Bakı, 15 may, AZƏRTAC

Bu gün cəmiyyəti narahat edən ən ciddi sosial və tibbi problemlərdən biri narkomaniya və müxtəlif növ asılılıqlardır. Dünyada olduğu kimi, ölkəmizdə də bu sahədə aparılan mübarizə, profilaktik tədbirlər və insanların düzgün məlumatlandırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Çünki asılılıq yalnız bir insanın problemi deyil, ailələri, gəncləri və bütövlükdə cəmiyyəti təsir altına alan mürəkkəb məsələdir. Narkotik vasitələrin istifadəsinin qarşısının alınması üçün maarifləndirmə işlərinin gücləndirilməsi, erkən müdaxilə və effektiv müalicə mexanizmlərinin tətbiqi olduqca vacibdir. Azərbaycanda bu istiqamətdə fəaliyyət göstərən əsas ixtisaslaşmış tibb müəssisəsi isə Səhiyyə Nazirliyi Respublika Narkoloji Mərkəzidir. Burada həm asılılıqdan əziyyət çəkən şəxslərin müalicəsi həyata keçirilir, həm də profilaktika və reabilitasiya sahəsində müxtəlif proqramlar icra olunur.

Mövzu ilə bağlı Respublika Narkoloji Mərkəzinin baş direktoru Fəzail Sadıqovun AZƏRTAC-a müsahibəsini təqdim edirik.

- Fəzail həkim, hazırda Azərbaycanda narkotik asılılığı ilə bağlı ümumi vəziyyəti necə qiymətləndirirsiniz?

- Ümumiyyətlə, bütün dünyaya baxdıqda narkotik asılılığı daha çox inkişaf etmiş ölkələrdə yayılıb. Lakin bəzi inkişaf etməmiş ölkələrdə də geniş istifadə müşahidə olunur. Azərbaycanda isə ümumi mənzərəyə nəzər salsaq, narkotik asılılığı ilə bağlı statistik göstərici aşağıdır. Mərkəzimizdə ötən il 42 min 624 nəfər qeydiyyatda olub. Bu şəxslər əsasən opioidlər, kannabinoidlər (marixuana, həşiş və digər vasitələr), həmçinin bir neçə maddəni birgə qəbul edənlərdir. Burada qeydiyyata düşənlər əsasən iki qrupa bölünürlər. Birinci qrupa hüquq-mühafizə orqanları tərəfindən aşkar edilən şəxslər daxildir. Hansı ki, onlar inzibati xətaya və ya digər səbəblərdən ekspertizaya cəlb edilirlər. İkinci qrupa isə könüllü şəkildə müalicə üçün müraciət edən insanlar daxildir. Mən 43 ildir bu sahədə fəaliyyət göstərən həkim kimi deyə bilərəm ki, ölkəmizdə narkotik vasitələrdən asılılıqla bağlı vəziyyət nəzarət altındadır. Həmçinin qeydiyyatda olan hər kəsi avtomatik olaraq “narkoman” kimi qiymətləndirmək də düzgün yanaşma deyil. Burada narkotik vasitədən istifadə müddəti də nəzərə alınmalıdır.

Respublika Narkoloji Mərkəzində qeydiyyat dinamik xarakter daşıyır, şəxslər qeydiyyata alınır və qanuni qaydalara əsasən qeydiyyatdan çıxarılırlar. Belə ki, beş il ərzində hər hansı narkotik vasitədən istifadə etməyən şəxslər qeydiyyatdan çıxarıla bilərlər.

Mərkəzimizin xidməti isə bütün ölkəni əhatə edir və respublika səviyyəsində fəaliyyət göstərir. Stasionar müalicə üçün 350 çarpayılıq xəstəxanadır. Həmçinin rayonlararası dispanserlər də mövcuddur. Müalicə almaq istəyən şəxslər ilk mərhələdə yaşadıqları ərazi üzrə bu dispanserlərə müraciət etməlidirlər. Dispanser isə istifadəçinin vəziyyəti ağırlaşdıqda onu mərkəzi müəssisəyə yönləndirir. Eyni zamanda, vətəndaşlar göndəriş əsasında birbaşa burada da müalicə ala bilərlər. Vacib məqamlardan biri isə müalicənin məcburi yox, könüllü olmasıdır. İstisna hallar isə konkret hüquqi əsaslarla bağlıdır. Şəxsə məhkəmə hökmü ilə məcburi müalicə təyin edilibsə, bu, artıq onun şəxsi istəyindən asılı olmur. Belə hallarda məhkəmə qərarına əsasən 6 aydan 2 ilə qədər məcburi müalicə tətbiq oluna bilər. Bu prinsip həm ölkəmizdə, həm də dünyanın bir çox ölkələrində tətbiq edilir. Yaşı 18-dən az olan şəxslərin məsuliyyəti isə valideynin və ya qanuni nümayəndənin üzərinə düşür.

- Mərkəzə daha çox hansı yaş qruplarında olan vətəndaşlar müraciət edirlər?

