MƏTYU BRAYZƏNİN “NOVOSTİ ARMENİİ” AGENTLİYİNƏ MÜSAHİBƏSİ HAQQINDA
Berlin, 1 avqust (AZƏRTAC). Bu yaxınlarda dərc edilmiş Madrid prinsiplərinin təfərrüatı və danışıqlar prosesinin əlavə“nüanslarının” ATƏT-in Minsk qrupunun amerikalı həmsədri Mətyu Brayzə tərəfindən açıqlanması belə güman etməyəəsas verir ki, münaqişə tərəfləri bu prinsipləri qəbul edəcəyi təqdirdə həmin prinsiplərin ən çox ehtimal olunan nəticəsi Azərbaycanın beynəlxalq birlik tərəfindən tanınmış 86.600 kvadrat kilometrə bərabər bütün ərazisində onun suverenliyinin mərhələlər üzrə bərpa edilməsindən ibarət ola bilər.
M.Brayzə “Novosti Armenii” (news.am) agentliyinin suallarına cavab verərkən birmənalı şəkildə təsdiq etmişdir ki, Azərbaycanın Dağlıq Qarabağa bitişik işğal edilmiş 7 rayonunun 5-i, yaxud 6-sı deyil, 7 rayonun hamısı, müxtəlif müddətlərdə də olsa, qaytarılmalıdır. Bu halda əsas məsələ - Dağlıq Qarabağın qəti siyasi statusu məsələsi nə indi, nə də prosesin ortalarında müzakirə ediləcəkdir, bu məsələən axırıncı mərhələyə, başqa sözlə desək, Azərbaycanın keçmiş Dağlıq Qarabağ vilayətinin tərkibinə daxil olmayan işğal edilmiş 7 rayonunun son qarışı üzərində Azərbaycanın suverenliyi bərpa ediləndən sonraya keçirilmişdir. Ağ evin (ABŞ) mətbuat xidmətinin saytında dərc edilmiş Madrid təkliflərinin təfərrüatından heç də o nəticə çıxmır ki, Ermənistan ilə Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ regionu arasında yerüstü dəhliz yaradılması Azərbaycanın Laçın şosesi boyunca yerləşən öz mübahisəsiz ərazisinin bir qismindən formal şəkildə imtina etməsini (xeyir ola!) nəzərdə tutur. Brayzə bu məsələni izah edərək bildirmişdir ki, nəticə etibariləbütün yeddi rayon Azərbaycana qaytarılacaq və hər hansı ərazi dəyişiklikləri və ya sərhədlərə yenidən baxılması nəzərdə tutulmur. Başqa sözlə desək, fasiləsiz yerüstü gediş-gəliş əlaqəsi bugünkü kimi, ola bilsin ki, müəyyən sülhyaratma kontingentinin nəzarəti altında mövcud olacaqdır, lakin bu asfalt yolun hər bir kvadrat santimetri əvvəlki kimi Azərbaycan ərazisi hesab ediləcəkdir. Bu, müəyyən mənada Türkiyə boğazlarının statusunu xatırladır.
