Qış depressiyası: Səbəb və təsirləri
Bakı, 11 dekabr, Aytac Haqverdiyeva, AZƏRTAC
Qış aylarında gündəlik həyat vərdişlərində baş verən dəyişikliklər insanların psixoloji vəziyyətinə ciddi təsir göstərə bilir. Havanın soyuması, gün işığının azalması və qaranlıq saatlarının artması bir çox insanda enerji çatışmazlığı, motivasiya itkisi və ümumi əhvali-ruhiyyənin enməsi ilə müşahidə olunan qış depressiyasının daha çox görünməsinə şərait yaradır. Elmi ədəbiyyatda bu vəziyyət “mövsümi affektiv pozuntu” kimi tanınır və mütəxəssislər onu, əsasən, işıq çatışmazlığı ilə əlaqələndirirlər.
AZƏRTAC xarici saytlara istinadla xəbər verir ki, aparılan elmi araşdırmalar gün işığının azalmasının beyində serotonin səviyyəsinin aşağı düşməsinə səbəb olduğunu aşkarlayıb. Serotonin əhvalı tənzimləyən əsas neyromediatorlardan biridir, onun azalması isə kədər və apatiya hissinin güclənməsi ilə nəticələnir. Bununla yanaşı, qaranlıq saatlarının çoxalması melatonin hormonunun normadan artıq ifrazına gətirib çıxarır. Melatoninin artması insanı daha çox yuxulu, halsız və azenerjili edir. Bu dəyişikliklər bədənin bioloji ritmlərini pozur və psixoloji balansı zəiflədir. Qış aylarında D vitamininin azalması da vəziyyəti ağırlaşdıran amillərdən biri kimi qiymətləndirilir.
Mövsümi affektiv pozuntuya daha çox həssas olan qruplar arasında gənclər, qadınlar, ailəsində depressiya tarixi olan şəxslər və günün böyük hissəsini qapalı məkanlarda keçirən insanlar göstərilir. Şimal enliklərində yaşayan cəmiyyətlərdə qış depressiyası daha geniş yayılıb, çünki bu bölgələrdə Günəş işığı ilin böyük bir hissəsində məhdud olur. Bu səbəbdən Skandinaviya ölkələri kimi bölgələrdə mövsümi əhval enmələrinin qarşısını almağa yönəlmiş geniş psixoloji proqramlar tətbiq edilir.
Qış depressiyası müxtəlif simptomlarla özünü göstərə bilər. İnsanlar, adətən, əhvalda davamlı enmə, konsentrasiya çətinlikləri, sosial fəaliyyətlərdən uzaqlaşma, həddindən artıq yuxululuq və iştah artması kimi dəyişikliklər yaşayırlar. Bəzi hallarda karbohidratlı qidalara meylin artması çəki yığımına səbəb olur. Bu simptomlar, adətən, payızın sonlarından başlayaraq mart ayına qədər davam edir və bahar aylarında işıq artdıqca tədricən azalır.
Beynəlxalq psixoloji mərkəzlər və alimlər qış depressiyasına qarşı müxtəlif mübarizə üsulları müəyyən ediblər. İşıq terapiyası ən təsirli yanaşmalardan biri hesab olunur. Xüsusi işıq panelləri ilə aparılan seanslar Günəş işığının beynə təsirini imitasiya edir və serotonin tarazlığının bərpa olunmasına kömək edir. Psixoterapiya da geniş tətbiq olunan üsullardan biridir, xüsusilə koqnitiv-davranışçı terapiya neqativ düşüncə modellərini dəyişdirərək emosional vəziyyəti stabilləşdirməyə yönəlir. Bəzi insanların vəziyyəti fiziki aktivlik və açıq havada vaxt keçirməklə əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşır, çünki həm təmiz hava, həm də gün işığı əhvalı tənzimləyən beyin proseslərini aktivləşdirir. Mütəxəssislər qış mövsümündə D vitamininin mütəmadi yoxlanılması və zərurət olduqda normaya gətirilməsini də vacib hesab edirlər.
Qış depressiyası keçici olsa da, insanın həyat keyfiyyətinə ciddi təsir edə bilər. Bu səbəbdən emosional dəyişikliklərə qarşı diqqətli olmaq, əhval enməsi uzun müddət davam etdikdə mütəxəssis yardımı almaq və qış aylarında psixoloji rifahı qorumağa kömək edən gündəlik alışqanlıqları gücləndirmək önəmlidir. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, qış mövsümünü daha rahat və balanslı keçirməyin ən yaxşı yolu işıqla təmasın artırılması, aktiv həyat tərzi, sosial ünsiyyətin qorunması və emosional dəyişikliklərin vaxtında dəyərləndirilməsidir.
Bölmənin digər xəbərləri
