YENİ NƏSLİ FORMALAŞDIRARKƏN  

“Gənc nəslin tərbiyəsi hər bir ölkə üçün ən vacib məsələdir, çünki onun gələcəyi, taleyi bugünkü gənclikdən asılıdır”.

                                                            İlham ƏLİYEV

Siyasi sistem o halda uğurlu fəaliyyət göstərir ki, böyüməkdə olan nəslin cəmiyyətin həyatında qurucu rolunu tam şəkildə nəzərə alsın. Prezident Heydər Əliyev cəmiyyətin ən fəal təbəqəsinin dövlət quruculuğuna cəlb olunmasının zəruriliyini dərindən dərk edirdi. 1994-cü ildə Gənclər və İdman Nazirliyinin yaradılması dövlətin gənclər siyasətinin mahiyyətini müəyyən etmiş oldu. Qeyd etməyə dəyər ki, postsovet respublikaları arasında gənclərlə bağlı məsələlərin Azərbaycandakı kimi nazirlik səviyyəsində həll edildiyi, gənclərin intellektual, yaradıcı, mədəni və fiziki inkişafına dövlətin daim, fəal və məqsədyönlü diqqət yetirdiyi dövlətlər çox azdır. Beləliklə, Azərbaycanda gənclərin fəaliyyəti üçün zəruri mühitin formalaşdırılması, gənclərin inkişafının, strukturlaşdırılmasının təmin edilməsi, asudə vaxtının və zəruri yaradıcılıq şəraitinin təşkili dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərindən birinə çevrilmişdir. “Gənclər bizim gələcəyimizdir” - 1996-cı ildə Azərbaycan gənclərinin I forumunda Heydər Əliyevin proqram tezisi kimi səsləndirdiyi bu sözlər uzun illərə hesablanmış siyasətin leytmotivi olmuşdur.

Bugünkü Azərbaycan gəncliyi yeni idarəçilər, mədəniyyət nümayəndələri nəsli, dünya birinciliyində lider mövqeləri təmin etmiş onlarca idmançı deməkdir. Bu nəsil gələcəkdə dövlətimizin suverenliyinə görə, cəmiyyətin inkişaf strategiyasının müəyyən edilməsinə, sonrakı nəsillər üçün zəruri şərait formalaşdırılmasına görə məsuliyyət daşıyacaqdır. Azərbaycan böyük imkanları olan bir ölkədir və Azərbaycan gəncləri qarşısında dövlətin bu potensialından tam həcmdə istifadə etmək vəzifəsi durur.

Son illərdə dövlətin intensiv iqtisadi inkişafı gənclər arasında işsizlik probleminin həllinə zəmin yaratmışdır. İpoteka Fondunun yaradılması gənc ailələr üçün mənzil məsələsinin həllini asanlaşdırmışdır. Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının formalaşması dövlətin həyatında üçüncü sektorun fəallaşdırılmasına yönəlmiş sosial layihələrin həyata keçirilməsində gənclərin iştirakını təmin edir. Bununla yanaşı, 5000 gəncin xaricdə təhsil alması barədə Prezident İlham Əliyevin qərarı ən yeni ixtisaslar üzrə ali təhsil almaq imkanlarını genişləndirir, gənclərin ümumi intellektual səviyyəsini yüksəldir, yeni dünyagörüşü mühiti formalaşdırır, yeni top-menecerlərin inkişafı üçün təməl yaradır.

Prezident İlham Əliyev yeni idarəçilər üçün zəruri bazis yaratmaq, ölkəni müasir dünya nizamı kateqoriyaları ilə düşünməyə qadir olan, dövlətin mənafelərini qorumağı bacaran kadrlarla təmin etmək vəzifəsini qarşıya qoymuşdur. Sadə dildə desək, əgər biz hamımız eyni bir təyyarədə uçmalı olsaq, pilotu onun sosial və ya maddi statusuna görə deyil, təyyarəni idarə etmək bacarığına görə seçməliyik. Deməli, bizə təşəbbüskar, intellektual, kreativ (yaradıcı) və həqiqi vətənpərvər insanlar lazımdır. Bu strateji məqsəd üç əsas amilə söykənir: modernləşmə xəttinin uğurunu təmin etmək cəhdi, siyasi təsisatları və ənənələri möhkəmlətmək və intensiv qərbləşmə və qloballaşma şəraitində milli mənlik şüurunu qoruyub saxlamaq. Biz yaddan çıxarmamalıyıq ki, öz kökündən məhrum olmuş xalq yalnız instinktlər və ehtiraslarla yaşayır.