Dağlıq Qarabağa bitişik işğal edilmiş yeddi rayonun axırıncısının son qarışı da Azərbaycana qaytarılmayınca Dağlıq Qarabağın statusu məsələsi, əvvəlki kimi, gündəlikdən kənarda qalacaqdır. Hər halda, dərc edilmiş Madrid prinsiplərinin təfərrüatını və M.Brayzənin müsahibəsini diqqətlə təhlil edərək bu cür məntiqi nəticəyə gəlmək olar. İşğal edilmiş axırıncı rayonun qaytarılması ilə Dağlıq Qarabağın qəti statusunun müəyyən edilməsi arasında hər hansı zaman asılılığının mövcud olması barədə heç yerdə heç nə deyilmir, bu barədə heç bir eyham da yoxdur. Bu cür əlaqə yaratmağa əsas yoxdur. Deməli, Yerevan Dağlıq Qarabağın müstəqilliyi üçün Azərbaycandan “xeyir-dua” alana qədər (və bunun üçün) Azərbaycan ərazisinin bir hissəsini girov saxlaya bilməyəcək. O, HƏR ŞEYİ danışıqsız qaytarmalı, sonra Dağlıq Qarabağa qayıdan daxili köçkünlərin üzünə qapıları taybatay açmalı və yalnız bundan sonra danışıqlar masası arxasında əyləşərək axırıncı məsələnin müzakirəsinə başlamalıdır. Bu şəraitdə “miatsumçular”ın Dağlıq Qarabağın müstəqilliyinə necə nail olmağa hazırlaşması aydın deyil. Ümid edirik ki, Madrid prinsiplərinin müəlliflərinin Qafqazda ikinci “Lesoto” yaratmaq barədə gizli niyyətləri yoxdur. Ümumiyyətlə, üç dövlətlə həmsərhəd olan Naxçıvana istinad edilməsi tamamilə mənasızdır, buna görə də “miatsumçular” zəhmət çəkib bu suala cavab axtarmalı olacaqlar. Yerevanda isə özlərinə bir qədər başqa şəkildə təsəlli vermək qərarına gəliblər. Məsələn, Ohanes Ohanesyan ad-soyadlı birisi eyforik tərzdə bildirmişdir ki, Madrid prinsiplərində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü haqqında heç nə deyilmir. Ohanesyan bu faktı özünəməxsus tərzdə izah edir - onun fikrincə, həmsədrlər başa düşürlər ki, beynəlxalq hüquq baxımından bu prinsip tənzimləmə prosesində tətbiq edilə bilməz. Lakin əvvələn, həmsədrlərin özlərindən bu barədə heç nə soruşmadan onların nəyi başa düşmüş və nəyi başa düşməmiş olması barədə öz absurd mühakimələrini onların adına yazmaq lazım deyil. Allaha şükür, hamının beyni işləyir. İkincisi, həmin Ohanesyan Ağ evin mətbuat xidmətinin saytında dərc edilmiş sənədi, necə deyərlər, “dovşanın suyunun suyu” kimi deyil, ilk mənbədən oxumuş olsaydı və həmin sənədin preambulasına xüsusi diqqət yetirsəydi, baza prinsiplərinin nəyəəsaslandığını başa düşərdi.
Yeri gəlmişkən, elə həmin Ohanesyan Azərbaycan KİV-lərini bu sənədin orijinalını ingilis dilindən tərcümə edərkən təhrifə yol verməkdə günahlandırmış və onun fikrincə, “düzgün” tərcümə variantını təklif etmişdir: “Madrid prinsiplərində yazılmışdır ki, “DQR” əraziləri güzəşt etməlidir”. Bu, lap gülməlidir! Ohanesyan həmin sənəddə “DQR” əraziləri güzəşt etməlidir” frazasını harada görüb, aydın deyil. Görünür, Azərbaycan tərəfi faktları təhrif etməkdə və sənədi düzgün tərcümə etməməkdə günahlandıran Ohanesyan özü “tərcümə” və “şərh” anlayışları arasında böyük fərq görmür. O hətta həmin sənəd barədə özünün bircə saniyəəvvəl dediyi fikri də təkzib etməyə çalışmışdır: “Lakin mən əminəm ki, Arsax Azərbaycan ərazisini işğal etməmişdir, əksinə Azərbaycan Dağlıq Qarabağ ərazisini hələ də işğal altında saxlayır”. Ən təəccüblüsü budur ki, o, tamamilə haqlıdır: 1) ”Arsax” həqiqətən Azərbaycanı işğal etməmişdir, çünki bu iyrənc işi onun əvəzinə Ermənistan Respublikası görmüşdür; 2) Orta əsrlərdə mövcud olmuş Arsax-Xaçen alban knyazlığı təəssüf ki, artıq mövcud deyil, buna görə də, o hətta çox istəsə belə, nə işğal edə bilər, nə də işğal oluna bilər. Dağlıq Qarabağ ərazisinin Azərbaycan tərəfindən işğal edilməsi barədə bəyanatın ikinci hissəsinə gəldikdə isə, ümumiyyətlə, İngiltərə Oksfordşir qraflığını, Ukrayna isə Poltava vilayətini işğal edə bilməyəcəyi kimi, Azərbaycan da öz ərazisini işğal edə bilməz.
