- Cənab Mənn, söhbətə razılıq verdiyinizə görə sizə təşəkkür edirik. Son vaxtlar uzunmüddətli münaqişənin həllini tapmaq üçün Azərbaycan və Ermənistan rəhbərliyi arasında artan təmaslar Dağlıq Qarabağ məsələsini yenidən beynəlxalq icmanın gündəliyinə gətirmişdir. Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin nəticəsiz başa çatan Fransa görüşündən sonra bəzi müşahidəçilər vəziyyəti Praqa prosesinin sonu kimi dəyərləndirdilər. Bu, belədirmi? Ümumiyyətlə, bizi Praqa prosesinin mahiyyəti ilə tanış edə bilərsinizmi?

- Əvvəla, onu bildirim ki, Praqa prosesinin sonuna inanmıram. Hesab edirəm ki, razılaşma əldə etmək üçün bizim hələ də ümidimiz və imkanımız var. Lakin vaxt azdır. Praqa prosesinə gəldikdə isə, bu proses Qarabağ üzrə nizamlama əldə etmək üçün beynəlxalq vasitəçilər tərəfindən yaradılmışdır. Biz hər iki ölkədə münasib siyasi pəncərə gördüyümüzü düşünüb bundan istifadə etməyə cəhd göstərdik. Praqa prosesi 2004-cü ilin yazında başladı. Ötən müddət ərzində biz Praqada və Avropanın digər paytaxtlarında, adətən, xarici işlər nazirləri səviyyəsində görüşmüşük. Başlananda bu proses tərəflərə danışıqlar üçün deyil, imkanlar və məsələləri araşdırmaq üçün məxfi çərçivə kimi təşkil edilmişdi. 2004-cü ilin sonuna yaxın biz müzakirələrdən danışıqlara keçdik. İndi isə, bir illik danışıqlardan sonra həmsədrlər danışıqlardan qərarlara keçilməli olduğunu qərara aldılar. Beləliklə, biz Rambuye görüşünə gəldik.

- Rambuye danışıqlarından sonra ABŞ tərəfi nəticələrdən təəssüfləndiyini bildirdi. Bunu dövlət katibinin köməkçisi Nikolas Börns ifadə etdi, Bakıdakı səfir Rino Harniş də dedi. Bu, o deməkdir ki, prezidentlərin görüşündən Vaşinqtonun müəyyən gözlədikləri var idi. Bunlar nədər ibarət idi?

- Bəli, var idi. Bizim ümidlərimizi həmsədr ölkələr və Minsk qrupu da bölüşürdü. Danışıqlarda çox yaxın olduğumuzu görürdük. Hər iki tərəf böyük irəliləyiş əldə etmişdir. Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri, eləcə də xarici işlər nazirləri nailiyyətlərinə görə tərifə və hörmətə layiqdirlər. Amma bununla yanaşı, həll olunmayan bir sıra ciddi məsələlər də mövcuddur. Lakin biz elə bilirdik ki, Rambuyedə boşluqları aradan qaldıraraq irəli gedəcəyik. Bu, baş vermədi. Biz bundan təəssüflənirik. Mən bunu etiraf etməliyəm. Amma, hər iki tərəfdə çox ciddi insanlar təmsil olunublar. Prezidentlər özləri çox ciddi və qətiyyətlidirlər. Ona görə, hələ də ümidliyəm ki, ixtiyarımızda olan vaxt ərzində irəliyə gedə bilərik. Vaxtla mən nəyi nəzərdə tuturam? Məncə, ilin sonuna yaxın hər iki ölkə siyasi mövsümə daxil olacaqdır. Ermənistanda parlament, Azərbaycanda prezident seçkiləri gözlənilir. Bu bir faktdır ki, daxili siyasi debatlarla rastlaşan hökumətlər üçün danışıqlarda irəli getmək çətin yox, qeyri-mümkündür. Ona görə, həmsədrlər inanırlar ki, razılaşmanı indi əldə etmək lazımdır. Belə düşünməyənlər ola bilər. Lakin Qarabağ münaqişəsinə ciddi yanaşan hər bir adam başa düşür ki, biz elə bir mərhələdəyik ki, qərarlar qəbul edilməlidir.

- Son müsahibələrinizin birində, münaqişə 2006-cı ildə həll olunmasa, bunun tərəflər üçün faciə ilə qurtaracağını demisiniz. Bunu izah edə bilərsinizmi?

- Əgər biz 2006-cı ildə mövcud boşluqları aradan qaldıra bilməsək, tərəfləri bu qədər dərin danışıqlar səviyyəsinə çatdırmaq üçün bir neçə il gözləməli olacağıq. Mən səhv düşünə bilərəm. Amma, məncə, haqlıyam. Təmas xəttinin hər iki tərəfində yüz minlərlə məcburi köçkün düşən insanların humanitar faciəsi davam edir, hər il təmas xəttində 20-30 nəfər erməni və azərbaycanlı əsgər həlak olur. Biz bunun qarşısını ala bilmirik. Bundan başqa, məncə, əsas problemləri həll etməsək, böyük təhlükələrlə üzləşəcəyik.

