Hər bir xalqın milli mənliyinin, milli şüurunun formalaşması onun mədəniyyətinin, elminin, təhsilinin inkişafı ilə şərtlənir. Bəşər sivilizasiyasının zirvəsinə yüksəlmək kimi şərəfli yol keçmiş xalqlar hər şeydən əvvəl elm və mədəniyyətin inkişafına borcludur. Çünki sivilizasiyanın ən sintetik göstəricisi elmin, təhsilin inkişafı hesab olunur. Antik yunan akademiyaları, qədim universitetlər də məhz bu ehtiyacdan yaradılmışdır.

Tarixi haqsızlıq ucbatından uzun müddət müstəqilliyini və dövlətçiliyini itirməyə məcbur olmuş Azərbaycan xalqı milli varlığın qüdrətli amillərindən olan milli təhsil sistemini və sivil mənəvi tərbiyə formalarını yaratmaq imkanlarından da məhrum olmuşdu. Yalnız Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasından sonra milli elm və mədəniyyətimizin inkişafı üçün yol açılmışdı. Qısa, lakin çox şərəfli bir ömür yaşamış Xalq Cümhuriyyətinin həyata keçirdiyi tədbirlərin ən önəmlilərindən biri 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması olmuşdur. Azərbaycan Parlamentinin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli iclasında Bakıda universitetin təsis edilməsi barədə qərarı qəbul edilmiş və onun nizamnaməsi təsdiq olunmuşdur. Bununla da Avropa və Asiyanın qovuşuğunda yeni bir ali təhsil ocağı yaradıldı.

Birinci tədris ilini 2 fakültə - tarix-filologiya və tibb fakültələri ilə başlamış universitetin ilk rektoru Kazan Universitetinin professoru, məşhur cərrah V.İ.Razumovski olmuşdur.

O dövrün mütərəqqi ziyalıları, uzaqgörən siyasi və dövlət xadimləri Azərbaycanın ilk dünyəvi ali təhsil müəssisəsini yaratmaq ideyasını irəli sürərkən dünya sivilizasiya tarixinin ibrət dərslərini nəzərə alaraq, haqlı olaraq ümid edirdilər ki, Afina akademiyaları dünyaya yunan mədəniyyətini, Sorbonna Universiteti fransız mədəniyyətini bəxş etdiyi kimi, Bakı Dövlət Universiteti də Azərbaycanın yeni güclü tərəqqisinin başlanğıcını qoyacaqdır.

BDU-nun keçdiyi yola nəzər salarkən belə bir qənaətlə razılaşmamaq olmur ki, Azərbaycanın bu gününü, onun elmini, mədəniyyətini, alimlərini, habelə iqtisadiyyatını, bir sözlə, bütünlükdə müasir Azərbaycan cəmiyyətini bu ali təhsil ocağından ayrılıqda təsəvvür etmək qeyri-mümkündür.

Təəssüf ki, 1930-cu ildə Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə yenidən qurulma adı ilə universitet ləğv edilmiş və onun bazasında Ali Pedaqoji İnstitut yaradılmışdı. Ancaq 1934-cü ildə Dövlət Universiteti yenidən işə başlamış və o, əvvəlki kimi, respublikada elmi-pedaqoji fikrin mərkəzinə çevrilmişdir. İkinci Dünya müharibəsi illərində müəllimlərin xeylisinin müharibəyə getməsi ilə bağlı kəskin kadr çatışmazlığına baxmayaraq, universitet ölkədə öz öncül mövqeyini qoruyub saxlaya bilmişdi. 1945-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının təşkil edilməsində də universitet alimlərinin xüsusi xidmətləri olmuşdur. Respublikada fəaliyyət göstərən ali təhsil ocaqlarının əksəriyyəti, o cümlədən Azərbaycan Tibb Universiteti, Azərbaycan İqtisad Universiteti, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti və digərləri Bakı Dövlət Universitetinin bazasında yaradılmışdır.

Ümummilli liderimiz Heydər Əliyev bu barədə demişdir: “Bakı Dövlət Universiteti Azərbaycanda ali təhsil sisteminin yaradılmasında, demək olar ki, liderlik etmiş və bu təhsil ocaqlarına necə deyərlər analıq, atalıq etmişdir”.

