Bakı, 13 aprel (AZƏRTAC). Rusiyalı məşhur ekspert Sergey Markedonov özünün “Dialoqa dəvət” adlı məqaləsində (http://politcom.ru/11763.html) Avropa Parlamenti tərəfindən bu il aprelin 7-də qəbul edilmiş “Avropa qonşuluğu siyasəti Şərqin gözü ilə” qətnaməsini təhlil edir. Bu məqalədə faktoloji baxımdan bəzi xətalar vardır. Məsələn, müəllif yazır: “Qətnamənin 48-ci maddəsi de-fakto qurumların hakimiyyəti ilə məsləhətləşmələrin faydalı olmasına dəlalət edir”. Görünür, Markedonov qətnamənin layihəsini həmin sənədin Avropa parlamenti deputatları tərəfindən səs çoxluğu ilə qəbul edilmiş son mətni ilə dolaşıq salmışdır. Qətnamə layihəsinin (http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//NONSGML+MOTION+B7-2011-0198+0+DOC+PDF+V0//EN&language=EN) 48-ci maddəsi həqiqətən separatçı (breakaway) ərazilərin de-fakto hakimiyyət orqanları ilə əlaqə yaratmağa çağırır. Bu halda Markedonov “de-fakto” və “hakimiyyət orqanları” sözlərinin yerini dəyişdirir, bununla da, “de-fakto” sözü “hakimiyyət orqanları” əvəzinə “qurumlara” aid olur (yeri gəlmişkən, layihənin mətnində “qurumlar”dan deyil, “separatçı ərazilər”dən bəhs edilir). Bunlar isə heç də eyni şeylər deyildir. Avropa Parlamenti “faktiki” dedikdə ərazilərin özlərini deyil (aydındır ki, ərazilər faktiki olaraq Yerin səthində mövcud olur), onların hakimiyyət orqanlarını nəzərdə tutur və onları “seçilmiş” adlandırmaqdan vaz keçir.

İkincisi, qətnamənin layihəsində separatçı qurumların faktiki hakimiyyət orqanları ilə əlaqələr yaratmağa çağırış bu sənədin son mətninə daxil edilməmişdir. Avropa parlamentinin deputatları həmin müddəanı rədd etmiş, ifadə isə səs çoxluğu ilə qəbul edilmiş qətnamənin son mətnindən çıxarılmışdır. Qəbul edilmiş qətnamənin mətni Avropa parlamentinin saytında yerləşdirilmişdir:

http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?type=TA&reference=P7-TA-2011-0153&language=EN 

Bu istinaddan göründüyü kimi, Avropa strukturlarının bilavasitə separatçı ərazilərə cəlb edilməsi məsələsi ayrıca bir maddə kimi fərqləndirilmiş və 48-ci maddədən 49-cu maddəyə köçürülmüşdür. Təəssüf ki, Markedonov bunu görməmişdir. Qəbul edilmiş qətnamədə “faktiki hakimiyyət” ifadəsi yoxdur, yalnız onların cəmiyyətlərindən söhbət gedir. Əslində bu, düzdür, çünki həmin ərazilərdə məskunlaşan insanlar motropoliyaların vətəndaşları olaraq qalırlar və həm öz regionunun, həm də bütün dövlətin işlərində iştirak etməlidirlər. Bu halda Avropa Parlamenti özünün tanımamaq siyasətini təsdiqləmişdir, bu da az əhəmiyyətli məsələ deyildir.

Üçüncüsü, Markedonov yazır ki, ərazilər “işğal edilmiş” adlanmamışdır. Buna əsasən o, nəticə çıxarır ki, Avropa parlamenti həmin ərazilərin siyasi subyekt olmasını tanıyır. Biz bu cəsarətli fikirlə razılaşmamağı özümüzə rəva görürük. Xatırladaq ki, Avropa Parlamenti artıq bir dəfə, daha dəqiq desək, 20 may 2010-cu il tarixli “Avropa İttifaqının Cənubu Qafqazda strategiyasına dair tələb” adlı Qətnaməsində (http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P7-TA-2010-0193+0+DOC+XML+V0//EN&language=EN).həmin əraziləri “Azərbaycanın işğal edilmiş əraziləri” adlandırmışdır.

Dördüncüsü, Markedonov yazır: “Lakin Avropa siyasətçiləri 2008-ci ilə qədər də de-fakto qurumlarla, o cümlədən Dağlıq Qarabağla öz “engagement”lərini həyata keçirirdilər. Məgər məşhur isveçli diplomat Piter Semnebi Aİ-nin Cənubi Qafqaz üzrə nümayəndəsi deyildimi və o, bütün münaqişə nöqtələrində olmamışdımı? Yeri gəlmişkən, “tanınmamış əməkdaşlıq” formulunu qəbul etdirməyə çalışanlar arasında məhz o da vardı. Məgər fransız diplomatlar ATƏT-in Minsk qrupu çərçivəsində Dağlıq Qarabağa getməmişdilər?”

