Təbiətin silə bilmədiyi izlər: Bakı uğrunda döyüşlərin yadigarı olan səngərlər – REPORTAJ VİDEO
Bakı, 15 sentyabr, AZƏRTAC
Azərbaycan torpağının hər qarışı, daşı bir tarixdir. Bu tarix bəzən səssiz qalır, təbiətin də silə bilmədiyi izlər qoyur.
Abşeron rayonunun Məmmədli kəndindəki “Yanardağ” Dövlət Tarix, Mədəniyyət və Təbiət Qoruğundakı səngərləri də buna misal göstərmək olar. 1918-ci ildə Bakının daşnak-bolşevik işğalından azad edilməsi zamanı Qafqaz İslam Ordusunun keçdiyi döyüş yollarının nişanələri bu gün də burada görünməkdədir.
Məmmədli kəndinin yüksəkdə yerləşməsi əlverişli olub
Araşdırmaçı Günay Rzayeva AZƏRTAC-a açıqlamasında deyib ki, tarix boyunca ermənilər müxtəlif dövrlərdə soydaşlarımıza qarşı etnik təmizləmə siyasəti həyata keçiriblər. “böyük Ermənistan” ideyalarını həyata keçirmək üçün qarşılarına məqsəd qoyan ermənilər dəfələrlə türk-müsəlman əhalisini doğma yurdlarından deportasiya edib və onlara qarşı vəhşicəsinə soyqırımlar törədiblər: “Tarixə mart soyqırımları kimi düşmüş hadisələr türk-müsəlman əhalisinə qarşı törədilmiş soyqırımı idi. 1918-ci ilin mart-aprel aylarında erməni-daşnak silahlı dəstələri tərəfindən Bakı şəhərində, Bakı quberniyasına daxil olan digər şəhər və qəsəbələrdə kütləvi qırğınlar törədildi. Bu soyqırımlar təkcə Bakıda deyil, Azərbaycanın bütün kənd və qəsəbələrində də həyata keçirilirdi.
Azərbaycan Milli Şurası 1918-ci il iyunun 4-də Batumidə Osmanlı dövləti ilə bağladığı hərbi və siyasi müqavilənin 4-cü maddəsinə əsaslanaraq Osmanlı hökumətindən hərbi yardım istədi. Bu dövrdə Osmanlı dövləti bir çox cəbhələrdə düşmənlə mübarizə aparmasına baxmayaraq, Bakının dəstək istəyinə biganə qala bilməzdi. Osmanlı dövləti Azərbaycana ordu göndərmək qərarı verir. O dövrdə Osmanlı dövlətinin hərbi generalı olmuş Ənvər paşa bu ordunun komandanlığına öz qardaşı Nuru paşanı təyin edir. Beləliklə, Nuru paşanın başçılığı ilə Qafqaz İslam Ordusu Azərbaycanın müxtəlif ərazilərində ermənilərin tərk-silah edilməsi üçün bir çox döyüşlər həyata keçirib. Bölgələrdə əldə olunmuş qələbələrdən sonra əsas hədəf Bakı və onun ətraf kəndləri idi. Döyüşlərin baş verdiyi kəndlərdən biri də Abşeron yarımadasında yerləşən Məmmədli kəndi və Yanardağ ərazisi olub. Bakı və onun ətraf kəndlərində gedən döyüşlərdə Məmmədli kəndi və Yanardağ ərazisinin adı Qafqaz İslam Ordusunun sənədlərində və Nuru paşanın xatirələrində tez-tez çəkilirdi.
Türk Qafqaz İslam Ordusu Bakını və ətraf kəndləri nəzarət altına almaq məqsədilə bir çox məntəqələrdən, o cümlədən Binəqədi kəndindən və ona yaxın olan Yanardağ ərazisindən düşmənin müdafiə xətlərinə hücum etmək üçün hərəkətə keçmişdi. Həftələrlə davam edən qızğın döyüşlərin nəticəsi olaraq avqustun 31-də Məmmədli kəndi, ona qonşu Digah kəndi və Yanardağ ərazisində yerləşən dəniz yüksəklikdəki təpə tamamilə 38-ci alay tərəfindən nəzarət altına alınmışdı”.
