Sıravi Haqverdiyevin nakam qalmış arzuları
Bakı, 22 iyun (AZƏRTAC). Düz 70 il əvvəl Avropa ölkələrinin vətəndaşları dünyanın müxtəlif ölkələrində bir çox insanın taleyində məşum rol oynamış xəbər eşitdilər. İyunun 22-də gündüz saatlarında o vaxtlar sovet şəhərlərinin küçələrində olan reproduktorlardan Almaniya qoşunlarının SSRİ ərazisinə hücum etməsi və müharibənin başlanması haqqında məlumat oxuyan Yuri Levitanın aydın gur səsi ətrafa yayılmışdı. Onda heç kəsin ağlına gəlməzdi ki, bəşəriyyətin bütün tarixi ərzində bu ən dəhşətli müharibə hələ dörd il davam edəcək, on milyonlarla insan həyatına son qoyacaq və onu Böyük Vətən müharibəsi adlandıracaqlar.
Keçmiş SSRİ-də az ailə tapılar ki, bu müharibənin ağrı-acısını dadmasın. Hazırda adiləşmiş bu ifadənin arxasında bir çox xalqların və insan talelərinin faciəsi dayanır. İkinci Dünya müharibəsinin əsas günahkarlarının adlarını Nürnberq prosesi sadalamışdı. Lakin müharibə haqqında, onun qəhrəmanları haqqında bütün həqiqəti biz yalnız Stalinin ölümündən sonra öyrənə bildik.
Almaniya hərb maşınının ilk zərbəsinə Brest qalası məruz qaldı. Bu qalanın müdafiəçilərinin qəhrəmanlığı haqqında həqiqəti uzun illər bizdən gizlədirdilər. O illər SSRİ-nin dövlət sərhədi Qərbi Buq çayından keçirdi. 182 kilometr uzunluğunda sərhəd zolağını Qırmızı bayraqlı 17-ci sərhəd dəstəsinin bölmələri mühafizə edirdi. 28-ci atıcı korpusunun 6-cı və 42-ci atıcı diviziyaları, dairə tabeli 33-cü əlahiddə mühəndis alayı, XDİK konvoy qoşunlarının 32-ci əlahiddə batalyonu, Qırmızı bayraqlı 17-ci sərhəd dəstəsinin bölmələri, Belarus sərhəd dairəsinin sürücü kursları bilavasitə qalada yerləşirdi.
Müharibəqabağı son gecə qalada 7-8 min adam vardı. Hərbi hissələrin şəxsi heyətinin böyük hissəsi qaladan kənarda - yay düşərgələrində, təlimlərdə iştirak edir, Brest gücləndirilmiş rayonunun inşaat işlərində çalışırdı. Bundan əlavə, komandir və rəhbər heyətin təxminən 300-dək ailəsi qalada yaşayırdı.
Sərhəddən onlarca kilometr uzaqda yerləşən hissələrdə komandanlığın əmri ilə həyəcan siqnalı verib qoşunları səfərbər etmişdilər. Brest qalasında isə həyəcan siqnalı müharibənin özü oldu.
Hərbi mənbələrin məlumatına görə, həmin gün qalada 3,5-4 minədək döyüşçü və komandir müdafiə olunurdu.
Həlak olanlar arasında keçmiş Sovet İttifaqında yaşayan 21 millətin və xalqın nümayəndələri vardı. Brest qalasının xatirə kitabında biz Haqverdiyev Xəlil Qəmzə oğlunun adına və onun haqqında quru arxiv məlumatlarına rast gəldik: “1919-cu ildə Azərbaycanın Gədəbəy rayonunun Çaldaş kəndində anadan olmuşdur. Kənd orta məktəbini, Gədəbəy Pedaqoji texnikumunu fərqlənmə ilə bitirmiş, Çaldaş kəndində Azərbaycan dili və ədəbiyyatı müəllimi işləmişdir. 1939-cu ildə Gədəbəy RHK tərəfindən FKQO sıralarına çağırılmışdır, 84-cü atıcı alayının sıravi əsgəri. 1941-ci il iyunun 22-də həlak olmuşdur. Sıra 1, lövhə 14”.