Müəllif burada bir mühüm detalı nəzərə almır. Semnebi və ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrləri də daxil olmaqla bütün bu diplomatlar Dağlıq Qarabağa münaqişənin hansısa “vahid və bölünməz” “üçüncü” tərəfi kimi “Qarabağ” ilə görüşmək üçün deyil, münaqişənin iki “maraqlı” tərəfindən biri - Dağlıq Qarabağın erməni icması (DQEİ) ilə görüşmək üçün getmişdilər. Bakıda isə onlar, bir qayda olaraq hər dəfə Azərbaycanın - münaqişənin (Ermənistanla yanaşı) iki “əsas” tərəfindən birinin hakimiyyət orqanları ilə, eləcə də ikinci “maraqlı” tərəfin - Dağlıq Qarabağın azərbaycanlılar icmasının (DQAİ) rəhbərləri ilə görüşürdülər. Nədənsə rusiyalı ekspertlər (aydın məsələdir ki, erməni ekspertlərlə bərabər) bu mühüm detalı görməməyi üstün tuturlar. Halbuki həm danışıqlar prosesinin, həm də onunla əlaqədar hadisələrin əsasını hələ 1992-ci ildə ABŞ-ın o vaxtkı, sayca 61-ci dövlət katibi Ceyms Beykerin təşəbbüsü ilə ATƏT-in Minsk qrupunun təməlinə qoyulmuş “Beyker qaydaları” təşkil edir. “Beyker qaydaları”na görə Ermənistan və Azərbaycan “münaqişənin əsas tərəfləri” (principal parties), Dağlıq Qarabağın erməni və azərbaycanlı icmaları isə “maraqlı tərəflər” (interested parties) kimi təyin edilmişdir (bax: John J. Maresca; Reisman (1998). Resolving the Conflict Over Nagorno-Karabakh: Lost Opportunities for International Conflict Resolution. Washington, D.C.: United States Institute of Peace Press.).

Təklif edilmiş qaydalar Ermənistanın və Azərbaycanın xarici işlər nazirləri tərəfindən qəbul edilmiş və bundan sonra ATƏM-in (sonralar ATƏT) Minsk qrupunun himayəsi altında keçirilən danışıqlar prosesinin əsasını təşkil etmişdir (həmçinin bax: http://er.ru/about/text.shtml?14/4223,110989, http://www.rferl.org/content/Karabakh_Peace_Process_Must_Be_Fully_Inclusive_/1812056.html).

Həqiqətən, danışıqlar prosesinin ilk illərində keçirilən görüşlərdə 4 tərəfin hamısı (2+2) iştirak edirdi. Ermənistan Prezidenti Levon Ter-Petrosyan Robert Koçaryanı, Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev isə Nizami Bəhmənovu özü ilə götürürdü. Ermənistanda 1998-ci il çevrilişindən sonra hakimiyyətə gəlmiş Robert Koçaryan özü iki “maraqlı tərəf”dən birini, məhz DQEİ-ni bu prosesdən kənarlaşdırmış və elan etmişdir ki, bundan sonra həmin icmanın mənafelərini özü təmsil edəcəkdir. Təbii ki, bu cür gözlənilməz gedişdən sonra Nizami Bəhmənovun da səfərlərdə iştirak etməsinə ehtiyac qalmamışdır. Tərəflər şərtləşmişlər (həmsədrlər isə razılaşmışlar) ki, indi danışıqlar Ermənistanın və Azərbaycanın dövlət başçıları arasında aparılacaqdır. Lakin həmsədrlər hətta bundan sonra da regiona səfərləri zamanı həm Xankəndində DQEİ liderləri ilə, həm də Bakıda DQAİ rəhbərləri ilə görüşməkdə davam edirdilər (bəzən vaxta qənaət etmək məqsədi ilə həmsədrlərin Azərbaycan Prezidenti və DQAİ liderləri ilə görüşləri eyni vaxta salınır və ayrı-ayrılıqda keçirilmirdi).

Buna görə də təəccüblü deyildir ki, avropalı siyasətçilər, o cümlədən Semnebi də maraqlı tərəflərdən biri ilə görüşlər keçirmək üçün Dağlıq Qarabağa səfər edirlər. Lakin buradan heç vaxt belə nəticə çıxmırdı ki, həmin tərəf bütün Dağlıq Qarabağı təkcə təmsil edir və bu tərəfin statusu əsasdır, yəni o, Ermənistana və Azərbaycana bərabər statusa malikdir.

Bunu nə mən fikirləşib tapmışam, nə də “Azərbaycan təbliğatı”. Bu fakt ATƏT-in Minsk qrupunun vasitəçilik missiyasının əsasını təşkil edir və politoloqlar KİV-dəki çıxışlarının devalvasiyaya uğramaması üçün bunu bilməli və nəzərə almalıdırlar.

Bu məsələnin rusiyalı politoloqların diqqətindən kənarda qalmasının səbəbi bəlkə də ondan ibarətdir ki, əcnəbi siyasətçilər DQAİ rəhbərləri ilə görüşmək üçün onların başqa şəhərə səfər etməsi lazım gəlməmişdir, bu görüşlər həmişə eyni şəhərdə - Azərbaycanın paytaxtında keçmişdir. Belə olmasaydı, əlbəttə bu məsələ diqqəti cəlb edərdi. Bununla belə avropalı siyasətçilərin üç şəhərə səfər etməsi faktı heç də o demək deyildir ki, yalnız üç tərəf vardır. ATƏT-in Minsk qrupunun danışıqlar formulu həmişə 2+2 kimi qalmışdır.

Yeri gəlmişkən, ATƏT-in fəaliyyətdə olan sədri, Litva XİN rəhbəri Audronius Ajubalis martın 18-də Dağlıq Qarabağa getməkdən tamamilə imtina etmiş və DQEİ-nin rəhbəri Bako Saakyanı birbaşa Yerevanda qəbul etməyi qərara almışdı. Lakin bu fakt da ATƏT-in Minsk qrupunun danışıqlar formatının əsası olan “Beyker qaydaları”nı dəyişmir.

Vüqar Seyidov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri