Məhəmməd Məmmədov: Azərbaycan və özbək folkloru eyni mədəni yaddaşdan qaynaqlanır
AZƏRTAC türk xalqlarının folkloru, adət-ənənələri və mədəni irsinə həsr olunan yazılar silsiləsini davam etdirir
Bakı, 1 dekabr, Günel Alıyeva, AZƏRTAC
Azərbaycan və özbək xalqlarının folkloru türk etnos ailəsinin eyni kökünə bağlı olmaqla, min illər boyu ortaq tarixi-mədəni mühitdə formalaşıb. Oğuz-karluq mənşəyi, Orta Asiya–Qafqaz coğrafiyasında yaxın təmaslar, köçəri və yarımköçəri həyat tərzi, eləcə də eyni inanc sistemləri bu xalqların şifahi söz sənətinə ortaq nəfəs verib.
Bunu AZƏRTAC-a açıqlamasında Bakı Dövlət Universitetinin Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı kafedrasının dosenti, filologiya elmləri namizədi Məhəmməd Məmmədov bildirib.
Onun sözlərinə görə, Səlcuqlar, Xərəzmşahlar, Teymurilər kimi böyük siyasi birliklərin tərkibində Oğuz və karluq tayfalarının uzun müddət bir arada yaşaması folklor mübadiləsini gücləndirib, süjet və obrazların bir çoxunu eyni mədəni yaddaşdan qaynaqlandırıb.
O qeyd edib ki, bu ortaq zəmin, ilk növbədə, türk etnik mənşəyi və qədim mifoloji qatlarda üzə çıxır. Göy Tanrı inancı, Umay ana, yer-su ruhları, şamanizm izləri, at kultu həm Azərbaycan, həm də özbək folklorunda mühüm mifoloji baza kimi qalmaqdadır. Oğuz qəhrəmanlıq ənənəsi, qopuz və ozan–baxşı sənəti, igidlik və vətən, torpaq uğrunda mübarizə, sevgi motivləri hər iki xalqın dastan dünyasının əsas sütunlarındandır.
“Koroğlu” dastanının həm Azərbaycan, həm də özbək variantlarının mövcudluğu, “Kitabi-Dədə Qorqud”, “Alpamış” kimi abidələrdə oxşar qəhrəmanlıq modeli bu ortaq köklərin ən parlaq sübutlarındandır. Köçəri türk həyat tərzinin izləri nağıllarda, lətifələrdə, aşıq–baxşı ənənəsində, qəhrəmanlıq və məhəbbət dastanlarında eyni motivlərlə özünü göstərir.
Dosent bildirib ki, digər mühüm ortaq qat İslam və xüsusən sufi ənənələrinin təsiridir. Yəsəvilik, nəqşbəndlik, xəlvətilik kimi sufi təriqətlərinin geniş yayılması hər iki xalqın şifahi irsində dini-mənəvi dünyagörüşü yaxınlaşdırıb. Azərbaycan və özbək folklorunda Mövlana, Nəsimi ruhlu təsəvvüf poeziyasını xatırladan motivlər, rəvayət və əfsanələrdə haqq, ədalət, səbir, halallıq, səxavət, əmanətə sadiqlik kimi dəyərlərin ucaldılması bu təsirin nəticəsidir. Dini nağıl və rəvayətlərdə Süleyman, Musa, Yusif, İlyas, Xızır, İsgəndər, Məhəmməd peyğəmbər, həmçinin İmam Əli, İmam Həsən, İmam Hüseyn kimi obrazlar insanlara doğru yolu tapmaqda, yaxşını pisdən ayırmaqda mənəvi bələdçi kimi təqdim olunur. Atalar sözləri və məsəllərdə – “Əməlinə görə qarşılıq taparsan”, “Yalançının evi yıxılar”, “Haqq nazilər, amma üzülməz”, “Halal zəhmət - ən böyük qazancdır” kimi şəriət və əxlaq prinsipləri xalq hikməti səviyyəsində formalaşdırılıb.
Məhəmməd Məmmədovun fikrincə, Azərbaycan və özbək xalqlarının yaradıcılığında türk, İslam və ümumən Şərq mədəniyyətinin sintezi xüsusi aydın görünür. Qəhrəmanlıq dastanlarında igidlik, el-oba qeyrəti, torpaq və vətən amili, tanrıçılıq, at kultu türk təfəkkürünün dayağı kimi ön plana çıxırsa, nağıl və atalar sözlərində köçəri mədəniyyətə, təbiət qüvvələri ilə bağlı qədim inanclara işarə edən çoxsaylı detallar qorunub saxlanır. Eyni zamanda, hər iki xalqın nağıl dünyasında klassik Şərq motivləri – “Min bir gecə” üslubu, padşah sarayları, cadugərlər, divlər, cinlər, pərilər geniş yer tutur. Dastan və rəvayətlərdə Nizami, Nəsimi, Füzuli kimi Şərq poeziya məktəblərinin nəhənglərinin təsiri hiss olunur: metaforik düşüncə, ilahi və məcazi məhəbbət, mənəvi sınaqlarla dolu yol motivi bu sintezin bədii ifadəsidir.
Alim qeyd edib ki, təsəvvüfi dünyagörüşünün folklorda ən səciyyəvi təzahürlərindən biri “buta” motividir. Məhəbbət dastanlarında buta yalnız nişan yox, ilahi vergi, sınaq və seçilmişlik rəmzi kimi çıxış edir. Buta verilən məkan ilahi cəhətdən dəyərləndirilmiş məkan hesab olunur; burada badə elementi, saz çalma və şairlik qabiliyyətinin verilməsi qəhrəmanın sonrakı sınaqlara hazırlandığını göstərir. Sufi təlimindəki şəriət, təriqət, həqiqət və mərifət mərhələləri qəhrəmanın sevgilisinə qovuşmaq üçün keçdiyi yolun mənəvi modelinə çevrilir. Aşiq qəhrəman buta alan, yaxud göbəkkəsmə nişanlanan haqq aşığıdır; o, sözlə, sazla sınaqlarla mübarizə aparır və bəzən cismani qovuşma baş verməsə də, ilahi vüsala – həqiqi eşqə çatır. Bu baxımdan, Azərbaycan və özbək məhəbbət dastanlarında məcazi məhəbbət qadına, ilahi məhəbbət isə qadın obrazında təcəssüm edən mütləq başlanğıca, yəni Allaha yönəlir.
“Beləliklə, Azərbaycan və özbək folkloru türk etnik kökü, ortaq tarixi məkan, İslam və sufi ənənələri, həmçinin Şərq mədəniyyətinin bədii-estetik kodları əsasında formalaşan vahid mədəni mənzərənin iki fərqli, lakin bir-birini tamamlayan təzahür formasıdır. Bu ortaq zəmin həm qəhrəmanlıq, həm məhəbbət, həm də didaktik-mənəvi mətnlərdə özünü göstərir və hər iki xalqın yaradıcılığını eyni mədəni yaddaşın daşıyıcısına çevirir”, - deyə o əlavə edib.
Bölmənin digər xəbərləri