M.Brayzə Dağlıq Qarabağın danışıqlar prosesindən kənarlaşdırılması barədə sualın cavabında qeyd etmişdir ki, bu qərarı 1998-ci ildə Ermənistan özü qəbul etmişdir, hərçənd, ola bilsin ki, müəyyən mərhələdə “Qarabağın hakim dairələri” danışıqlarda birbaşa iştirak etmək məsələsinə qayıdacaqlar. Yeri gəlmişkən, Bakıda da bunu istisna etmirlər. Üstəlik, Bakıda bu cür əlaqələr yaranmasına sevinərlər. Dağlıq Qarabağın azərbaycanlı icmasının başçısı Bayram Səfərov bu günlərdə bildirmişdir ki, biz bu cür əlaqələr yaratmağa hazırıq. Buna görə də Bako Saakyan müvafiq adamlarla görüşüb müzakirələr apara bilər, Azərbaycanın mərkəzi hökuməti isə bərabər hüquqlu bu iki icmanın liderləri arasında birbaşa əlaqələr üçün hər cür şərait yaradar. Gördüyünüz kimi, Azərbaycan tərəfi Dağlıq Qarabağ ermənilərinin danışıqlarda iştirak etmək arzusuna da mane olmur.
Bircə bunu fərz etmək qalır ki, indiki vaxtda Madrid prinsipləri üzərindəəlavə iş erməni tərəfinin tələbi üzrə aparılır. Görünür, baza prinsiplərində Dağlıq Qarabağın müstəqillik əldə etməsinə zəmanət verən və ya heç olmasa bu cür şans yaradan “əl yerləri”, “saman çöpləri” olmaması erməni tərəfini o qədər də qane etmir. Vaxtilə Robert Koçaryanın Kəlbəcərin qaytarılması məsələsini Dağlıq Qarabağda müstəqillik barədə referendum keçirilməsi, Laçını isə həmişəlik ermənilərin əlində saxlamaq şərtləri iləəlaqələndirmək kimi uğursuz cəhdi bu cür “saman çöplərindən” biri idi. Lakin dərc edilmiş sənəddən göründüyü kimi, orada Azərbaycan rayonları hər hansı şəkildə qradasiya edilmir, yaxud onların işğaldan azad edilməsinin növbəliliyi barədə söhbət getmir. Bu və ya digər rayonun qaytarılmasının nədənsə asılı olması barədə isə danışmağa dəyməz. M.Brayzə özü də heç bir ilkin şərt qoyulmadan bütün yeddi rayonun azad edilməli olmasını qeyd etməklə axırıncı şübhələrə də son qoymuşdur. Bu da təbiidir, çünki həmsədrlər belə bir fikirlə razılaşmışlar ki, ermənilər bütün yeddi rayonun işğaldan azad edilməsini və məcburi köçkünlərin Dağlıq Qarabağa qaytarılmasını güzəşt kimi “sata bilməzlər”, bu iş qeyd-şərtsiz baş verməlidir. O ki qaldı güzəşt məsələsinə, Ermənistandan bütün azərbaycanlı əhali qovulandan sonra Azərbaycanın öz erməni əhalisinə geniş muxtariyyət verilməsinə, habelə Mehridə analoji dəhliz yaradılmadan Ermənistan ilə Dağlıq Qarabağ arasında fasiləsiz nəqliyyat əlaqəsi yaradılmasına Bakının razılıq verməsi həqiqətən güzəştdir. Bu razılıq tarazlığın pozulması dərəcəsinə çatan iki böyük güzəşt deməkdir. Əgər Madrid prinsipləri üzərində indi aparılan əlavə iş həqiqətən Dağlıq Qarabağın “aralıq statusu”nun dəqiqləşdirilməsinə nail olmağa çalışan Ermənistanın tələbi əsasında baş verirsə, çox güman ki, Ermənistan burada da ümidverici konkretləşdirməyə nail ola bilməyəcəkdir. Çünki həmin sənədin müəllifləri olan həmsədrlərin