- Hafiz müəllim, bizimlə görüşə vaxt ayırdığınız üçün təşəkkür edirik. Bu ay Siz, Azərbaycanın ABŞ-dakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri vəzifəsini təhvil verib Vətənə qayıdırsınız. Ölkəmizin xaricdəki diplomatik korpusunun, ən uzun müddət xidmət edən səfirisiniz. Əminəm ki, Vaşinqtondakı 13 il yarımlıq təcrübəniz oxucularımız üçün də maraqlı olacaq xatirələrlə zəngindir. Onların bəzilərini bizimlə bölüşməyinizi xahiş edirik. Gəlin, söhbətimizə bu sualla başlayaq - fizika elmləri doktoru, professor diplomatik iş cəhətdən ən çətin ölkədə Azərbaycanın nümayəndəsinə necə çevrildi?

- Doğrusu, bu suala cavab verməkdən yorulmuşam. Çünki bu illər ərzində mənə bu sualı həm burada, həm də Bakıda tez-tez verirdilər. Amma qısa cavab budur ki, Azərbaycan müstəqil dövlət olandan sonra ABŞ-a səfir təyin etmək vacib işlərdən biri idi. Əbülfəz Elçibəy sovet strukturlarında işləmiş məmurların çoxundan hər hansı bir diplomatik işdə istifadə etmək istəmirdi. 1970-ci illərdə Amerikada yaşayıb işləməyim, burada yığdığım təcrübəm prezidenti belə qənaətə gətirdi ki, mən Amerikada Azərbaycanın səfiri kimi fəaliyyət göstərə bilərəm. O zaman Vaşinqtonda bizim heç nümayəndəliyimiz də yox idi. Təbii ki, hər şeyi sıfırdan - hətta deyərdim, sıfırdan yox, mənfidən - başlamalı idik. Çünki məşhur 907-ci qadağa artıq Azərbaycanın üzərinə qoyulmuşdu. Bunun da əsas səbəblərindən biri burada nümayəndəliyimizin olmaması idi. Təyinatımdan dərhal sonra praktiki hazırlıq işləri apardıq və Amerikaya ayaq basdıqdan dərhal sonra gərgin iş prosesi başladı. Əlbəttə, həmin günlərin özünəməxsus xüsusiyyətləri var idi: əlaqələr yaratmaq, ilk rəsmi görüşlər keçirmək, ümumiyyətlə, çox həyəcanlı bir dövr idi. Həmin dövrün həyəcanı, gərginliyi mənə heç düşünməyə də imkan vermirdi. Amma Azərbaycan asta-asta, addım-addım Vaşinqtonda özünə yer etməyə başlayırdı. Son ictimai çıxışımda bunu xatırlayaraq dedim ki, Azərbaycanın Vaşinqtona təqdim edilməsinin ilk mərhələsi ölkəmizi Vaşinqton xəritəsinə yerləşdirməkdən ibarət idi.

Yadımdadır, “Vaşinqton Post” qəzeti 1993-cü ildə bir karikatur dərc etmişdi. Bilirsiniz ki, həmin illərdə Azərbaycanda çox gərgin günlər yaşanırdı, Ermənistanla müharibə şiddətli mərhələdə idi. Karikaturun mövzusu bundan ibarət idi ki, Ağ Evin məsul işçisi köməkçisini çağırıb deyir: “Siz Azərbaycan üzrə mütəxəssissiniz. İndicə aldığımız məlumata görə, Azərbaycanda yenidən problem yaranıb. Məsləhət verin”. Həmin an bu dırnaqarası Azərbaycan eksperti xanımından zəng qəbul edir. Xanımı ondan nahara nə vaxt gələcəyini soruşur, Ağ Evin işçisi isə fürsətdən istifadə edib xanımından kömək istəyir: “Əzizim, bilmirsən Azərbaycan harada yerləşir?” Bu karikatur özü-özlüyündə onu göstərirdi ki, hətta Ağ Evin məsul işçilərinin Azərbaycan haqqında təsəvvürləri yox idi. Bax, biz ABŞ-da belə şəraitdə fəaliyyətə başlamışdıq. Amma vəziyyət ardıcıllıqla dəyişməyə başladı. İndi, özünüz görürsünüz, Azərbaycan Amerika ilə bərabərhüquqlu strateji tərəfdaşdır. Təbii ki, bunda mənim də rolum olmuşdur. Amma əsasən Azərbaycanın mövqeyi, vacibliyi onu bu yüksək səviyyəyə gətirib çıxarmışdır.