Sosiumun əsas elementi olan gənclik demokratikləşmə prosesinin mühüm tərkib hissəsidir, cəmiyyətin şəffaflığının fəal inteqratoru kimi çıxış edir. Lakin təəssüflə deməliyik ki, bəzən ayrı-ayrı siyasi qruplar gənclərin sadəlövhlüyündən və ya təcrübəsizliyindən sui-istifadə etməyə çalışır. Gənclik ictimai iradənin carçısına, müsbət sosial dəyişikliklərin carçısına çevriləndə, demokratik transformasiyanın mühüm elementi kimi çıxış edəndə isə tamam başqa vəziyyət yaranır. Ancaq gənclərdən müxtəlif korporativ mənafelərin reallaşdırılması və ya dağıdıcı məqsədlər üçün istifadə edilməsi tamamilə yolverilməzdir.

2005-ci ildə bir sıra postsovet dövlətləri “rəngli transformasiyalar” dövrünü yaşadığı vaxtda “Otpor”, “Pora” və “Kmara” kimi təşkilatların təcrübəsi Azərbaycanda da buna oxşar “məxməri inqilab” etmək ümidi ilə yaşayanlar üçün ilham mənbəyinə çevrilmişdi. Ölkədə vəzifəsi yalnız xarici məsləhətçilərin və sponsorların iradəsini ifadə etmək və reallaşdırmaqdan ibarət olan müxtəlif kliyentalist gənclər təşkilatları yaradılmağa başlandı. Cin Şarpın “dinc inqilabın incili” adını almış “Diktaturadan demokratiyaya doğru” kitabını stolüstü vəsaitə çevirən həmin təşkilatlar Azərbaycan gənclərinin nümayəndələrini demokratiyanın bərqərar olması üçün sınaqdan çıxmış yol kimi təqdim edilən çox şübhəli ideyaları reallaşdırmaq naminə qarşıdurmaya cəlb etməyə çalışırdılar. “Rəngli ssenarilərin” müəllifləri sadəcə olaraq bir həqiqəti anlaya bilmirdilər ki, Qərb cəmiyyətləri təmsilçi demokratiyanın disfunksiyalarının aradan qaldırılması, demokratik təsisatların postindustrial dövrün reallıqlarına uyğunlaşdırılması problemini onilliklər boyu formalaşmış ənənələrə və toplanmış təcrübəyə əsaslanaraq həll edirlər. Cənub və Şərq cəmiyyətləri isə özlərinin şəraitinə və demokratik praktika ənənələrinə uyğun olan, təkamül tipli demokratik dəyişikliklərin formalarını sarsıntısız və fəlakətli dağıntılarsız “mənimsəmək” kimi çox çətin bir prosesdən keçməlidir. Başqa milli mühitdə yetişdirilmiş “demokratikləşmə” modelini yamsılamaq cəhdlərinin heç bir əsası yoxdur və deməli, səhvdir. “İdeyalar ixracı” “inqilab ixracı”na oxşayır. Keçmişin təcrübəsindən bilirik ki, Sovet İttifaqının rəhbərliyinin sosialist inqilabını ərəb dünyasına və Afrika qitəsinə “ixrac etmək” cəhdləri uğursuzluqla nəticələnmişdi, hərçənd, bunun üçün milyardlarla Amerika dolları xərclənmişdi. Hər bir, o cümlədən mütərrəqi ideyanı həyata keçirərkən cəmiyyətin arzuedilən vəziyyətini deyil, hökmən real vəziyyətini nəzərə almaq lazımdır.