-Təəssüf ki, narkotik asılılığı olanların əksəriyyəti gənclərdir. Ancaq müxtəlif yaş qruplarına da rast gəlmək mümkündür. Ümumilikdə, daha çox 30–35 yaş aralığı üstünlük təşkil edir. Bununla yanaşı, mərkəzə 40-50 yaşlarında olan şəxslər də müraciət edirlər. Ümumiyyətlə, bu asılılığın daha çox gənclərdə müşahidə olunmasının da müəyyən səbəbləri var. Burada bioloji, psixoloji səbəblər və sosial mühit əsas rol oynayır. Yəni insan bir tərəfdən bioloji varlıqdır, digər tərəfdən də sosial mühitin içində formalaşır. Yəni sosial çevrə çox böyük rol oynayır, bunu inkar etmək olmaz. Xüsusilə gənclərdə bu daha çox özünü göstərir, çünki onlar hələ formalaşma mərhələsindədirlər. Gənclərin bir qisminin bəzi riskləri tam dərk etməməsi yaş dövrlərinin xüsusiyyətidir. Bu səbəbdən gənclərin qorunması çox vacibdir. Cəmiyyət, ailə və valideynlər bu məsələyə xüsusi diqqət yetirməlidir. Çünki bəzən gənclik dövründə edilən bir səhv insanın gələcək həyatına uzunmüddətli təsir göstərə bilir və sonradan onun düzəldilməsi çox çətin olur.

Düşünürəm ki, bu prosesdə gənclər narkotik asılılığının insan sağlamlığında yaratdığı təsirlər barədə kifayət qədər məlumatlandırılmalıdır. Bu asılılığa tibbi, sosial və hüquqi baxımdan yanaşmaq lazımdır. Opioidlər dünyada qeyri-tibbi istifadə baxımından qadağan olunmuş maddələrdir. Hansı ki, onların əsas təhlükəsi tənəffüs mərkəzinin iflici nəticəsində ölüm riskidir. Həmçinin əmək qabiliyyətini kəskin azaldır, infeksion xəstəliklərin (HİV/QİÇŞ, hepatit) yayılma riskini artırır, eyni zamanda, çox ciddi sosial problemlər yaradır. Bununla yanaşı, metamfetaminlərin də olduqca ciddi psixi və fiziki fəsadları var. Narkotik vasitələri digərlərindən fərqləndirən ən vacib xüsusiyyətlərdən biri isə çox qısa müddətdə - 10, 15, bəzən 20 gün ərzində asılılıq yaratmasıdır.

- Mərkəzdə müalicə prosesi necə aparılır və neçə mərhələdən ibarətdir? Reabilitasiya prosesi nə qədər davam edir?

-Bu gün Azərbaycanda narkotik vasitələrdən asılılıqla mübarizədə tibbi xidmət kifayət qədər asan və əlçatandır. Statistika göstərir ki, dünyada hər 20 nəfərdən biri qadağan olunmuş narkotik maddələrdən istifadə edib. Bu, qlobal göstəricidir, yəni istifadə bir regionda az, digərində çox ola bilər. Həmin istifadə edən şəxslərin müəyyən hissəsində asılılıq formalaşır. Asılı olanların da bir qismi inyeksion istifadəçisidir və bu da öz növbəsində HİV, hepatit və digər infeksiyaların yayılma riskini artırır. Asılılıqla mübarizə aparan şəxslərin hər 6 nəfərdən yalnız biri müalicə imkanına çıxış əldə edə bilir. Afrika və Mərkəzi Amerika ölkələrində bu göstərici daha aşağıdır, hətta bəzi yerlərdə 15–18 nəfərdən biri müalicəyə çıxış əldə edə bilir. Avropa ölkələri və Amerika Birləşmiş Ştatlarında da bu proses hər zaman asan olmur, qəbul üçün uzun növbələr və çətinliklər yaşanır.

Ölkəmizdə isə vəziyyət tamamilə fərqlidir. Burada istənilən şəxs dövlət müəssisələrində müalicə ala bilər. Yəni əlçatanlıq kifayət qədər yüksəkdir. Ancaq vətəndaşlar unutmamalıdırlar ki, istənilən tibbi yanaşmada müalicəyə qərarı həkim verir.

Reabilitasiya məsələsi isə xüsusilə psixiatriya və narkologiyada bir qədər fərqlənir. Tibbin digər sahələrində, məsələn, fizioterapiya və ya klassik müalicə metodlarında proses daha çox bioloji bərpa üzərində qurulur. Burada reabilitasiya dedikdə yalnız xəstəliyin tibbi tərəfi yox, həm də sosial tərəfi ön plana çıxır. Əsas problem ondan ibarətdir ki, istifadəçinin sosial statusu da ciddi şəkildə zədələnir. Yəni söhbət yalnız beyində və psixikada gedən proseslərdən getmir, eyni zamanda, cəmiyyətə adaptasiya problemi yaranır. İnsan bir çox hallarda normal sosial həyata qayıtmaqda çətinlik çəkir. Ona görə də reabilitasiya prosesi mütləq şəkildə vacibdir. Respublika Narkoloji Mərkəzində həm fərdi, həm də qrup psixoterapiyası var, eyni zamanda, digər psixoterapevtik üsullardan istifadə edilir. Bu yanaşma ümumilikdə müsbət nəticələr verir. Çünki reallıq budur ki, narkotik istifadəçisi çox vaxt cəmiyyətdə dinlənilmir, onunla ünsiyyət qurulmur. Halbuki o da bir pasiyentdir, xəstədir və psixoloji dəstəyə ehtiyacı var.

Reabilitasiya müddəti isə xəstənin vəziyyətindən və öz yanaşmasından asılıdır. Bu prosesə ailə dəstəyi də mütləq lazımdır. Hətta ailə terapiyası deyilən anlayış var, hansı ki, burada ailə üzvləri də prosesə cəlb edilirlər. Yəni bu, yalnız xəstənin müalicəsi deyil, eyni zamanda, ailənin də maarifləndirilməsi və psixoterapevtik dəstək alması deməkdir.

_{Müxbir – Aytac Haqverdiyeva}