Məmmədli kəndinin yüksək təpəliklərdə yerləşməsi strateji cəhətdən əlverişli olub. Bunu nəzərə alaraq, Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru paşa əsgərləri ilə Bakını düşmənlərdən azad etmək üçün burada səngər yerləri qazdırıb. Hazırda səngər izlərini indiki “Yanardağ” Dövlət Tarix Mədəniyyət və Təbiət Qoruğunun ərazisində aydın şəkildə görmək mümkündür.
Səngərlər Bakının azad edilməsində mühüm rol oynayıb
Bakı döyüşünün mühüm tarixi hadisə olduğunu deyən “Yanardağ” Dövlət Tarix, Mədəniyyət və Təbiət Qoruğunun elmi işçisi İradə Mehdiyeva o dövrün hərbi şəraitini və açıq ərazidə əsgərlərin döyüşməsinin çətin olduğunu xatırladıb. O, həmin yerlərdə səngərlərin mövcudluğunun mühüm tarixi fakt olduğunu diqqətə çatdırıb. Onun sözlərinə görə, səngərlər əsgərlərin itkisinin qarşısını almağa və hücumların həyata keçirilməsinə kömək edib. Həmin səngərlər Yanardağ ərazisindəki 364 nömrəli təpədə yerləşir. Onlar burada Azərbaycan və türk əsgərlərinin çiyin-çiyinə vuruşaraq, Bakını azad etməsində mühüm rol oynayıb. “Sentyabrın 15-də Bakının azad olunması təkcə bu şəhərin xilas edilməsi deyil, bir xalqın müstəqilliyi uğrunda mübarizəsinin simvolu idi”, - deyə İradə Mehdiyeva diqqətə çatdırıb.
Məmmədli kəndində dəfn olunan türk şəhidləri
O dövrə aid tarixin izləri bununla yekunlaşmır, bura 2 türk şəhidinin əbədi mənzilinə də çevrilib. Belə ki, Abşeron rayonunun Məmmədli kəndinin qədim Şahsevənli məhəllə qəbiristanlığında 1918-ci ildə qəhrəmancasına şəhid olmuş 2 türk əsgəri dəfn edilib. Həmin hadisədən 100 ildən çox keçməsinə baxmayaraq, qəbirlərin olduğu yer əhali tərəfindən unudulmayıb və yerli sakinlər tərəfindən qorunur.
Araşdırmaçı Günay Rzayevanın sözlərinə görə, sonrakı araşdırmalarda Yanardağ ərazisində baş verən döyüşlərdə iştirak edən daha 7 türk şəhidinin adı da məlum olub. Təəssüf ki, onların məzarlarının yeri məlum deyil.
Şanlı tariximizin bir parçası olan türk əsgərlərinin məzarlarını ziyarət etdik, ruhları qarşısında ehtiramımızı və qardaşlığa sədaqətimizi ifadə etdik. Onların məzarları önündə dayanarkən insan azadlığın və qardaşlığın hansı böyük fədakarlıqlar hesabına qazanıldığını daha dərindən anlayır. Bu ziyarət yaddaşımıza həm minnətdarlıq, həm də gələcək nəsillərə ötürülən tarixi bir vəfa borcu kimi həkk olundu.
Həmin səngərlər təkcə torpaqda qalan izlər deyil, həm də Azərbaycanın azadlığı uğrunda yazılmış tarixin canlı şahidləridir. Yanardağın ətrafında rast gəlinən bu tarixi izlər, Azərbaycanın hər qarış torpağının necə böyük bir keçmişə sahib olduğunu bir daha xatırladır.
Bölmənin digər xəbərləri
