-Siz bu yaxınlarda Minsk qrupunda ABŞ tərəfindən həmsədr vəzifəsinə təyin olunmusunuz. Bildiyimə görə, bu, Sizin Dövlət Departamentində Qarabağ və Xəzər hövzəsi ilə bağlı ilk işiniz deyil.

-Əvvəllər mən Dövlət Departamentində ABŞ prezidentinin Xəzər hövzəsi enerjisi üzrə xüsusi müşavirinin müavini vəzifəsində çalışmışam. Burada işlədiyim üç il ərzində müşavirlər Riçard Morninqstar və Con Vulf Bakı-Tbilisi-Ceyhan layihəsi çərçivəsində beynəlxalq razılaşmalar hazırlayırdılar. Məhz bu mərhələdə Bakı-Tbilisi-Ceyhan reallığa çevrilməyə başlamışdır. O zaman layihənin iştirakçısı olan şirkətlər və dövlətlər birgə mövqe və birgə razılaşmalarla sərmayə axınına şərait yaratmağa çalışırdılar.

-Qarabağ münaqişəsinin uzunmüddətliliyi və dinamikası ona beynəlxalq dairələrdə “dondurulmuş münaqişə” adı qazandırıbdır. Siz, bu terminlə razısınızmı?

- Xeyr, mən “dondurulmuş münaqişə” terminini xoşlamıram. Yunan filosofunun təbirincə desəm, adam eyni suya iki dəfə girə bilməz, çünki su həmişə axır. Qafqazdakı münaqişələrə, yaxud hər hansı başqa münaqişəyə gəldikdə, burada status-kvo saxlanıla bilməz. Çünki daim hərəkət var: insanların arzuları, hərdən isə təxribatlar mövcuddur. Hərçənd, Gürcüstandakı münaqişələrə nisbətən Qarabağ münaqişəsində təxribatlar o qədər də nəzərə çarpmır. Mən bu münaqişələri uzun müddətdir izləyirəm. Ağ evdə işlədiyim dörd il ərzində, birbaşa vasitəçi kimi olmasa da, nizamasalma prosesində yaxından iştirak etmişəm. Gəldiyim qənaət budur ki, bu münaqişələr “dondurulmuş” deyildir.

-Son bəyanatınız bölgədə böyük təəccüblə qarşılanıb. Həmsədrin sülh danışıqlarında müzakirə olunan sənədin detallarını açıqlaması ilk dəfədir baş verir. Qeyd etməliyəm ki, Ermənistan tərəfi bundan daha çox hiddətlənib. Onlar sizin yalnız seçmə maddələri açıqladığınızı iddia edir, belə bəyanatlarınız davam etsə, danışıqlar masası üstündə olan bütün materialları ictimaiyyətə açıqlayacaqları ilə hədələyirlər. Necə bilirsiniz, siz lazım olduğundan çoxmu danışmısınız?

-Əlbəttə ki, yox. Hətta mənim erməni dostlarım deyə bilərlər ki, az məlumat açıqlamışam. Yəqin onlar istəyərdilər ki, mən Laçın dəhlizinin müzakirə maddəsi olduğunu deyim və erməni qüvvələrinin ərazilərdən mərhələli şəkildə çıxarılmasında Laçın amilini də xatırladım. Əlbəttə, mən Laçın haqqında danışmamışam. Amma, unutmaq lazım deyil ki, mən həmin müsahibəmdən bir neçə saat əvvəl Vyanada açıqlanmış uzun sənədin tam mətnini təkrar etmirdim. Sadəcə, qısa xülasəsini təqdim etmişdim. Məsələ ilə maraqlananların hamısını həmsədrlərin birgə yaydığı bəyanatla tanış olmağa çağırıram. Bəyanat ATƏT-in internet səhifəsində yerləşdirilibdir. Bu bəyanat mən hələ prosesə qoşulmazdan əvvəl hazırlanmışdı və iyunun 22-də həmsədrlər tərəfindən Vyanada ATƏT-ə təqdim olunmuşdur.

-Prezident İlham Əliyev bəyan etmişdir ki, öz ərazisində sülhməramlı qüvvələr yerləşdirmək Azərbaycan üçün ən böyük güzəştlərdən biridir, çünki bizim ölkəmizdə xarici dövlətlərin hərbçisi yoxdur. Razılaşmada haqqında söhbət açılan sülhməramlı qüvvələr nə cür nəzərdə tutulur? BMT-nin, NATO-nun qüvvələri, yoxsa həmsədr ölkələrin birgə hərbi qüvvələri?

