyətini çətinləşdirir. Həddindən artıq zəif forint isə dərhal inflyasiya risklərini geri qaytarır. Macarıstan iqtisadiyyatı faktiki olaraq iki fərqli təhlükə arasında qalıb.

“Richter” üçün problem biznes strukturuna görə daha da mürəkkəbləşir. Şirkətin gəlirlərinin mühüm hissəsini xarici valyutada əldə etsə də, hesabatlarını forintlə aparır. Bu da nəticələri valyutanı yenidən qiymətləndirməyə qarşı xüsusilə həssas edir. Bununla yanaşı, şirkətin real əməliyyat göstəriciləri kifayət qədər güclü olaraq qalır, belə ki, biotexnologiya istiqaməti 35 faiz artıb, neyropsixiatriya seqmentində isə sabit tələbat müşahidə olunur.

Bununla belə, bazar adətən “təmizlənmiş” dinamikanı deyil, yekun rəqəmləri qiymətləndirir. Valyuta təsiri səbəbindən həmin göstəricilər xeyli zəif görünür. Məhz buna görə Richter”in hesabatının dərc olunması bütün Macarıstan iqtisadiyyatı üçün mühüm göstəriciyə çevrilib.

Hazırda əsas sual Macarıstanın valyuta sabitliyi ilə ixracın rəqabət qabiliyyəti arasında balansı qoruyub saxlaya bilib-bilməyəcəyidir. Hələlik vəziyyət idarəolunan görünür: inflyasiya azalır, maliyyə sistemi sabitdir, iri şirkətlər isə mənfəət əldə etmək imkanını qoruyur. Lakin ixrac sektoruna təzyiq tədricən artır.

Əgər forint möhkəmlənməkdə davam etsə, problemlərin təsiri bir əczaçılıq şirkəti ilə kifayətlənməyəcək. Risk zonasına avtomobil, elektronika və sənaye məhsulları istehsalçıları, yəni Macarıstan ixracının əsasını təşkil edən sahələr düşəcək.

Bu baxımdan “Richter” ətrafında yaranmış vəziyyət sadəcə korporativ hesabat deyil. Bu, makroiqtisadi sabitləşmənin Macarıstanın ixracyönümlü inkişaf modeli ilə ziddiyyət təşkil etməyə başladığını göstərən erkən siqnaldır. Məhz bu ziddiyyət cari ildə ölkənin əsas iqtisadi mövzularından birinə çevrilə bilər.