Bakı, 30 avqust, Aytac Haqverdiyeva, AZƏRTAC

İqlim dəyişikliyi insanların psixologiyasına olduqca mənfi təsir göstərir. Qüssə və qorxu hissləri ilə birlikdə, doğma yerlərin getdikcə dəyişməsi fonunda temperaturun yüksəlməsi və ekstremal hava şəraitinin sayının artması insanları ciddi narahat edir. İstilər aqressiya və prososial davranışın azalması ilə müşayiət olunur.

AZƏRTAC bütün dünya üçün qlobal problem sayılan iqlim dəyişikliyinin insan psixologiyasına təsiri ilə bağlı araşdırma aparıb. Mövzu ilə bağlı psixoloq Xalidə Qasımova deyib: “Aparılan tədqiqatlar isti iqlimlərdə yaşayan insanların nisbətən tez yetkinləşdiyini, ümumiyyətlə daha aktiv, istiqanlı olduğunu aşkar edib. Həmin insanlar normadan az narahatlıq hissi keçirir və qeyri-müəyyənliyə qarşı yüksək dözümlülüyə malik olurlar. Yazıçı-psixoloq Girt Hafstid kitablarında Şərq mədəniyyətlərində qonaqpərvərliyi, kollektivizmi, sosiallaşmanı, insanların çətinliklərə qarşı dözümlüyünü bölgənin isti iqlimi ilə əlaqələndirib. O, Qərb mədəniyyətində fərdiyyətçiliyin artdığını, qeyri-müəyyənliyə qarşı dözümlülüyün daha aşağı olduğunu bildirib”.

Orqanizmdəki fiziki dəyişikliyin ruh sağlamlığına birbaşa təsiri

Psixoloq fəsillərin insan duyğularına birbaşa təsir etdiyini söyləyib: “İntensivliyə baxdıqda insanların əhvalının fəsillərə görə, müsbət, mənfi, neytral olduğunu görürük. Əsasən, yaz aylarında insanların əhvalının qışa nisbətən müsbət olduğu müəyyən edilib. Bundan əlavə bədənin atmosfer hadisələrinə reaksiya verməsi də məlum faktdır. Sağlam psixologiya hava dəyişikliyinə uyğunlaşmalıdır. Lakin son dövrlər olduqca qlobal problem sayılan iqlim dəyişikliyinin psixologiyaya təsirləri müxtəlifdir. Bu prosesə qadınlar daha həssas yanaşır. Depressiya, müəyyən narahatlıq, həddindən artıq emosional həssaslıq və əsəbilik, fəaliyyətlərə marağın azalması, yorğunluq, soyuqdəyməyə bənzər simptomlar, o cümlədən əzələ, baş və oynaq ağrıları, yuxusuzluq, iştahanın dəyişməsi (həddindən artıq yemək və ya iştahasızlıq) ilkin simptomlardır. İqlimlə bağlı əhval dəyişikliyi ilə hormonlar və bioritmlər arasındakı əlaqə tədqiqatçı psixoloqlar üçün maraqlıdır. Hava şəraitinin ani və sürətli dəyişkənliyi həssas insanların şikayətlərini artırır. Bu orqanizmi hava kütləsindəki qəfil dəyişikliklərə kifayət qədər tez uyğunlaşa bilməyən insanlarda daha çox müşahidə edilir. İqlim dəyişikliyi və qlobal istiləşmə səbəbindən insan orqanizmində maddələr mübadiləsi pozulur. Vurğulamaq lazımdır ki, orqanizmdəki fiziki dəyişiklik ruh sağlamlığına birbaşa təsir edir və sıx əlaqəlidir. Metabolizmin sürətlənməsi bir çox orqanın fəaliyyətini artırır. Bu zaman orqanizmdə yorğunluq, tükənmişlik hissi yaranır. Yorğunluq insan psixologiyasına mənfi təsir edən ən böyük amillərdən biridir. Əlavə olaraq istilik bizi daha dözümsüz və səbirsiz edə bilər. Tələskənlik və dərhal nəticə əldə etmək istəyi müşahidə olunur. Bütün bunları nəzərə aldıqda, qlobal istiləşmə və iqlim dəyişikliyinin psixologiyasına mənfi təsir edən insan aqressiv, dağıdıcı və nəzakətsiz ola bilər”.