Universitetin ikinci dirçəliş və inkişaf mərhələsi 1969-cu ildən başlamışdır. Haqlı olaraq 1969-cu ildən sonrakı dövr universitetin həyatında bilik və elmin yüksək zirvələrinə doğru inkişaf illəri sayılır. Bu, universitetin dünya şöhrətli məzunu Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərliyə gəlməsi ilə bağlıdır. Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi bu dövrdə BDU-da ikinci və üçüncü tədris korpusları istifadəyə verilmiş, tədris kino-televiziya laboratoriyası, hesablama mərkəzi yaradılmış, çoxsaylı müasir laboratoriya avadanlığı alınıb quraşdırılmış, bununla da tədrisin keyfiyyətində əhəmiyyətli dəyişikliklərin həyata keçirilməsinə zəmin yaradılmışdır.

BDU onu dünyada məşhurlaşdıran, xalqımızın fəxri olan böyük alimlər, ictimai xadimlər, yaradıcı ziyalılar yetirmişdir. Lakin BDU-nun ən böyük məzunu, obrazlı şəkildə desək, şah əsəri Heydər Əliyevdir. Ona görə ki, bu universiteti, eləcə də bütünlükdə Azərbaycan xalqını Heydər Əliyev qədər yüksəkliklərə qaldıran ikinci məzun yoxdur.

Heydər Əliyev BDU-nun məzunu olmağı ilə fəxr etdiyini dəfələrlə vurğulamışdır. Ulu öndərin universitetdə təhsil illəri, habelə sonralar bu təhsil ocağı ilə sıx əlaqələri BDU-nun şanlı tarixinin bir mərhələsini təşkil edir. Universitet həyatının bir çox yadda qalan anları məhz ulu öndər Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır. Ona görə də BDU-nun zəngin və məzmunlu tarixinin ən şərəfli səhifələri Heydər Əliyevin iştirakı ilə və onun qayğısı sayəsində yazılıb desək, səhv etmərik.

Universitet təhsildə, elmi inkişafda, maddi-texniki bazanın möhkəmləndirilməsi sahəsində ən böyük nailiyyətləri məhz Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrlərdə qazanmışdır. Bunun bir səbəbi böyük vətənpərvər və dövlət xadimi Heydər Əliyevin başçılığı ilə ölkə həyatının bütün sahələrində olduğu kimi, elm və təhsil sahələrində də güclü canlanmanın olmasındadır. Heydər Əliyevin sovet Azərbaycanına rəhbərlik etdiyi 1969-82-ci illəri sözün həqiqi mənasında elmimizin, mədəniyyətimizin, təhsilimizin hərtərəfli tərəqqisi dövrü adlandırmaq olar. Bu illərdə Azərbaycanda neçə-neçə yeni ali məktəb, elmi tədqiqat institutları, mədəniyyət ocaqları yaradılmış, elmimiz və mədəniyyətimiz o zamankı SSRİ miqyasında qabaqcıl mövqelərə yüksəlmişdir.

Heydər Əliyevin Bakı Dövlət Universitetinə qayğısı və diqqəti bu müdrik dövlət xadiminin Azərbaycana 1993-cü ilin yayında ikinci dəfə rəhbərlik etdiyi dövrdə özünü xüsusilə qabarıq göstərmişdir. Müstəqilliyimizin ilk illərində səriştəsiz rəhbərlərin uğursuz siyasəti digər sahələr kimi, bütünlükdə elmə və təhsilə də böyük zərbə vurmuşdu. Ali məktəblərin, o cümlədən də BDU-nun həyatında güclü tənəzzül baş vermişdi. Yalnız Heydər Əliyevin yenidən siyasi hakimiyyətə qayıdışı bu tənəzzülün qarşısını almışdır. Müdrik şəxsiyyət və dövlət xadimi çox gözəl bilirdi ki, ali təhsili yuvarlandığı uçurumdan çəkib çıxarmaq bütünlükdə ölkənin, onun iqtisadiyyatının, elminin, mədəniyyətinin gələcək inkişafın möhkəm bünövrəsini yaratmaq üçün əsas şərtlərdən biridir. Bu baxımdan ali təhsilin flaqmanı sayılan Bakı Dövlət Universitetinin fəaliyyətinin canlandırılmasına da böyük diqqət yetirilmişdi.

