Ermənistanın "Arminfo" agetliyinin verdiyi məlumata görə, Ermənistan prezidenti Serj Sarkisyan alman sosioloqu Tilman Alertə müsahibəsində demişdir ki, “Azərbaycanın Dağlıq Qarabağı tanıyacağı və Dağlıq Qarabağın ya müstəqil dövlətə, yaxud Ermənistanın bir hissəsinə çevriləcəyi gün onun üçün ən xoşbəxt gün olacaqdır”. Prezidentin sözlərinə görə, o, “hələ 70-ci illərin axırlarında başa düşmüşdür ki, Azərbaycanın tərkibində Dağlıq Qarabağın gələcəyi olmayacaqdır”.

Dünya birliyi Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın tərkibindən özbaşına “çıxmaqla” necə “çiçəklənən gələcəyə qovuşmasını” münaqişə və işğal illərində özü yəqin etmişdir. Dağlıq Qarabağın boş qalmış kəndləri, regionun öz iqtisadiyyatının olmaması, özü dilənçi və yarımmüstəmləkə vəziyyətində olan Ermənistandan asılılıq, ətrafda hər yerin minalanmış olması, işsizliyin yüksək səviyyəsi, əhalinin çıxıb getməsi, boş qalmış qonşu kəndlərdəki köhnə tikililərin sökülməsi və həmin tikinti materiallarının iranlılara satılması hesabına birtəhər dolanmaq - görünür, 70-ci illərin axırlarında Serj Sarkisyanın öz doğma diyarı üçün görmək istədiyi “xoşbəxt alternativ” bunlardan ibarət imiş.

Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyinin mətbuat katibi Elxan Poluxov Ermənistan prezidentinin dediklərini şərh edərkən onu məyus etməli olmuşdur: “Azərbaycan tərəfi bu məsələdə cənab Sarkisyana heç nə ilə kömək edə bilməyəcək və deməli, onun ömrünün ən xoşbəxt günü olmayacaqdır”.

Biz isə öz tərəfimizdən əlavə edək ki, Sarkisyanın bəyanatını diqqətlə oxusaq, orada ehtiyatsızlıq üzündən yol verilmiş iki etiraf olduğunu görərik: əvvələn, o, özü etiraf edir ki, indiki dövrdə Dağlıq Qarabağ müstəqil dövlət deyildir, çünki Azərbaycan onu tanımamışdır. İkincisi, Ermənistan prezidentinin bu diyarı özünün başçılıq etdiyi dövlətin bir hissəsi kimi görmək barədə ümidləri bir daha göstərir ki, münaqişənin mahiyyəti ərazi iddiaları ilə bağlıdır və Ermənistanın Azərbaycana qarşı açıq ərazi iddiaları ilə “xalqın öz müqəddəratını təyin etməsi” kimi bəlağətli termin arasında heç bir əlaqə yoxdur. Ermənistan-Azərbaycan, Dağlıq Qarabağ münaqişəsi "bədbəxt və məzlum xalqın" hansısa amalları deyil, sırf ərazi münaqişəsidir. Bu münaqişənin kökündə Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları dayanır. Etnik təmizləmələrdən sonra taktiki mülahizələr və həmin iddialara xidmət üçün ortaya atılmış “millətin öz müqəddəratını təyin etmək hüququ” haqqında tezis isə bu halda tamamilə qəbuledilməzdir. Sarkisyanın Azərbaycanın beynəlxalq birlik tərəfindən tanınmış ərazisinin bir hissəsini Ermənistanın tərkibində görmək barədə xam xəyalları və Ermənistan parlamentinin keçmiş DQMV-nin Ermənistana birləşdirilməsi haqqında qanunsuz qərarını hələ də ləğv etməməsi faktı da sübut edir ki, Ermənistan məhz ərazi iddiasındadır, onun bu diyarın monoetnikləşdirilmiş əhalisinin qeydinə qalması barədə deyilənlər riyakarlıqdır.

Sarkisyan öz müsahibəsində demişdir: “Dağlıq Qarabağ Azərbaycana sovet hakimiyyətinin qanunsuz qərarı ilə və vilayət xalqının iradəsinin əksinə olaraq birləşdirilmişdir”. Ermənistan prezidenti bu sözləri ilə bələd olmadığı tarixi faktları qəsdən təhrif edərək, oxucu auditoriyasını çaşdırmağa çalışır. Mövcud arxiv sənədləri göstərir ki, Dağlıq Qarabağ Azərbaycana “birləşdirilməmiş”, onun tərkibində “saxlanmışdır” və yeri gəlmişkən deyək ki, Sarkisyanın soydaşı A.Nazaretyan da bunun lehinə səs vermişdir. Qafqaz Bürosu plenumunun qətnaməsində deyilənləri sözbəsöz xatırladırıq: “Müsəlmanlarla ermənilər arasında milli sülhün zəruriliyi, Yuxarı və Aşağı Qarabağın iqtisadi əlaqələrini, onun Azərbaycanla daimi əlaqəsini əsas tutaraq, Dağlıq Qarabağ Azərbaycan SSR-in hüdudlarında saxlansın, onun tərkibinə daxil olan Şuşa şəhəri inzibati mərkəz olmaqla geniş vilayət muxtariyyəti verilsin”.

