Bu sözlər teatr haqqındadır. Güclü və çox müxtəlif təəssüratlarla ruhumuzu təzələyən, məşhur bir klassikin təbirincə desək, yeni, dəyişdirilmiş və ecazkar ehtiraslar dünyasını bizim üçün kəşf edən canlı sənət haqqında. İnsanlar teatra tələsir. Onlar sanki artist ilə dialoqa tələsir...

Bir dəfə Bakı qəzetlərinin birində Səməd Vurğun adına Azərbaycan Rus Dram Teatrının baş rejissoru, respublikanın xalq artisti Aleksandr Şarovskinin yubileyi münasibətilə onunla müsahibə dərc edilmişdi. Həmin müsahibənin bir neçə sətri hələ də yadımdadır. Aleksandr Yakovleviç jurnalistin suallarından birinin cavabında demişdi: mənin üçün teatr nicat adasıdır. Teatrda işləyən insanlar özləri də hiss etmədən, sanki bir sıra problemlərdən uzaqlaşırlar... Teatrın gözəlliyi bundadır ki, o, insanlar üçün bir növ illüziya yaradır.

Bəli, teatr həqiqətən də gözəl və cəlbedicidir. Özü də təkcə səhnədəkilər üçün deyil, həm də salondakılar üçün. Lakin aktyorlardan fərqli olaraq tamaşaçılar üçün teatr həm də həyati problemlərin həlli üçün ən ali instansiyadır. Gərək ki, bu sözləri Gertsen demişdir və onunla razılaşmamaq çətindir. Axı bizlərdən hər birimizin həyatında elə anlar olur ki, bəzən səhnədə gördüklərimiz dərin düşüncələrə dalmağa, bu və ya digər hadisəyə, insana münasibətimizə yenidən nəzər salmağa sövq edir və hətta həyatda yaranmış qeyri-standart vəziyyətdən çıxış yolunu göstərir. Təbii ki, mən həqiqi sənəti, sözün ən yüksək mənasında teatrı və bu teatrın tələblərinə cavab verən aktyor oyununu nəzərdə tuturam. Teatr səhnəsinə qədəm qoyan insanlar belə böyük məsuliyyət daşıyırlar.

Artist ta qədimdən tamaşaçıda heyranlıq doğuran, onun diqqətini cəlb edən sima olmuşdur. Məktəbdə oxuduğum illər yadıma düşür. O vaxt bizim yuxarı sinif şagirdlərinin də öz sevimli aktyorumuz vardı. Azərbaycanda teatr həmişə sevimli sənət növü, onu təmsil edənlər isə ehtiram bəslənilən insanlar olmuşdur. Hamının heyranlıqla baxdığı bu insanlar şəhərimizin küçələrində elə-belə yerimir, əzəmətlə addımlayırdılar. Biz öz sevimli artistimizə uzaqdan-uzağa da olsa baxmaq üçün bu və ya digər teatrda məşqlərin nə vaxt qurtardığını yaxşı bilirdik. Tamaşadan sonra onun məxsusi təziminə layiq görüləndə özümüzü xoşbəxt hiss edir, sevimli aktyorlarımızdan biri məktəb tədbirlərinə gəlməyə vaxt tapanda sevincimizin həddi olmurdu.

İşdən sonra yolurmuş və evlərinə tələsən səhnə ustaları bəlkə də teatrın xidməti giriş qapısının yanında onları gözləyən pərəstişkarları ilə ünsiyyətdə olmağı bəzən istəmirdilər. Lakin onlar yaxşı başa düşürdülər: bu, onların gözəl peşəsinin “kəramətidir”. Ən başlıcası isə bilirdilər ki, bu, onların sənətinə sevginin ifadəsi, istedadının etiraf edilməsi deməkdir.