Qorxu və təşviş hissi uşaqların nitqində gerilik yarada bilər

Psixoloq Fidan Əliyeva isə iqlimin dəyişməsinin uşaqların psixoloji xüsusiyyətlərinə təsiri ilə bağlı danışıb: “Uşaqların oyun fəaliyyətinin açıq və qapalı yerdə olması hava şəraitindən asılı olur. Açıq mühitin dəyişkən və dinamik olması səbəbindən uşaqlar bu şəraitdə daim yeni məlumatlar öyrənir. Açıq havada oynayan uşaq ətraf mühiti və təbiəti tanımaq imkanı əldə edir. Bu, onları ətrafa baxmağa və sosial təcrübədən öyrənməyə sövq edir. Uşaqların maraq və təxəyyülünü gücləndirir. Araşdırmalar göstərir ki, təcrübə edərək öyrənən uşaqların fokuslanma müddəti artır və yaddaşı güclənir. Eyni zamanda, diqqət çatışmazlığı və hiperaktivlik problemi olan uşaqlarda bu halların simptomları azaldır. İqlim dəyişikliyi və ya təbii fəlakətlər onlarda təbiət hadisələrinə fərqli münasibətlər yaradır. Uşaqlar təbiət hadisələrini təsəvvürlərində böyüdür və onların necə fəsadlar törədə biləcəyini mücərrəd şəkildə düşünürlər. Son dövrlərdə Türkiyədə olan zəlzələnin uşaqların psixologiyasında yaratdığı mənfi təsiri buna nümunə göstərmək olar. Onlar həmin ərazidə yaşamasa belə, hər an zəlzələ olacağını öz düşüncələrində canlandırırlar. Bu zaman uşaqlarda qorxu və təşviş hissi formalaşır. Bu isə davranış xüsusiyyətlərinə birbaşa təsir edir. İlkin dövrdə nitqdə gerilik müşahidə olunur. Daha sonra adi fəaliyyətlərə qarşı qorxu və aqressiya yaranır.

İqlim dəyişikliyi autizmli fərdlərdə hiperaktiviyi artırır

Psixoloq Ləman Nağıyeva iqlim dəyişikliyinin xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların inkişafına təsir etdiyini vurğulayıb: “Xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlar üçün oyun onların zehni inkişafının formalaşması istiqamətində əsas faktordur. Xüsusilə autizmli fərdlərdə oyun onların təməl bacarıqlarının artırılması, həyati təcrübələrinin öyrənildiyi ilk mühitdir. İqlim dəyişikliyi, havaların normadan çox istiləşməsi xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqlarda hiperaktivliyi, aqressivliyi artırır. Bu zaman onların fiziki aktivliyini tarazlıqda saxlamaq lazımdır. Müəyyən fiziki və ya zehni oyunlar enerjini balansda saxlamağa kömək edir. Öyrənmə prosesində gecikmə olan uşaqlarda daha çox sensor həssaslıq kimi problemlərə, diqqətin konsentrasiyasında azlığa və bunun kimi öyrənməyə mənfi təsir edən bir çox faktorla qarşılaşırıq. Bundan əlavə fəsil dəyişiklikləri adaptasiya tələb edən fəaliyyətlərdə çətinlik yaranmasına gətirib çıxarır. Əsasən, autizm diaqnozu qoyulmuş uşaqlarda daha çox davamlı və eynilik tələb edən davranışlar olduğu üçün çətinlik yaşayırlar. Bu problem uşağın yaş dövrünə uyğun olaraq, inkişafdakı problemləri daha da dərinləşdirməyə başlayacaq.

Mütəxəssislərin fikirlərinə istinadla qeyd edək ki, iqlim dəyişikliyinə həssas olanlar tufanlı və yağışlı havalar istisna olmaqla, hər gün ən az yarım saat təmiz havada gəzintiyə çıxmalıdır. Bu onların bədənlərinin həmin hadisəyə daha davamlı olmasını təmin edəcək. Beləliklə, orqanizm yenidən temperatur dəyişikliyinə uyğunlaşmağı və tarazlamağı öyrənir. Eyni zamanda, idman və aktiv həyat tərzi hormon dövranı ilə əlaqəli depressiya simptomlarını aradan qaldırmağa kömək edə bilər. Duş qəbul etmək və masajla qan dövranını stimullaşdırmaq da hava dəyişikliyinə həssas olanlar üçün məsləhətlidir. Yoqa, meditasiya, sağlam qidalanmaq və müntəzəm yuxu stresi azaldan və orqanizmin hava dəyişikliyinə qarşı müqavimətini artıran tədbirlərdir.