Xəlil Haqverdiyev adı memorialın lövhələrində əbədiləşdirilmiş yeganə azərbaycanlıdır. Hazırda burada qalanın müdafiəsi zamanı həlak olmuş 962 qəhrəmanının qalıqları əbədi rahatlıq tapmış, 273 ad əbədiləşdirilmişdir.
Nə üçün bu gün məhz bu insan haqqında yazmaq istədik. Azərbaycanlılar arasında Qələbəyə öz töhfəsini vermiş Sovet İttifaqı qəhrəmanları çoxdur. O isə bu müharibənin, yəqin ki, cəmi bir neçə saatını yaşamışdır. Bəs, iyunun 21-də yatmağa hazırlaşarkən nələr barədə düşünürdü? Yəqin ki, bütün hərbi qulluqçular kimi Vətənə qayıtmaq, yaxınları ilə görüşmək, hərbi xidmətdə olduğu yerlər haqqında danışmaq istəyirdi. Doğma dağ kəndində onu diqqətlə dinləyərdilər. Axı, Xəlil Polşa sərhədində xidmət edirdi. Bəlkə də məktəbi bitirməkdə olan şagirdləri haqqında düşünürdü: “Maraqlıdır, Zeynəb məktəbi necə bitirdi? O, Tibb İnstitutuna daxil olub həkim olmaq istəyirdi. Orduda xidmət etdiyim bu iki il ərzində rus dilini pis öyrənməmişəm. Kəndə qayıdanda, ola bilsin, bu dildən dərs deyə bilərəm”. Quru sətirlərdə onun evli olub-olmamağı barədə məlumat yoxdur. Yəqin ki, evli deyildi, çünki çox gənc idi. Bəlkə də qayıdanda toy etmək, çoxlu qonaq, tanınmış aşıqları dəvət etmək arzusundaydı.
Həyəcan siqnalı ilə yuxudan oyadanda ağlına gələn ilk fikir bəlkə də “yəqin ki, növbəti təlimdir” olmuşdu. Xəlil haradan biləydi ki, onun və bir çox xidmət yoldaşlarının yaşamasına saatlar, bəlkə də dəqiqələr qalıbdır. Onun macal tapıb düşmən məhv etməsi barədə heç bir məlumatımız yoxdur. Təəssüf ki, müharibənin ilk dəqiqələri haqqında söhbət açacaq şahidlər qalmamışdır.
Bu gün onlar haqqında yalnız bir şeyi yaza bilərik: onlar Vətəni müdafiə edirdilər və qəhrəman kimi həlak oldular. Onların hamısı vətənin müsəlləh əsgərləri idi və bir-birini millətlərə və xalqlara ayırmırdılar. Xəlilin ağlına da gəlməzdi ki, 50 il sonra onun doğma kəndinə qonşu Ermənistan ərazisindən qaçqınlar ordusu axışıb gələcəkdir, həmvətənləri vaxtilə çiyin-çiyinə verib Brest qalasını müdafiə etdiyi erməni qonşular tərəfindən min bir vəhşiliklə qətlə yetiriləcəkdir. Ağlına da gəlməzdi ki, ermənilər vaxtilə öz doğma torpaqlarında onlara sığınacaq vermiş azərbaycanlıların üstünə silah qaldıracaqlar.
Biz həlak olmuş bütün qəhrəmanların və əlbəttə, Xəlilin nurlu xatirəsi qarşısında baş əyirik. Biz Qarabağ müharibəsində həlak olmuş qəhrəmanların, o cümlədən Xəlilin həmyerlisi, Milli Qəhrəman Məzahir Rüstəmovun, Azərbaycanın sonuncu Milli Qəhrəmanı Mübariz İbrahimovun nurlu xatirələri qarşısında baş əyirik. Bizim qəhrəmanlıq salnaməmiz hələ bitməmişdir - siyahı açıqdır.
Ziyadxan Həsənov
AZƏRTAC-ın müxbiri
Bölmənin digər xəbərləri