Bütün dövrlərdə insanları teatra cəlb edən təkcə pərəstiş deyil, hərçənd bunun özü həmişə adekvat şəkildə təzahür etmir. Yadımdadır, bir vaxtlar əksər hallarda Bakı teatrlarının aparıcı artistlərinin rəhbərlik etdiyi dram dərnəklərində iştirak etməyə həm uşaqlar, həm də yaşlılar kütləvi şəkildə aludə olmuşdu. Məsələn, mən məktəbdə oxuyarkən iştirak etdiyim dram dərnəyinə bütün şəhər uşaqlarının sevimlisi, Gənc Tamaşaçılar Teatrından şən Trufaldino kimi tanıdığımız Aleksey Timofeyeviç Lejnyov rəhbərlik edirdi. Dərnək üzvləri məşğələ gününü necə də səbirsizliklə gözləyirdi! Dərnəyin repertuarında həm klassiklərin, həm də müasir dramaturqların əsərləri vardır. Onu da deyim ki, bu dram dərnəkləri heç şübhəsiz, ədəbiyyat dərslərimizə də kömək edir, ən yaxşı nümunələrə maraq oyadır və nəhayət, şagirdlərin ədəbi zövqünü tərbiyə edirdi. İnanın ki, keçmişdə heç də hər şey pis deyildi. Yaxşı şeylər də çox idi və onların sırasında dram dərnəkləri, uşaq teatrları da vardı.

Təbii ki, indiki dövrdə teatra münasibət dəyişmişdir. Elə teatr özü də dəyişmişdir. Onun yeni, maraqlı formaları, məsələn, antrepriz teatrları, məxsusi repertuarı olan yeni teatrlar, yeni yaradıcı kollektivlər formalaşmışdır. Cari teatr mövsümü də Bakı afişasına yeni adlar daxil etmişdir.

Respublikamızın paytaxtında nisbətən yaxın vaxtlarda yaranmış “Zəfər” teatr-studiyasında Şekspirin heç də hamıya tanış olmayan “Afinalı Timon” əsəri tamaşaya qoyulmuşdur. Tamaşanın rejissoru bu studiyanın yaradıcısı, tanınmış səhnə ustası, Azərbaycan Teatr Xadimləri Birliyinin rəhbəri Azərpaşa Nemətovdur. Əsərdə baş rolun ifaçısı və quruluşçu rejissorun köməkçisi isə xalq artisti Fuad Poladovdur. Azərpaşa Nemətov kifayət qədər ciddi sənət yolu keçmiş, bir müddət Leninqradda Gənc Tamaşaçılar Teatrında, sonra isə həmin şəhərdə Tovstonoqovun teatrında işləmişdir. Şekspirin yaradıcılığına müraciət etməyə hər quruluşçu rejissor cəsarət etmir. Azərpaşa bunun üçün özündə qüvvə tapmışdır.

Əlbəttə, ölkəmizin başqa teatr kollektivlərinin repertuarlarında da diqqəti cəlb edən tamaşalar çoxdur. Məsələn, Rus Dram Teatrında Səməd Vurğunun “Fərhad və Şirin”, Cənnət Səlimovanın Bakı kamera teatrında Azərbaycan dilində tamaşaya qoyulmuş “Otello” və “Çar Edip” əsərlərini, teatrlarımızın səhnələrində bəziləri artıq bir neçə mövsümdə oynanılan tamaşaları göstərə bilərik. Mən baxdığım tamaşaların ən yaxşılarının, öz mahiyyətinə görə teatr haqqında təsəvvürə daha yaxın hesab etdiklərimin adlarını çəkirəm.