məqsədi tamamilə başqadır - onlar münaqişə tərəflərinin heç birinin əsassız iştahalara düşməsinə imkan vermədən bu məsələni mümkün qədər qeyri-müəyyən və müəmmalı şəkildə saxlamaq istəmişlər. Brayzə demişdir: “Dağlıq Qarabağın “aralıq statusunun” dəqiqləşdirilməsinə dair danışıqlar prosesi hələ davam edir və bu danışıqlar sülh müqaviləsi imzalanan vaxta qədər tamamlanmış olmalıdır. Bizim məqsədimiz Dağlıq Qarabağ xalqının özünü təhlükəsiz hiss etməli olması və öz həyat fəaliyyətinin siyasi, iqtisadi, hüquqi və mədəni elementləri də daxil olmaqla onun bütün aspektlərini idarə etmək imkanına malik olmasını nəzərdə tutan status-kvonu dəstəkləməkdir”. Vasitəçilər “aralıq status” barədə danışarkən hazırda de facto yaranmış vəziyyəti bu və ya digər tərəfə dəyişmədən, bu gün olduğu kimi saxlamağa çalışırlar.
Vasitəçilər tədricən onu da başa düşürlər ki, Azərbaycan icmasının Dağlıq Qarabağa qayıtması labüddür, Ermənistan nə qədər istəsə də, bunun qarşısını ala bilməyəcək, bu prosesi keçmiş erməni qaçqınların Azərbaycana qaytarılması iləəlaqələndirə bilməyəcəkdir. Çünki bu qruplar əsla bərabərhüquqlu qruplar deyil və Azərbaycandan olan keçmiş erməni qaçqınların Ermənistandan olan keçmiş azərbaycanlı qaçqınların şəxsindəöz ekvivalenti vardır.Qaçqınların öz yeri var, qarabağlıların öz yeri. Qarabağlılar qaçqınlar deyil, onlar daxili köçkünlərdir. Qarabağda hər iki icma yaşamalıdır və yaşayacaqdır. Erməni qaçqınların qaytarılması məsələsinə isə yalnız Ermənistandan olan yarım milyona yaxın azərbaycanlı qaçqının və onların övladlarının paralel olaraq öz tarixi vətənlərinə qaytarılması iləəlaqədar baxmaq olar.
Yeri gəlmişkən, Ermənistanın Kanadadakı keçmiş səfiri Ara Papyanın etirafından görünür ki, Yerevanda bunu çox yaxşı başa düşürlər. Bu həmin Papyandır ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının üzvlərini ... Sevr müqaviləsinin şərtlərinin yerinə yetirilməməsinə görə beynəlxalq məhkəməyə verməyi təklif etmişdi (bax: http://www.day.az/news/armenia/124392.html və http://vugar-seidov.blogspot.com/2008/07/blog-post.html məqalələri). İndi isə Papyan bəyan edir ki, hərbi əməliyyatlar başlanacağı təqdirdə neft kəmərlərinin işi şuluq olacaq və Ermənistan “sudan quru çıxacaqdır”. Neyləyək, biz onun yaxşı əhvalını korlamaq, kefinə soğan doğramaq fikrində deyilik. Bircə onu deyirik ki, vasitəçilər də Madrid prinsiplərini sonsuz sayda yeniləşdirmək və yeni təkliflər tərtib etmək fikrində olmayacaqlar, bütün bu şıltaqlıqlar günlərin birində onları sadəcə bezdirə bilər.
Bax, onda kimisə beynəlxalq təşkilatların qətnamələrini yerinə yetirməyə məcbur etmək məsələsi qarşıya çıxacaqdır. Bunun nə ilə nəticələnəcəyi barədə müstəqil fikirləşmək yaxşıdır.
Vüqar Seyidov
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri
Berlin
Bölmənin digər xəbərləri