-Bu məsələ üzərində işlənilməlidir. Həmsədrlər 22 iyun bəyanatında yekdil olduqları kimi, bu məsələdə də yekdildirlər ki, hər hansı sülhməramlı qüvvələrin tərkibi münaqişə tərəfləri ilə razılaşdırılmalıdır. Danışıqlar masasındakı çərçivə razılaşması yalnız prinsipləri müəyyənləşdirir. Məsələn sülhməramlı qüvvələrin gətirilməsi prinsip kimi təklif olunubdur. Qalan məqamlar isə - qüvvələrin hansı ölkələr və ya təşkilatlardan olacağı tərəflər arasında sonradan müzakirə ediləcəkdir.

-Cənab Brayzə, ABŞ-ın rəsmi siyasəti Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə hörmətlə yanaşır. Sizin açıqladığınız sənəddə Dağlıq Qarabağın gələcək statusunun səsvermə yolu ilə müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulur. Bu səsvermə kimləri əhatə edəcək və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü nəzərə alacaqmı?

-Yenə də deyim ki, həmsədrlərin yekdilliklə qəbul etdiyi son bəyanatda səsvermənin və ya erməni tərəfinin təqdim etdiyi kimi, referendumun detalları gələcək danışıqlar zamanı müəyyənləşəcəkdir. Mən isə sizə iki prinsipi təsdiqləyə bilərəm. Bunlar çox vaxt bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir. ABŞ Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyir. Necə ki, Abxaziya və Cənubi Osetiya münaqişələrində Gürcüstanın, Dnestryanı münaqişədə isə Moldovanın ərazi bütövlüyünü dəstəklədiyimiz kimi. Eyni zamanda, biz, insanların öz müqəddəratını təyinetmə hüququna inanırıq. Qarabağ münaqişəsi və Gürcüstandakı münaqişələr kimi hallarda bu iki prinsip ziddiyyət təşkil edir. Məhz belə hallarda diplomatiya və beynəlxalq vasitəçilik lazımdır. Minsk qrupu tərəflərlə işləyərək, bu iki ziddiyyətli prinsipin uyğunlaşdırılması yollarını axtarmaq üçündür.

-Bölgədən Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərinin yandırılması haqqında narahatedici xəbərlər gəlir. Siz yanğınları əks etdirən, peyk vasitəsilə çəkilmiş şəkillərlə tanışsınızmı? Buna münasibətiniz necədir?

-Bəli, tanışam. Lakin mən bu sahədə mütəxəssis deyiləm. Şəkilləri görmüşəm, onlar geniş yanğın ərazilərini göstərir. Bu, narahatedicidir. Mən Azərbaycan hakimiyyətinin yanğınların qəsdən törədildiyi barədə dediklərini başa düşürəm. Çünki şəkillərdə yanğının sərhədləri elə aydın xətlərlə görünür ki, sanki kimsə bu yanğınların necə başlanması və haraya qədər yayılması barədə əvvəlcədən düşünübdür. Amma bunun əsasında hər hansı qərar çıxara bilmərəm. ATƏT-in hazırkı sədri və təşkilat şəxsi nümayəndə Anji Kaspşiki Ağdama və digər sərhədyanı bölgələrə göndəribdir. Onun hesabatını gözləyəcəyik.

-Bu həftə siz Vaşinqtonda Dağlıq Qarabağdan gələn iki şəxslə görüşmüsünüz. Deyə bilərsinizmi, Dağlıq Qarabağdakıların aparılan sülh danışıqlarına münasibəti necədir?

- Mən buna hələ cavab verə bilmərəm. Dağlıq Qarabağda heç vaxt olmamışam. Bu, ilk dəfə idi ki, Dağlıq Qarabağı təmsil edən şəxslərlə görüşürdüm. Bizim hökumətdən onlarla yalnız Minsk qrupundakı həmsədr və onun ofisinin işçiləri görüşə bilər. İyulun son həftəsində, Dağlıq Qarabağ da daxil olmaqla, bölgəyə səfər edəcəyəm. Dağlıq Qarabağdan gələn şəxslərlə apardığımız söhbət elə indi sizinlə danışdıqlarımıza bənzəyirdi. Onlar da öyrənmək istəyirdilər ki, həmsədrlərin son bəyanatı nəyi nəzərdə tutur və s. Bir sözlə, bu, fikir mübadiləsi və bir-birimizlə tanışlıq idi. Təbii ki, belə görüşlərdə heç bir qərar çıxarılmır.