- Həmsədrlərin Vaşinqton məsləhətləşmələrində nə baş verəcək?

- Bu, həmsədrlərin mütəmadi məsləhətləşmələrindən biridir. Biz hərdən Moskva, Paris və ya Vyanada görüşürük. Bu dəfə həmsədrlər və səfir Kaspşik Vaşinqtona gələcəklər. Bu görüş bizə Rambuyedə baş verənləri daha dərindən qiymətləndirmək və prosesdə gələcək addımlarımızı müəyyənləşdirmək üçün imkan verəcəkdir.

- Cənab Mənn, vasitəçi kimi siz terminologiyada “güzəşt” sözünə geniş yer verirsiniz. Amma Azərbaycan ictimaiyyəti və beynəlxalq icmanın bir hissəsi ATƏT-in həmsədr ölkələrinin münaqişəyə yanaşmasını haqlı olaraq ədalətsiz hesab edir. Çünki bu günə qədər heç bir həmsədr ölkə Ermənistanı birbaşa işğalçı adlandıraraq onu pisləməyibdir. Biz sizinlə sonsuz olaraq siyasi iradə və hər iki tərəfin etməli olduğu güzəştlərdən danışa bilərik. Amma fakt faktlığında qalır. Burada işğalçı və onun qurbanına çevrilən iki dövlət var. Azərbaycanın 20 faiz ərazisi qonşusu tərəfindən zəbt olunubdur. Sizin bu yanaşmanız Ermənistana əsas verir ki, o, işğal etdiyi ərazilər vasitəsilə sülh danışıqlarında Azərbaycanı şantaj etsin.

- Birincisi, həmsədrlərə belə bir mandat verilməyibdir. Biz, ATƏT-in Daimi Şurasının və fəaliyyətdə olan sədrin bizə verdiyi göstərişlər əsasında işləyirik. Göstərişlər isə, həmsədr prosesinin başlanğıcından indiyədək eyni qalmaqdadır - vasitəçi olmaqla tərəfləri biri-birinə yaxınlaşdırmaq. Biz arbitr və ya hakim deyilik. İkincisi və ən əsası budur ki, beynəlxalq icma münaqişədə tərəf tutmamağı seçibdir. Biz sülh yolu ilə nizamlama istəyirik. Təbii, baş verənlərdə azərbaycanlıların humanitar vəziyyətinə acıyırıq. Lakin ABŞ-ın mövqeyi belədir ki, həm Azərbaycan, həm də Ermənistan bizə dost ölkədir. Tərəflərə mübahisəni həll etmək üçün kömək etməyə çalışırıq.

- Sizin təmsil etdiyiniz ölkənin siyasəti bundan ibarətdir ki, o, heç vaxt terrorçularla danışıqlara girmir. Bunu biz Amerikanın tarixi boyu görmüşük, bu gün Yaxın Şərqdə aparılan antiterror müharibəsində də, ABŞ-ın beynəlxalq səhnədəki xarici siyasətində də. Bəs, Azərbaycana gəldikdə, nə üçün oyunun qaydaları dəyişməlidir? Sizə elə gəlmirmi ki, terrorçu dövlətlə sülh danışıqlarına razılaşmaqla Azərbaycan ən böyük güzəştə gedir?

- Mən bunu güzəşt hesab etmirəm. Bu, Prezident Heydər Əliyevin, daha sonra isə Prezident İlham Əliyevin seçdikləri müdrik siyasətdir. Bu siyasət ondan ibarətdir ki, münaqişələrin həlli üçün ən yaxşı yol kömək üçün beynəlxalq icmanı cəlb etmək və sülh yolu ilə nizamlama axtarmaqdır. Qarabağ münaqişəsinin yeganə həlli yolu budur. Onu da deyim ki, mən diplomatiya ilə 30 ildir məşğulam. Sabiq Sovet İttifaqı üzrə böyük təcrübəm var. Xatırlayıram ki, Prezident Reyqan Sovet İttifaqını “şər imperiyası” adlandırdıqdan sonra, Sovet mediasında Amerikaya qarşı hirsli və kəskin təbliğat başlanmışdı. Buna baxmayaraq, hər iki tərəf illər boyu danışıqları davam etdirərək, çox çətin məsələlər - nüvə silahları, Avropada qüvvələrin sayı və s. üzrə böyük nailiyyətlər əldə etdilər. Əgər özlərini bir-birinin sisteminin dağıdılmasına həsr edən ABŞ və SSRİ bunu edə bildilərsə, onda Avrasiyadakı münaqişələrə gəldikdə mən ümidliyəm.

- Danışıqların detallarını açıqlaya bilməzsiniz. Amma deyə bilərsinizmi, bu mərhələdə tərəflər kağız üzərində olan konkret sülh planını müzakirə edirmi?