Lakin təəssüf ki, tamaşaların heç də hamısı bu təsəvvürə uyğun gəlmir. Nə qədər qəribə olsa da, teatr öz teatrallığını itirmiş, bəsitləşmiş, Azərpaşa Nemətovun çox dəqiq söylədiyi kimi, texnolojiləşmişdir. Rejissor səhnədə baş verənlərin adiliyini tam təfsilatı ilə açıqlamaqla sanki teatrdakı hərəkətləri həyatla müqayisə etməyə, teatrı gerçəkliyə daxil etməyə çalışır. Zənnimcə, bu halda tamaşaçı aktyorları da tamam başqa şəkildə qavrayır. Onun nəzərində aktyorlar bir vaxtlar malik olduğu müstəsnalıq keyfiyyətini itirirlər. Ola bilsin, bu, həm də televiziyanın “böyük illüziya” yaradan teatrı və aktyorları tamaşaçılar üçün, necə deyərlər, adiləşdirməsi ilə izah olunur. Lakin quruluşçu rejissordan çox şey asılıdır. Rejissorluq sənətinin böyük ustası, novator Yuri Lyubimov Moskvadakı Taqanka teatrında “Hamlet” əsərini tamaşaya qoyanda bu, müəyyən çalarları ilə çox müasir, lakin eyni zamanda, çox yüksək sənət nümunəsi idi. Bu, sözün ən yüksək mənasında teatr idi.

Bizdə, Bakıda da yaxşı nümunələr az deyil. Elə həmin “Afinalı Timon” əsərini, kamera teatrının tamaşalarını buna misal göstərmək olar. Yeri gəlmişkən, bir neçə il bundan əvvəl keçirilmiş Beşinci beynəlxalq festivalda bu teatr “ən yaxşı tamaşaya görə” nominasiyası üzrə mükafata layiq görülmüşdü. Azərbaycan Dövlət Dram Teatrının gözəl rejissoru, təəssüf ki, dünyasını çoxdan dəyişmiş Tofiq Kazımovu da yada salmaq istərdim. Rejissorluq sənəti, necə deyərlər, Allah vergisi olan bu insan öz yaradıcılığında novatorluğu teatr üçün ənənəvi elementlərlə çox bacarıqla uzlaşdırırdı.

Yuxarıda adlarını çəkdiyim, hələ gənc kollektivlərdə özlərini çoxdan göstərmiş aktyorlar da təmsil olunmuşdur. Bu teatrları yüksək zövqlü tamaşaçını nə ilə cəlb edir? Mənim fikrimcə, ilk növbədə rejissor işinin peşəkarlığı ilə. Deyirlər istedadlı aktyorun sinir sistemi qıcıqlananda onun bioloji təsir sahəsi 4-5 metrə çatır. Əgər bu, həqiqətən belədirsə, deməli, tamaşaçı nəinki aktyor cazibəsinin təsiri altında olur, ifaçının səsini eşidir, gözlərini, hərəkətlərini görür, həm də onun bioloji təsir sahəsinin əhatə dairəsində olur. C.Səlimovanın kamera teatrında bunu aşkar hiss edirsən və quruluşçu rejissorlar bu imkandan bacarıqla istifadə edirlər.

Mən oxucunu yuxarıda deyilənlərin mütləq həqiqət olmasına inandırmaq iddiasında deyiləm. Bunlar, sadəcə, mənim mülahizələrimdir. Bugünkü səhnə həyatını müşahidə etdikcə, onun ən mühüm faktlarını təhlil etdikcə, bəzi dəyişikliklərlə razılaşıram, digərləri ilə mübahisə etməyə hazıram. Zənnimcə, böyük sənətin bizə bəxş etdiyi hissləri dərk etməyi, təsirini duymağı bacarmalıyıq. İnsanlarda müsbət hisslər doğurmağa, bunu başqalarına ötürmək və ondan sevinc duymaq bacarığını inkişaf etdirməyə yalnız Sənət kömək edir.

“Sosial pedaqogika” deyilən bir anlayış var. Zənnimcə, Sənətin, o cümlədən teatr sənətinin ən birinci, ən əsas və ən başlıca vəzifəsi sosial pedaqogikadan ibarət olmalıdır.

Elmira Əliyeva

AZƏRTAC-ın müxbiri