Bakı, 25 iyun, AZƏRTAC

Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının birliyini, dilini, mədəniyyətini, düşüncə sistemini, inkişafını əks etdirən mədəni-tarixi hadisə olub.

AZƏRTAC Bakı Dövlət Universitetinin Qafqaz xalqları tarixi kafedrasının müdiri tarix elmləri doktoru, professor İradə Hüseynovanın “Birinci Türkoloji Qurultay: tarix və müasirlik” məqaləsini ixtisarla təqdim edir.

XX əsrin əvvəllərində Birinci Türkoloji Qurultayın keçirilməsi milli dil siyasətinin formalaşmasına və türk xalqları arasında mədəni inteqrasiyanın güclənməsinə mühüm təsir göstərib.

Prezident İlham Əliyevin “Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında” Sərəncamında qeyd olunur ki, bu qurultay ortaq zəngin keçmişə və qədim irsə malik türk xalqlarının mədəni inteqrasiyasında vacib mərhələ kəsb edən müstəsna əhəmiyyətli hadisələrdəndir. Beynəlxalq miqyaslı bu unikal elmi forumda türkologiyanın ən aktual məsələləri geniş və sistemli müzakirə obyektinə çevrilmiş, Türk dünyasının dili, tarixi, etnoqrafiyası, ədəbiyyatı və mədəniyyətinin gələcəyi ilə bağlı vacib qərarlar qəbul edilmiş, latın qrafikası əsasında vahid ümumtürk əlifbasına keçilməsi xüsusi diqqət mərkəzində saxlanılmışdır.

Birinci Türkoloji Qurultay həm türkologiya tarixi, həm Türkiyə – Rusiya münasibətləri, həm də türk xalqlarının gələcəyi üçün dönüş nöqtəsi olub: ilk baxışda qurultay türk xalqlarının latın qrafikasına keçmək qərarı ilə müşayiət olunsa da, eyni zamanda, strateji əhəmiyyət daşıyan, Qərbə qarşı Rusiyanın Türkiyə ilə mədəni, hərbi, siyasi, eləcə də türkologiya sahəsində əməkdaşlığı idi.

Latın əlifbasına keçidlə bağlı türk xalqları içərisində ilk tarixi addım Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə atılıb. “Azərbaycan” qəzetinin təşkil etdiyi geniş ictimai müzakirələr bu prosesin aktual olduğunu bir daha sübut edib. Cümhuriyyət Parlamentinin qərarına əsasən, Xudadat bəy Məlikaslanovun sədrliyi ilə Xalq Maarifi Nazirliyi yanında Əlifba İslahatı üzrə Hökumət Komissiyası yaradılıb. Parlamentin üzvü, tanınmış pedaqoq Abdulla bəy Əfəndizadə 1919-cu ildə Bakıda “Son türk əlifbası” dərsliyində ilk dəfə olaraq ərəb və latın qrafikasında olan əlifbaları müqayisəli şəkildə verib, ərəb əlifbasının bizim fonetik sistemə uyğunsuzluğunu faktlarla göstərib.

Araşdırmalar göstərir ki, əvvəlcə Birinci Türkoloji Qurultayın Leninqradda (Sankt-Peterburqda) və Moskvada keçirilməsi nəzərdə tutulsa da, sonradan onun Bakıda təşkili məqsədəuyğun hesab edilib. Bu qərarın qəbulunu şərtləndirən amillər mövcud idi. Əvvəla, latın əlifbasına keçid və ya ərəb əlifbasının islahı ideyası ilk dəfə Azərbaycan maarifçiləri tərəfindən irəli sürülmüşdü. İkincisi, əlifba islahatı məsələsi dövlət səviyyəsində ilk dəfə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə gündəmə gətirilmiş və bu istiqamətdə müəyyən tədbirlər həyata keçirilmişdi. Üçüncüsü, Yeni Türk Əlifba Komitəsi Azərbaycanda yaradılmış, latın qrafikasına keçidlə bağlı daha sistemli hazırlıq işləri aparılmışdı. Dördüncüsü, Azərbaycanda bu prosesi istiqamətləndirə biləcək yetərli elmi potensial və görkəmli türkoloqlar cəmləşmişdi. Nəhayət, Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti öz ətrafında güclü elmi qüvvələri birləşdirmişdi.

Birinci Türkoloji Qurultay 1926-cı ildə fevralın 26-dan martın 5-dək Bakı şəhərində, Cəmiyyətin yerləşdiyi tarixi İsmailiyyə binasında (indiki AMEA Rəyasət Heyətinin binası) keçirilib. Qurultayda 131 nümayəndə ilə yanaşı, çoxsaylı qonaqlar iştirak ediblər. Qurultayın 17 iclasında türk xalqlarının tarixi, etnoqrafiyası, mədəniyyəti, dil və ədəbiyyatlarına həsr olunmuş 38 elmi məruzə dinlənilib, müvafiq qətnamələr və tövsiyələr qəbul edilib.