Eyni zamanda unutmaq olmaz ki, milli demokratik tranzitin bənzərsizliyi onun heç də ənənəvi cəmiyyətlər kateqoriyasına aid olmayan bir ölkədə həyata keçirilməsindədir. Sovet dövründə Azərbaycan urbanizasiyanın və əhalinin təhsilinin nisbətən yüksək səviyyədə olduğu sənaye ölkəsinə çevrilmişdi. Bu illər ərzində gələcəkdə Azərbaycan cəmiyyətinin demokratikləşməsinin mədəni zəminini təmin etməyə imkan vermiş tamamilə yeni amillər formalaşmışdı. Təbii ki, bu məsələdə ölkənin sivilizasiyalı Avropa məkanı ilə əlaqələri də az rol oynamamışdı. Azərbaycan mentalitetinin arxetiplərində ta qədimdən, bir-birini qarşılıqlı surətdə tamamlayan Şərq və Qərb mühitinə müvafiq formada olsa da, azadlıq idealları olmuşdur. “Azadfikirliliyə doğru broun hərəkəti”nin əsası olmuş “Qorbaçov dəyişiklikləri” dövründə bu ideallar Dağlıq Qarabağ məsələsində ədalətin bərqərar olması ideyalarının təcəssümünə çevrilmişdi. Dağlıq Qarabağın Ermənistanın xeyrinə Azərbaycandan qoparılmasının qarşısını almaq cəhdi 1988-1989-cu illərdə xalq hərəkatının başlıca ideyası, onun hərəkətverici qüvvəsi idi. Xalq kütlələri arasında dolaşan milli müstəqillik ideyası 1990-cı ilin yanvar hadisələrindən sonra insanların şüuruna hakim kəsildi, milli müstəqillik və dövlət müstəqilliyi uğrunda mübarizədə əsas məqsədə çevrildi. Məhz elə bu ideallar kəşməkəşli 1993-cü ildə, ölkə təkcə erməni separatizmi təhlükəsi ilə deyil, həm də daxili parçalanma təhlükəsi ilə üzləşdiyi bir dövrdə dövlətçiliyin və müstəqilliyin qorunub saxlanmasına çalışanları ruhlandırırdı. Həmin dövrdə siyasi təşkilatların, ictimai hərəkatların geniş spektrinin yaranması demokratik şüurun və vətəndaş şüurunun inkişafı üçün ilkin şəraitin olduğunu göstərirdi.

Azərbaycanda yaradılmış təmsilçi demokratiya özünü hörmətdən salmış və dağılmış sovet rejiminin yeganə mümkün alternativi oldu. Tamamilə təbiidir ki, bu demokratiyanın konkret formaları daha çox inkişaf etmiş cəmiyyətlərdən əxz edilmişdi. Lakin biz başqalarının təcrübəsini kor-koranə yamsılamırdıq. Biz demokratiyanın “qərb” nümunələrini mənimsəməklə, demokratikləşmənin ümumdünya tarixi təcrübəsinə tam uyğun şəkildə fəaliyyət göstərirdik. Bu proses dünyanın hər yerində xarici təcrübənin tənqidi şəkildə dərk edilməsi ilə müşayiət olunmuşdur. Əxzetmə və mənimsəmə heç yerdə “standartın”, daha dəqiq desək, “qəlibin” sadəcə köçürülməsindən ibarət olmamışdır. Bu, Azərbaycanda da belə deyildir.

Bizim dövlət müstəqilliyimizi elan etməyimizin və avtarkiyalı (qapalı) sovet cəmiyyətinin siyasi sistemindən imtina etməyimizin bu yaxınlarda 17 ili tamam olacaqdır. İndi Azərbaycanda kommunizm dövrünün ideya və baxışlarının yabançı olduğu nəsil böyüyür. Bu müddət ərzində müstəqilliyin ilk illərinə xas olan transformasiya çətinliklərini və dərin sosial sarsıntıları görməmiş gəncliyin bütöv bir nəsli formalaşmışdır. Lakin tarixi unutmamaq, olub-keçənlərin hamısını bilmək və qiymətləndirmək son dərəcə vacibdir, çünki tarixin başa düşülməsi keçmiş səhvlərin təkrarlanmasının qarşısını almağa təminat verir.

Müasir Azərbaycan modernləşməkdə olan demokratik transformasiya, açıq iqtisadiyyat və vətəndaş azadlığı məkanıdır. Şərq ilə Qərb arasında körpü olan Azərbaycan təkcə sivilizasiyaların qovuşuğu deyil, həm də mühüm geosiyasi və geoiqtisadi amildir. Bütün bunlar istər regionda, istərsə də onun hüdudlarından kənarda bizə olan münasibəti müəyyənləşdirir. Biz başa düşməliyik ki, coğrafi determinizm qanunları çox vaxt qarşılıqlı münasibətləri şərtləndirir və heç vaxt unutmamalıyıq ki, “həqiqi düşmənlər olmadan, həqiqi dostlar da yoxdur”.