- Cənab Səfir, ötən illərə nəzər salanda Vaşinqtonda əldə etdiyiniz nələri ən böyük nailiyyətlər və qarşılaşdığınız ən böyük çətinliklər hesab edirsiniz?

- Ümumiləşdirsəm, ən böyük nailiyyəti Azərbaycanı ABŞ-da tanıtmaqda görürəm. Mən on üç il ərzində bir neçə dəfə evə dönməyə cəhd etmişəm. O cəhdlər, həmişə hansısa bir uğurdan sonraya təsadüf edirdi. Ən böyük qürur hissi keçirdiyim an, 1997-ci ildə Prezident Heydər Əliyevin ABŞ-a rəsmi səfəri idi. Azərbaycan-Amerika münasibətlərində tarixi rol oynamış həmin səfər müəyyən mənada münasibətlərimizdə dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilir və bu günə qədər ABŞ-da yada salınır. Azərbaycanın özünə inamlı ölkə kimi Amerikada tanınması məhz o səfər zamanı baş vermişdir. Xatırlayıram, səfər yekunlaşan günü mərhum Prezident Heydər Əliyev məni otağına çağırdı və səfirlik tərəfindən yaxşı iş aparıldığını qeyd etdi. Mən, fürsətdən istifadə edib dedim: “Cənab Prezident, icazə versəniz, mən Bakıya dönərdim. Ailəm və mühit üçün çox darıxmışam”. O, əlbəttə, mənim bu müraciətimi, müsbət baxışla izlədi və dedi ki, Amerikada görüləsi hələ çox iş qalıb. Xüsusilə də, 907-ci maddə ilə bağlı. O zaman 907-ci maddənin qadağaları artıq bəzi sahələrə yayılmırdı. Azərbaycan Amerikadan bir sıra yardımlar almağa başlamışdı. Bu ədalətsiz qanunun mənfi cəhəti ilə yanaşı, müsbət cəhəti də var idi. Azərbaycanın Vaşinqtondakı diplomatları yerli siyasi sistemi tez bir zamanda mükəmməl öyrənməyə məcbur idilər. Hətta, keçmiş sovet ölkələrinin bəzi diplomatları bizə müraciət edib, Konqreslə necə işləməyə dair məsləhətlər alar, təcrübəmizi öyrənərdilər. Yadımdadır, Dövlət katibi Madlen Olbrayt 1995-ci ildə Bakıya səfər edəndə xarici işlər naziri Həsən Həsənovla görüşdə mənim işim haqqında nazirə müsbət rəy vermişdi. Həsən Həsənovun buna cavabı belə idi: “Biz onun işi haqqında qərarımızı 907-ci maddə ləğv edildikdən sonra verəcəyik”. Xanım Olbrayt isə gülə-gülə mənə baxıb demişdi: “Zavallı səfir, ömrünüzün sonuna qədər Vaşinqtonda qalmalı olacaqsınız”. Görünür, xanım Olbrayt həqiqətdən çox uzaq deyilmiş.

- ABŞ Administrasiyasının və Konqresinin Azərbaycana münasibətləri niyə bu qədər fərqlənir?

