V.V.Bartoldun I Türkoloji Qurultayındakı məruzəsində türk-İslam mədəniyyətinə baxış
Bakı, 13 fevral, AZƏRTAC
Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illiyi ilə əlaqədar silsilə materiallar davam etdirilir. AZƏRTAC Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin aparıcı elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Əli Fərhadovun “V.V.Bartoldun I Türkoloji Qurultayındakı məruzəsində türk-İslam mədəniyyətinə baxış” adlı məqaləsini təqdim edir.
Rus şərqşünası Vasili Bartoldun 1926-cı ilin fevral-mart aylarında Bakıda keçirilmiş I Türkoloji Qurultaydakı məruzəsi onun türk-İslam mədəniyyətinə baxışını tədqiq baxımından əhəmiyyətlidir. Bu qurultayda V.V.Bartold “Türk xalqlarının tarixinin öyrənilməsinin müasir vəziyyəti və yaxın vəzifələri” mövzusunda məruzə ilə çıxış edib. Məruzədə türk xalqlarının islam öncəsi və islam sonrası mədəniyyətləri haqqında geniş məlumat verən V.V.Bartold türklərin tarixində İslama xüsusi yer ayırıb. O göstərirdi ki, indiki Monqolustan torpaqlarından, monqol və çinlilər tərəfindən sıxışdırılıb çıxarılan qədim türklər Şərqdən Qərbə doğru hərəkət etdikcə İslamın təsir dairəsinə düşdülər və bu din türk xalqlarının böyük əksəriyyətinin dini oldu. Bu türklərin tarixi bizə əsasən müsəlman mənbələri vasitəsilə məlumdur. Hətta Hz. Məhəmmədə aid bəzi hədislərdə türklərdən “Allahın ordusu” kimi bəhs edilir.
Qaynaqlar arasında Mahmud Kaşğarinin “Divanü lüğat-it-türk” və Fəzlullah Rəşidəddinin “Cami ət-təvarix” əsərlərini göstərə bilərik. Bu əsərlər təkcə türk dillərinin dialektləri haqqında deyil, həm də onların yerləşmə yerləri, həmin dövrdə türklərə məxsus şəhərlər və digər coğrafi-etnoqrafik, mifoloji-tarixi hadisələr haqqında çoxlu məlumatı ehtiva edir. Orta Asiyada türklərin tədricən İslamın və fars-müsəlman mədəniyyətinin təsiri altına düşməsi prosesi baş verdi. M.Kaşğarinin yazdıqlarından biz, həmçinin türklərin fars təsirindən əvvəl öz poeziyasına malik olduqlarını, bunun yalnız xalq yaradıcılığı deyil, həm də bədii və saray poeziyası səviyyəsində inkişaf etdiyini öyrənirik. Lakin İslamı könüllü qəbul edən türklər bu dinin təsiri altına düşdülər və bu, İslamın mədəni qüvvə kimi əhəmiyyətinin əlavə sübutudur. Bartold türklərin İslamı könüllü qəbul etdiyini desə də, Əməvilər dövründə, xüsusilə vali Həccacın və sərkərdə Quteybənin şovinist ərəbçilik və məvali siyasəti nəticəsində Orta Asiyada qeyri-müsəlman türklərə qarşı baş vermiş qırğınlar, hətta İslamı könüllü qəbul etmiş türklərə qarşı baş vermiş sərt cəza tədbirləri haqqında təəssüf ki, məlumat vermir. V.V.Bartolda görə, İslam yeganə əsl dünya dinidir, yəni milli xüsusiyyətinə baxmayaraq, ən müxtəlif mənşəli və mədəni keçmişə malik xalqları öz təsiri altına ala bilmiş bir dindir. Türklərin Şərqə doğru hərəkəti İslamdan əvvəlki dövrlərdə başlamış, lakin bu dinin qəbulundan sonra daha böyük uğurla davam etmişdir. Abbasi xəlifələrinin xidmətində yüksəlmiş türk mənşəli şəxslər tərəfindən bir çox sülalələr yarandı. Monqol istilalarından əvvəlki dövrdə biz İslamı qəbul etmiş türklərin fəth hərəkatı nəticəsində yaranmış iki böyük dövləti görürük: Qaraxanlılar dövləti və Səlcuqilər imperiyası. İlk dövrlərdən etibarən türklərdə fars mədəniyyətinin təsiri o qədər güclü olmuşdur ki, onlar fars dilini və mədəniyyətini şah saraylarında rəsmi səviyyəyə qaldırmışdılar. İslamı qəbul etdikdən sonra türklər, ərəb və farslardan sonra, müsəlman dünyasının üçüncü ən böyük etnoqrafik elementi oldular, hətta müsəlman hüququnun sadiq müdafiəçilərinə və islam fatehlərinə çevrildilər. İranın mədəni təsiri altına düşmələrinə baxmayaraq, türklər öz dillərini qoruyub saxladılar, baxmayaraq ki, türk ədəbiyyatında ərəb və fars sözlərinin bolluğu müşahidə olunur. Türk dilinin və mədəniyyətinin təsir gücü monqol hücumlarından sonra qərbə doğru daha da yayılıb gücləndi. Teymuri və Osmanlı dövrləri isə türk-islam mədəniyyətinin zirvədə olduğu, Qərbə doğru yayıldığı dövrlərdir. Təəssüf ki, V.V.Bartold bu məruzəsində Azərbaycan mənşəli türk sülaləsi olan Səfəvilərin türk-islam mədəniyyətinin inkişafındakı rolu haqqında məlumat vermir. Buna baxmayaraq onun bu məruzəsi türk-İslam mədəniyyətinin, hətta islam öncəsi türk tarixinin tədqiqi baxımından böyük elmi əhəmiyyətə malikdir.
Bölmənin digər xəbərləri