- Biz tərəflər arasında bir çox kağızlar yaymışıq və onlara həm Ermənistanın, həm də Azərbaycanın münasibətini öyrənmişik. Danışıqlarda bir çox məsələlər müzakirə olunur. Yenə də qeyd edim ki, hər iki tərəfin yüksək danışıqlar qabiliyyəti sayəsində onlar çox yaxınlaşıblar. Amma irəlidə çox çətin məsələlər durur. Ümid edirəm ki, əmələ gələn saziş nəticəsində hər iki tərəf əsaslı şəkildə bəhrələnəcəkdir. Əlbəttə, hər şeyi həll edə bilməyəcəyik. Bəzi məsələlər ətrafında danışıqlar hələ də aparılmalı olacaqdır. Ona görə, həlli mümkün məsələləri yaxın gələcəkdə həll etməliyik. Güzəştlər olmalıdır. Danışıqlar tarixində elə bir hala rast gəlməzsiniz ki, bir tərəfin tələbləri 100 faiz yerinə yetirilsin. Həyat belə qurulmayıbdır. Amma üzümüzə gələn aylar ərzində mümkündür ki, hər iki dövlət sazişdən münaqişədə vəziyyəti dəyişəcək mənfəət götürsün. Məncə, biz elə mərhələdəyik ki, vəziyyəti yaxşıya doğru dəyişmək üçün təkcə nazirlərin yox, həm də xalqların iradəsinə ehtiyacımız var.

- Azərbaycan ictimaiyyətini narahat edən daha bir məsələ işğal edilmiş ərazilərdə qanunsuz erməni əhalisinin yerləşdirilməsidir. ATƏT-in faktaraşdırıcı missiyası bu məsələ ilə tanış olub, hesabat yayıbdır. Hesabatda Azərbaycan tərəfinin narahatçılığı sübuta yetir. İşğal olunmuş ərazilərdə demoqrafik tarazlığın bərqərar olması sülh planının bir hissəsi kimi müzakirə edilirmi. Qanunsuz yerləşdirilən əhali ərazilərdən çıxarılacaqmı?

- Ümumi cavab versəm, bu, danışıqlardan asılıdır. Bir çox məsələlər müzakirə edilir. Mən detalları açıqlaya bilmərəm, çünki bu, danışıqların məxfiliyinə hörmətsizlik olardı. Amma onu deyə bilərəm ki, vacib elementlərdən biri müharibədə ən çox zərər çəkmiş ərazilərin minalardan təmizlənməsi, bərpası, yenidən qurulması və donor konfransının keçirilməsidir.

- ABŞ-dakı erməni diasporu Ermənistana və xüsusilə də Dağlıq Qarabağ məsələsində erməni mövqeyinə böyük təsir edir. İşiniz əsnasında siz onların təmsilçiləri ilə ara-sıra görüşürsünüz. Amerikadakı erməni diasporu danışıqların hazırkı mərhələsi haqda nə düşünür?

- Mənim erməni diasporu ilə təmaslarım hərdən baş verir. Deyə bilərəm ki, onların prosesə böyük marağı var. Diaspor tərəfindən hər hansı təzyiqi hiss etməmişəm. Bu məsələ Ermənistan Respublikasına aiddir. Prezident Koçaryan başda olmaqla Ermənistan Respublikası məsələyə dair siyasəti qurur.

- Söhbətimiz başa çatarkən son fikirləriniz?

- Xarici işlər naziri Məmmədyarov və onun komandası, eləcə də nazir Oskanyan və onun komandası ilə birgə işimizdən peşəkar məmnunluğumu ifadə etmək istəyirəm. Prezidentlərlə yaxından işləmək şərəfdir. Vəziyyətə kənardan baxan adam kimi, mən hər iki komandanın əldə etdiklərinə böyük hörmətlə yanaşıram. Bununla yanaşı, onu da qeyd edim ki, bu il real olaraq hər iki tərəf üçün bəhrə verəcək nəticə əldə edə bilərik. Yenə də deyirəm, kimsə bu mənada 2006-cı ilin əhəmiyyəti ilə razılaşmaya bilər. Amma ideoloji baxımdan yox, faktlara nəzər salıb deyə bilərik ki, irəli getmək vaxtıdır. Hər iki tərəf çox yaxındır. Əgər biz doğrudan da sazişə gələ biləriksə - bilmirəm, bu, baş verəcək, yoxsa yox, hər iki prezidentin irəliyə getmək üçün kifayət qədər iradəsi varmı, yoxsa yox - amma biləriksə, bu, hər iki tərəf üçün böyük mənfəətlə nəticələnəcəkdir. Birləşmiş Ştatlar həmsədr həmkarlarına bu səylərdə qoşulacaq və onları dəstəkləyəcəkdir. Görək üzümüzə gələn həftələr ərzində nəyə nail ola biləcəyik.

- Söhbətinizə görə sağ olun.