-Hər bir münaqişədə ədalət anlayışı var. Əlbəttə ki, bu anlayış münaqişənin hansı tərəfi ilə danışdığınızdan asılı olaraq, nisbidir. Amma, buna baxmayaraq, hər bir münaqişədə ədalətsizcəsinə davranılmış insanlar və arzu olunan ədalət anlayışı var. Sizcə, Qarabağ münaqişəsində ədalət nə deməkdir?

-Ədalət çox subyektiv anlayışdır, hər ssenaridə müxtəlif ola bilər. Bu anlayış hər bir insan üçün müxtəlifdir. Mən də ədalət anlayışını birmənalı şəkildə təyin edə bilmərəm. Həmsədr kimi mənim rolum rusiyalı və fransalı həmkarlarımla birlikdə hər iki tərəfə kömək etmək, onların ikisinin də ədalətli hesab etdiyi həll yolunu tapmaqdır. Münaqişə tərəfləri özləri ədalətli həllin nədən ibarət olduğuna qərar verməli və onu yaratmalıdırlar.

-Bu yaxınlarda Bakıda İslam Konfransı Təşkilatı ölkələri nazirlərinin toplantısı keçirilmişdir. Burada Azərbaycan özünü müsəlman tərəfdaşlarına Qərb dünyası arasında körpü kimi təklif etmişdir. ABŞ-a bu təşəbbüs nə dərəcədə lazımdır?

-Biz bu təşəbbüsü alqışlayırıq. Azərbaycan dünyanın nadir bir dövlətidir. Demokratiya sahəsində hələ uzun yol keçəcəyinə baxmayaraq, Azərbaycan inkişafda olan demokratiyadır. Əhalisinin əksəriyyəti şiə müsəlman olan dünyəvi dövlətdir. Dünyada ikinci belə ölkə yoxdur. Nəzəri və praktik cəhətdən Azərbaycan ABŞ üçün əvəzedilməz tərəfdaş ola bilər. Təkcə Amerika üçün deyil, müsəlman dünyasında tolerantlıq, dünyəvi təhsili və elmləri inkişaf etdirmək istəyən hər bir ölkəyə. Azərbaycan İslamın demokratiya ilə uyğunluğuna inanan hər bir müsəlman və ya qeyri-müsəlman üçün təbii tərəfdaşdır.

-ABŞ-la Azərbaycan arasında rəsmi münasibətlər yüksələn xətlə inkişaf edir. Amma, buna baxmayaraq, ölkəmizdə keçirilən son sosioloji sorğular ABŞ-ın Azərbaycan ictimaiyyəti arasında populyarlığının aşağı olduğunu göstərir. Məsələn, belə sorğuların birində respondentlərin cəmi 11 faizi ABŞ-ı Azərbaycana dost ölkə adlandırmışdır. Müqayisə üçün deyim ki, 1999-cu ildə bu rəqəm 30 faiz idi. Bu, sizi təəccübləndirirmi?

- Əlbəttə təəccübləndirir. Mən belə statistikanı heç vaxt eşitməmişəm. Amma sorğular üzrə mütəxəssis deyiləm, bilmirəm respondentlər kimin arasından seçilmişdir və s. Buna baxmayaraq deməliyəm ki, biz Azərbaycanla və Azərbaycan xalqı ilə əlaqələrimizi yüksək qiymətləndiririk. Bu statistika bir daha sübut edir ki, Azərbaycan xalqı ilə tez-tez danışmalı, - elə bu cür müsahibələr vasitəsilə də, - məqsədlərimizi, maraqlarımızı izah etməli, birgə dəyərlərimiz haqqında söhbət açmalıyıq.

-On üç il Vaşinqtonda Azərbaycanı təmsil edən səfir Hafiz Paşayev bu ay sizinlə sağollaşır. Azərbaycan ABŞ-a yeni nümayəndəsini göndərəcəkdir. Yeni səfirdə hansı cəhətləri görmək istərdiniz?

- (Zarafatla...)Təəssüf ki, səfir Paşayevin eynən oxşarını tapa bilmərik. O, çox gözəl insandır. Bölgənizlə işlədiyim 9 il ərzində şəxsən mənə çox qiymətli məsləhətlər veribdir. Müdrik insan, dost, həmkar kimi çox konstruktiv baxışları var. Öz yumşaq təbiəti ilə nə düşündüyünü, hərdən əks mövqelərini bizə dəfələrlə elə çatdırıb ki, bunu dinləməkdən ləzzət almışıq. Məncə, yeni gələcək səfirin kim olacağı haqqında anlayışım var. Ümidvaram ki, bir neçə ildən sonra onu da yola salarkən ünvanına eyni ehtiram sözləri deyəcəyik.

-Söhbətinizə görə təşəkkür edirik.