Qurultayın ən böyük nəticəsi türk xalqlarının latın qrafikalı əlifbaya keçidinə dair qərar qəbul etməsi olub. 1929-cu il yanvarın 1-dən etibarən Azərbaycanda latın əlifbasına tam keçid təmin edilib. Lakin sonralar SSRİ siyasi rəhbərliyi bu sahədə istiqaməti dəyişmək qərarına gəlib. 1939-cu ildə Azərbaycanda Kiril əlifbasına keçid haqqında qərar qəbul edilib, 1940-cı il yanvarın 1-dən həmin əlifbanın tətbiqinə başlanılıb.

Ötən əsrin 60-cı illərindən Birinci Türkoloji Qurultayın qərarlarına qayıdılmasında yeni mərhələ başlanıb. 1966-cı ildə Bakıda Birinci Türkoloji Qurultayın 40 illiyinə dair elmi-praktik konfrans keçirilib.

1970-ci ildən başlayaraq Azərbaycanda “Sovet türkologiyası” jurnalı (rus dilində) nəşr edilib.

Ümummilli Lider Heydər Əliyev hələ sovet dövründə Azərbaycanda ana dilinin sosial-siyasi, ideoloji problemləri, bütövlükdə dil siyasəti ilə ardıcıl məşğul olub. Azərbaycan dili dövlət dili olaraq 1978-ci il Konstitusiyasında öz əksini tapıb.

Müstəqillik illərində Azərbaycan dili Konstitusiyada (1995) dövlət dili kimi təsbit edilib.

Latın qrafikalı əlifbaya tam keçid prosesi də Heydər Əliyevin “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” 2001-ci il 18 iyun tarixli Fərmanı ilə gerçəkləşib, avqustun 1-i tariximizə Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi daxil olub. Həmin Fərmana əsasən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət Dil Komissiyası yaradılıb. 2002-ci il sentyabrın 30-da “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Qanun qəbul edilib.

Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında” (2004-cü il 12 yanvar) və “2005–2006-cı illərdə Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə çapı nəzərdə tutulan əsərlərin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında” (2004-cü il 27 dekabr) sərəncamları Ulu Öndər Heydər Əliyevin müəyyənləşdirdiyi dil siyasətinin məntiqi davamı olmaqla, Azərbaycan dilinin inkişafı, milli-mədəni irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi istiqamətində böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Azərbaycan Prezidentinin 2016-cı il 18 fevral tarixli Sərəncamına əsasən, Birinci Türkoloji Qurultayın 90 illik yubileyi də dövlət səviyyəsində qeyd edilib.

2023-cü ildə Beynəlxalq Türk Akademiyasının təşəbbüsü və koordinasiyası, Türk Dövlətlər Təşkilatının dəstəyi ilə Ortaq Türk Əlifbası Komissiyası fəaliyyətə başlayıb. 2024-cü il sentyabrın 11-də Bakıda Komissiyanın üçüncü iclasında 34 hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbası qəbul edilib.

2025-ci ildə Qəbələ şəhərində Türk Dövlətləri Təşkilatı Dövlət Başçılarının 12-ci Zirvə Görüşünün Bəyannaməsində Birinci Türkoloji Qurultayın 100 illik yubileyinin qeyd edilməsi çağırışı da öz əksini tapıb. Həmin Zirvə Görüşündə çıxışı zamanı Azərbaycan Prezidenti deyib: “Bu gün Türk Dövlətləri Təşkilatı, sadəcə, əməkdaşlıq platforması deyil, ciddi geosiyasi mərkəzlərdən biri kimi formalaşır. Təşkilatımızın beynəlxalq səviyyədə nüfuzunun artması məmnunluq doğurur. Ortaq tarixi və etnik köklərimiz, müştərək milli-mənəvi dəyərlərimiz bizi bir ailə kimi birləşdirir”.

Beləliklə, tarix və zaman Birinci Türkoloji Qurultayın qəbul etdiyi qərar və tövsiyələrin doğruluğunu, həyatiliyini və elmiliyini bir daha təsdiq edib. Azərbaycan Respublikası 100 il əvvəl olduğu kimi bu gün də türkologiyanın aparıcı mərkəzlərindən biri, Şərq və Qərb sivilizasiyalarının qovuşduğu, geosiyasi baxımdan önəmli, intellektual potensialı zəngin olan mədəni məkan, demokratik dəyərlərə söykənən suveren dövlətdir.