Heydər Əliyevin 2000-ci il 13 iyun tarixli Fərmanı ilə universitetə özünüidarə (muxtariyyət) statusu verilmiş və həmin vaxtdan universitet fəaliyyətini öz nizamnaməsinə əsasən həyata keçirir. Bununla yanaşı, Heydər Əliyevin tövsiyə və göstərişləri sayəsində BDU-nun yeni şəraitdə fəaliyyətini canlandırmaq, təhsilin və tədrisin keyfiyyətini yüksəlmək məqsədi ilə konsepsiya da işlənib hazırlanmışdır. Konsepsiyanın əsas elementlərini universitetin maddi-texniki bazasının dağılmasının qarşısını almaq, onun möhkəmləndirilməsi tədbirlərini həyata keçirmək, təhsil islahatını sürətləndirmək və real məcraya yönəltmək, əməkdaşların sosial problemlərinə qayğını artırmaq, sosial ədalət qaydaları çərçivəsində özünümaliyyələşdirmə prinsiplərini tətbiq etmək və ən nəhayət, universitet təhsilinin nüfuzunu artırmaq təşkil edirdi.

Heydər Əliyevin diqqət və qayğısı sayəsində konsepsiyanın həyat keçirilməsində mühüm nailiyyətlər qazanılmışdır. Universitetin maddi-texniki bazasının yaxşılaşdırılması, professor-müəllim heyətinin sosial problemlərinin həll edilməsi istiqamətində mühüm işlər görülmüşdür.

Ümummilli liderimiz çox yaxşı bilirdi ki, təntənəli yubiley tədbirlərində xalqın taleyüklü problemləri, keçmişi və gələcəyi ilə bağlı olan mühüm konseptual fikirlər bu və ya digər formada şərh edilir, araşdırılır və sistem halına salınır, nəticədə isə böyüməkdə olan nəslin sərvətinə çevrilir, onların dünyagörüşünün əsasını formalaşdırır. Ulu öndərin BDU-ya diqqət və qayğısının daha bir göstəricisi bu ali təhsil ocağının yubileylərinin keçirilməsidir. 90 illik fəaliyyəti dövründə universitetin 4 dəfə yubileyi keçirilmişdir və bunun üçün də məhz Heydər Əliyev iştirak etmişdir.

Ulu öndərin 1969-cu ildə universitetin 50 illik yubileyinin keçirilməsi ilə bağlı qərarı və bu yubileydəki çıxışı xüsusi qeyd olunmalıdır. Ona görə ki, 1969-cu ildə bəzi insanlar Azərbaycan tarixini saxtalaşdıraraq, Bakı Dövlət Universitetinin açılmasını respublikamızda sovet hakimiyyətinin qurulmasının nəticəsi kimi qələmə verməyə çalışır, müxtəlif bəhanələr gətirərək, universitetin 50 illik yubileyinin 1970-ci ildə, yəni Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasının yubileyi ilə bir vaxtda qeyd etmək istəyirdilər. Ulu öndər isə buna öz qəti etirazını bildirmiş və yubiley məhz 1969-cu ildə keçirilmişdir.

Heydər Əliyev çıxışlarının birində bu barədə deyir: “Bu dözülməz bir hal idi. Elə həmin 1969-cu il noyabrın 1-də biz universitetin 50 illiyini qeyd etdik. Mən özüm bu mərasimdə çıxış etdim. Bakı Dövlət Universitetinin sonrakı yubileylərində dəfələrlə qeyd olunmuşdur ki, bu çıxışın universitetdə böyük əks-sədası oldu. Çünki bu çıxış Azərbaycan dilində idi və universitetin qarşısında qoyulan məsələlər bizim ümummilli problemlərimizlə sıx bağlı idi”.

Bakı Dövlət Universiteti təkcə Azərbaycanın ali təhsilinin flaqmanı, güclü elm mərkəzi deyil, həm də ölkənin ictimai-siyasi həyatında önəmli rol oynayan əzəmətli qüvvəni təmsil edən çoxminli kollektivdir. O, Azərbaycanda gedən ictimai-siyasi proseslərin həmişə mərkəzində olmuş, bu proseslərin xarakter və istiqamətinə güclü təsir göstərmişdir. Xalqımızın müasir tarixinin ən məsuliyyətli, taleyüklü məsələlərinin həll olunduğu məqamlarda universitetin kollektivi əsl vətəndaş mövqeyi və milli təəssübkeşlik nümayiş etdirmiş, milli dövlətçiliyin, sabitliyin və əmin-amanlığın qorunub saxlanmasına layiqli töhfə vermişdir. Ümummilli liderimizin özünün də dediyi kimi, “Azərbaycan xalqının parlaq və orijinal mədəniyyətinin ən yaxşı ənənələri Bakı Dövlət Universitetində inkişaf etdirilmişdir”.