Qafqaz Bürosunun qərarının o vaxt Dağlıq Qarabağda yaşayan əhalinin iradəsinə zidd olması barədə Sarkisyanın sözlərinin də tarixi gerçəkliyə heç bir aidiyyəti yoxdur. Anastas Mikoyan 1919-cu il mayın 22-də V.İ.Leninə göndərdiyi məruzəsində bu diyardakı ermənilərin bundan sonra da Azərbaycanın tərkibində yaşamaq arzusunda olmasını yazırdı: “Erməni hökumətinin agentləri olan daşnaklar Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsinə çalışırlar, lakin bu, Qarabağ əhalisi üçün özlərinin dolanacaq mənbəyindən - Bakıdan məhrum olmaq və heç vaxt, heç bir əlaqələri olmayan İrəvanla bağlanmaq demək olardı. Erməni kəndliləri də özlərinin beşinci qurultayında Sovet Azərbaycanını tanımağı və ona qoşulmağı qərara almışlar”.

Bundan əlavə, 1923-cü ilin avqust ayında DQMV-də keçirilmiş referendumun gedişində erməni kəndlilər: Azərbaycanın tərkibində DQMV yaradılmasını bəyənmişdilər. 1923-cü il oktyabrın 13-də Qarabağ Vilayət Partiya Komitəsinin katibi Sero Manutsyan həmin referendumun yekunları haqqında AK(b)P MK-ya məruzəsində bildirmişdir: “Azərbaycanın tərkibində muxtariyyət haqqında akt erməni kəndliləri tərəfindən tam həmrəyliklə qarşılanmışdır… Kəndlilər özlərinin kütləvi qətnamələrində muxtariyyəti və sovet hakimiyyətini alqışlamışlar”. 1924-cü il mayın 5-də S.M.Kirov AK(b)P MK-nın Azərbaycan Kommunist Partiyasının qurultayına hesabat məruzəsində demişdir: “Bizim ən böyük, ən qabarıq nailiyyətimiz odur ki, Qarabağ məsələsi deyilən məsələ, ola bilsin tam olmasa da, hər halda, xeyli dərəcədə həll edilmişdir…Əsla şübhə yoxdur ki, biz bu məsələni yenidən həll etməli olmayacağıq”.

Bütün bu faktlar onu göstərir ki, Dağlıq Qarabağ əhalisi Azərbaycanın tərkibində qalmaq istəyirdi və A.Nazaretyan Qafqaz Bürosunun plenumunda Qarabağın Azərbaycanın tərkibində saxlanmasının lehinə səs verməklə həmin əhalinin iradəsini ifadə etmişdi.

Nəhayət, o dövrdə dünya dövlətlərinin çoxu tərəfindən tanınmış ölkənin rəsmi hakim dairələrinin qərarı barədə Sarkisyanın bəyanatındakı “qanunsuz” sözü də təəccüb doğurur. Hakimiyyətin qərarları nə üçün qanunsuz hesab edilməlidir? Əgər Sovet hakimiyyətinin qərarları qanunsuz idisə, onda elə həmin Sovet hakimiyyəti tərəfindən qurulmuş Ermənistan SSR-in bazasında yaradılmış indiki Ermənistan Respublikasının özünün mövcudluğu da qanunsuz hesab edilməlidir. Bundan əlavə, əgər Sarkisyan Dağlıq Qarabağın Azərbaycanın tərkibində saxlanması haqqında Qafqaz Bürosu plenumunun qəbul etdiyi tamamilə məntiqi qərarı “qanunsuz” hesab edirsə, onda elə həmin Sovet hakimiyyətinin 1929-cu ildə qəbul etdiyi, bir sıra kəndlərin Ordubad və Zəngilan mahallarından alınması və onların əsasında süni, əvvəllər heç vaxt mövcud olmamış Mehri rayonunun yaradılması və onun Ermənistan SSR-ə verilməsi haqqında qərar nə dərəcədə qanuni hesab edilməlidir? Zəngəzurun qalan hissəsinin, bütün Şərqi Göyçənin, Zəngibasarın, Qazax qəzasının geniş ərazilərinin Sovet hakimiyyəti tərəfindən Ermənistana verilməsi nə dərəcədə qanuni hesab edilmişdir və həmin dövrdə oradakı sakinlərin əksəriyyətini təşkil edən azərbaycanlıların fikri bu qərarlarda nə dərəcədə nəzərə alınmışdır? Nəhayət, 1988-ci ildə DQMV-nin Azərbaycanın tərkibindən çıxmaq haqqında qərarında Azərbaycan icmasının fikri nə dərəcədə nəzərə alınmışdı və nəyə görə Ermənistan Qarabağ erməniləri Ermənistanda yaşayan azərbaycanlılardan üstün tutulmalı idi? Axı, SSRİ-nin son illərində onlar da əsrlər boyu yaşadıqları geniş ərazini Azərbaycanın tərkibində görmək istəyə bilərdilər?

Əgər Ermənistan prezidenti öz müsahibəsində jurnalistə “miatsum” dövründən qalmış, tarixilikdən dəm vuran növbəti mitinq pamfleti oxumaq əvəzinə, bu məsələlərə toxunsaydı, daha düzgün olardı. Onun həyatda ən xoşbəxt gününü görmək arzusu isə, şübhəsiz ki, ürəyində qalacaqdır. Ona görə ki, arzunun, xəyalın da bir əndazəsi olmalıdır və bu əndazəni gözləməyi bacarmaq lazımdır.

Vüqar Seyidov

AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri

Berlin