- Bəli, bu sualı da mənə tez-tez verirdilər. Hətta Bakıda taksiyə minərkən, sürücülər belə maraqlanırdılar. Suala cavab yenə də, Amerika siyasi sisteminin xüsusiyyətlərindədir. İndi artıq Azərbaycan ictimaiyyəti ABŞ siyasi sistemini yaxşı öyrənib. Bilirlər ki, Administrasiya və Konqres arasında mühüm xarici siyasət məsələlərində belə yekdil fikir olmur. Konqresin hər bir üzvü oraya öz fərdi proqramı, siyasi məqsədləri və gündəmi ilə gəlir. Bəzən bu siyasi məqsədlər Amerikanın siyasi məqsədləri ilə üst-üstə düşmür. Bu, faktdır. Azərbaycan siyasiləri və ictimaiyyəti də Amerikanın siyasi sistemini öyrənməkdə uzun bir yol keçmişdir. Biliklərimizi ardıcıllıqla əldə etmişik. Azərbaycandan gələn nümayəndə heyətlərini Konqresdəki görüşlərdə müşayiət edərkən görürdüm ki, onlar suallarını həyəcanlı və əsəbi formada verirlər. Bir dəfə Milli Məclisin sabiq üzvü Etibar Məmmədov Nyu-York ştatının təmsilçisi Ben Gilmanla görüşürdü. Etibar Məmmədov görüşün əvvəlində Azərbaycanla bağlı vacib məlumatı konqresmenə çatdırmağa başladıqdan bir neçə dəqiqə sonra konqresmen yuxuya getdi. Köməkçisi səsini ucaltmaqla onu ayılda bildi. Görüşdən sonra Etibar Məmmədov mənə yaxınlaşaraq dedi: “Görürəm buradakı işin yaman ağırdı. Bunlarla necə uyğunlaşırsan?” Bütün bunlara baxmayaraq, Amerika sisteminin öyrənilməsində bizim nümayəndə heyətlərimizin buraya səfəri vaxtilə böyük rol oynamışdır.

- Cənab səfir, Azərbaycanda aparılan demokratik islahatların sürəti ABŞ-da dəfələrlə tənqid olunmuşdu. Hökumətin mövqeyini Vaşinqtonda təqdim etmək çətin idi?

- Məncə, bu sahədə Amerikada kifayət qədər məlumat olmadığından qeyri-tarazlı tənqid yer almışdır. Həm buradakı rəsmi görüşlərimdə, həm də Bakıdakı ABŞ səfirliyi nümayəndələri ilə söhbətimdə onun şahidi olmuşam ki, Azərbaycanda gedən proseslər dəqiqliklə və müntəzəm şəkildə izlənilir. Müsbət cəhətlərə onların müvafiq də münasibəti vardır. Amma buradakı qəzet və jurnallar çox vaxt bu məsələyə ekstremal mövqedən yanaşırlar. Biz hamımız etiraf edirik ki, Azərbaycanda demokratiyanın inkişafı sahəsində hələ çox işlər görülməlidir. Amma, eyni zamanda, bizim tərəfmüqabillərimiz də etiraf etməlidir ki, nailiyyətlərimiz var. Son dövrdə rəngli inqilablar məfhumu ətrafında çox müzakirələr aparılırdı. Bəzi yazarlar hadisələrin inkişafından elə həyəcanlanmışdılar ki, keçmiş sovet respublikalarının hamısında rəngli inqilab gözləyirdilər. Zənn edirdilər ki, inqilab olmasa, demək, demokratiya lazımi səviyyədə deyil. Bu, çox sadəlövh fərziyyədir. Xoşbəxtlikdən, Azərbaycan 2005-ci il seçkilərindən sonra özünün qəti və yaxşı düşünülmüş siyasətini apardı. Mən, Prezident İlham Əliyevin bununla bağlı mövqeyini dəstəkləyirəm. Onun siyasi sahədə Azərbaycanın beynəlxalq aləmdə tanınması, iqtisadi sahədə insanların rifahının yüksəlməsinə yönələn tarazlaşmış siyasət aparması təqdirəlayiqdir. Həmin siyasət burada da öz təsdiqini tapmışdır. Prezident İlham Əliyevin aprel ayında ABŞ-a səfəri zamanı onun siyasətinin dəstəkləndiyi bir daha təsdiq olundu. ABŞ-la Azərbaycan arasında əməkdaşlıq bir çox sahələrdə olduğu kimi, demokratiya sahəsində də inkişaf etdiriləcəkdir. Bu, həm Azərbaycan, həm də, Amerika üçün vacibdir.