Heydər Əliyev dühasından ilham alan Bakı Dövlət Universiteti bu gün dünyanın nüfuzlu elm və təhsil ocaqları ilə sıx əməkdaşlıq edir, təcrübə mübadiləsi aparır. Hazırda BDU-nun 16 fakültəsində müxtəlif elmi istiqamətlərdə bakalavr pilləsində 55 ixtisas, magistratura pilləsində isə 153 ixtisaslaşma üzrə 20 minə yaxın tələbə təhsil alır. Universitetin elmi kitabxanasının fondunda 2,5 milyondan artıq ədəbiyyat var, onun 12 oxu zalı, 5 abonement şöbəsi müəllim və tələbələrin istifadəsindədir.

Universitet yüksəkixtisaslı kadrlar hazırlamaqla bərabər, 123 kafedranı, 200-dən çox əməkdaşı olan 37 elmi tədqiqat və tədris laboratoriyasını, elmi tədqiqat tətbiqi riyaziyyat və fizika problemləri institutlarını özündə birləşdirən, Azərbaycan dili, ədəbiyyatı və tarixindən tutmuş genetika, nanotexnologiya, nanomaterialların alınmasınadək çox geniş mövzularda araşdırmalar aparan böyük elmi mərkəzdir.

Universitetin beynəlxalq əlaqələri də gündən-günə genişlənir. Hazırda BDU keçmiş SSRİ-nin bir çox universitetlərini özündə birləşdirən Avrasiya Universitetlər Assosiasiyasının, Xəzəryanı Ölkələr Universitetləri Assosiasiyasının, Qara Dəniz Universitetləri (QDU) Assosiasiyasının, Avropa Universitetləri Assosiasiyasının üzvüdür. 2002-2004-ci illərdə QDU Assosiasiyasına çox uğurla rəhbərlik etmiş BDU M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universiteti, Orta Doğu Texniki Universiteti, Nitsa-Sofiya Antipolis Universiteti, İndiana Universiteti, Kiyev Milli Universiteti, Vyana Universiteti və digər ali məktəblərlə ikitərəfli müqavilələr əsasında geniş elmi-texniki, müəllim-tələbə mübadiləsi əməkdaşlığı edir.

Universitetdə bakalavr hazırlığı üçün 4 il, magistr hazırlığı üçün 2 il, elmlər namizədi və elmlər doktoru hazırlığı üçün 3-4 il vaxt norması nəzərdə tutulmuşdur.

Universitetin gerbi var, çap avadanlıqları olan nəşriyyatı, 6 muzeyi, 80 elmi tədqiqat və tədris laboratoriyası, informasiya və tərcümə mərkəzi, idman-sağlamlıq kompleksi, poliklinikası fəaliyyət göstərir. Burada həmçinin yataqxana və tələbə şəhərciyi vardır.

Bakı Dövlət Universiteti ilə İstanbul Aydın Universitetləri Şəbəkəsi arasında “Heydər Əliyevi Araşdırma Mərkəzi”nin yaradılması haqqında niyyət protokolu imzalanmışdır.

Universitetin rektoru, akademik, Milli Məclisin deputatı Abel Məhərrəmov demişdir ki, bu sənəd Heydər Əliyev irsinin daha geniş öyrənilməsi, beynəlxalq aləmdə təbliğ edilməsi məqsədi ilə imzalanmışdır.

A.Məhərrəmov bildirmişdir ki, Heydər Əliyev irsinin öyrənilməsi bütün türk dünyası və bəşəriyyət üçün əhəmiyyət kəsb edir. Ümummilli liderlər hər bir xalqa nəsib olmur. Yalnız qüdrətli xalqlar ümummilli liderlər yetirir. Azərbaycan xalqı xoşbəxtdir ki, onun Heydər Əliyev kimi ümummilli lideri var.

Xətai Əzizov

AZƏRTAC-ın müxbiri