- Səfir kimi, Siz Azərbaycanın hakimiyyətdə olan üç prezidenti ilə işləmisiniz. Onların hər biri ilə peşəkar ünsiyyət xatirinizdə necə qalacaq?

- Doğrusu, Prezident Əbülfəz Elçibəylə ünsiyyətdən xatirələrim yoxdur. Çünki, əvvəla, o, məni təyin etdikdən çox az sonra prezident vəzifəsindən getdi. Bir də ki, heç telefon vasitəsilə də təmaslarımız olmamışdır. Əsas iş təcrübəmi Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə toplamışam. Heydər Əliyevin onillik hakimiyyət dövrü Azərbaycan-Amerika əlaqələrinin ən vacib dövrü kimi tarixdə qalacaqdır. O dövrlə bağlı, əlbəttə, saysız xatirələrim var. Ən əsas xatirəm isə budur ki, dövlət quruculuğunda Heydər Əliyevin əvəzi yoxdur. Burada Amerika siyasətçilərinin Heydər Əliyevlə görüş zamanı ondan dərs aldıqlarını həmişə qürur hissi ilə müşahidə edirdim. Onlar üçün bu, əvəzolunmaz təcrübə idi. Heydər Əliyev 1994-cü ildə ABŞ-a ilk səfəri zamanı BMT Baş Məclisində çıxış etmişdir. Həmin səfər zamanı biz, Prezident Heydər Əliyev ilə Bill Klintonun görüşünə nail ola bildik. Nyu-Yorkda baş tutan bu görüşə hazırlıq mərhələsində proqram üzərində mənimlə çalışan Ağ Evin əməkdaşı sual verdi - necə bilirsiniz, görüş zamanı Prezident Klinton Heydər Əliyevdən Rusiya ilə bağlı məsləhət istəsə, ona cavab alarmı? Mən dedim ki, əlbəttə. Heydər Əliyev bütün suallara açıqdır, nə istəsəniz soruşa bilərsiniz. Prezident Heydər Əliyevin Azərbaycan-Amerika münasibətlərində aparıcı rolu həmişə yadımda qalacaq. Dünyada gedən prosesləri onun kimi dərk edən ikinci bir şəxs tanımıram.

İlham Əliyev prezident seçkilərindən uzun müddət əvvəl Amerikada artıq tanınmış şəxsiyyət və siyasətçi idi. Bilirsiniz ki, İlham Əliyev Amerika şirkətləri ilə Azərbaycan arasında imzalanmış müqavilə üzrə danışıqlar aparan əsas mütəxəssis idi. Bu müqavilənin müvəffəqiyyətində İlham Əliyevin böyük rolu olmuşdur. Prezident seçkilərindən sonra İlham Əliyev fəaliyyəti ilə Azərbaycanı dünyaya daha da tanıtmışdır. Onun Vaşinqtona son səfəri bu mənada mühüm hadisə idi. Səfəri hazırlayarkən və səfər zamanı mən yaxşı hiss edirdim ki, İlham Əliyevə olan hörmət, izzət və inam həm də Azərbaycana olan hörmət və inam idi. Səfərin nəticələri çox uğurlu idi. Xoşbəxtəm ki, səfir səlahiyyətlərimi bu uğurlu səfərlə yekundaşdırıram. Onu da xatırladım ki, burada olduğum müddətdə Azərbaycan Prezidentinin səkkiz səfərinin hazırlanmasında və həyata keçirilməsində iştirak etmişəm.

- Hafiz müəllim, Vətənə qayıtdıqdan sonra nə ilə məşğul olacaqsınız?

- İlk növbədə, əlbəttə, özümü yerli şəraitə uyğunlaşdırmalıyam. Müəyyən planlarım var. Bilirsiniz ki, mən, bu vəzifəyə Akademiyadan gəlmişdim. Fikirləşəndə ki, haraya gedə bilərəm, düşünürəm ki, yenə də Akademiyaya. İnşaallah, qismət olsa, hansısa bir akademiyaya getmək istərdim.

- Müsahibəyə görə təşəkkür edirik. Sizə gələcək işlərinizdə uğurlar və cansağlığı arzu edirik.