Bakı, 1 sentyabr, AZƏRTAC

Azərbaycan muğamı və özbək Şaşməqamı Şərqin vahid mədəni məkanında formalaşmış və bir sıra oxşar cəhətlərə malik olsa da, hər birinin özünəməxsus musiqi məntiqi var. Hər iki sənət nümunəsində musiqi əsəri müxtəlif bölmələrdən keçərək tədricən kulminasiya nöqtəsinə yaxınlaşır. Bununla yanaşı, ritm, quruluş və ifa xüsusiyyətləri hər bir ənənəyə özünəməxsus səslənmə verir.

Bu barədə AZƏRTAC-ın müxbiri ilə söhbətində Əməkdar artist, xanəndə Qoçaq Əsgərov danışıb.

İfaçının sözlərinə görə, altı məqamdan ibarət özbək klassik musiqi ənənəsi olan Şaşməqam ilk baxışdan göründüyü qədər Azərbaycan muğamına yaxın deyil. Bununla belə, hər iki sənəti Şərq musiqi mədəniyyətinə aid olması və musiqinin inkişafında müəyyən ümumi prinsiplərin mövcudluğu birləşdirir.

“Şaşməqam Şərq musiqisidir, orada Şərq ladları var. Mən düşünmürəm ki, bizim musiqiyə o qədər də yaxındır. Amma müəyyən oxşarlıq, əlbəttə var”, - deyə Q.Əsgərov bildirib.

Fərqlərdən danışan xanəndə əsərin quruluşuna və kulminasiyaya doğru xüsusiyyətlərinə diqqət çəkib. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan muğamında ifaçı əsərin müxtəlif bölmələrini ardıcıl şəkildə keçərək tədricən daha zil səslərə doğru irəliləyir. Məhz bu ardıcıl inkişaf musiqi kompozisiyasının daxili hərəkətini yaradır.

“Əgər biz “Rast” muğamını oxuyuruqsa, müəyyən şöbələrdən keçərək tədricən zil səslərə gəlib çatırıq. Özbək musiqisində də belə xüsusiyyətlər var”, - deyə Əməkdar artist söyləyib.

Onun sözlərinə görə, Şaşməqamda ritmik başlanğıc daha qabarıq şəkildə özünü göstərir. Burada qəzəllərin ifası da mühüm yer tutur. Qəzəllər müəyyən ölçüyə uyğunlaşdırılaraq ritmin üzərində səsləndirilir: “Onlarda bir nüans var - orada ritmiklik daha çoxdur. Qəzəlləri müəyyən ölçüyə salıb həmin ritmin üzərində səsləndirirlər. Ritm davam etdikcə müəyyən şöbələri ifa edərək kulminasiyaya doğru gedirlər”.

Xanəndə hesab edir ki, məhz kulminasiyaya doğru hərəkətin xüsusiyyətləri iki musiqi ənənəsi arasındakı mühüm fərqlərdən birini göstərir.

Özbək musiqisi ilə tanışlıq isə sənətkar üçün yalnız Şərqin yaxın musiqi ənənəsini daha yaxından tanımaq imkanı olmayıb, həm də yaradıcılıq baxımından zəngin mənbəyə çevrilib. Q.Əsgərov uzun müddət özbək musiqisini dinlədiyini və orada müəyyən ifa çalarları kəşf etdiyini bildirib. Həmin çalarları sonradan öz ifasında da istifadə edir.

“Mən özbək musiqisindən çox qidalanmışam, onu dinləmişəm. Müəyyən çalarlar var ki, həmişə çalışıram onları öz muğamımızın müəyyən yerlərində istifadə edim. Amma təbii ki, biz onu azərbaycanlaşdırıb özümüzə məxsus şəkildə ifa edirik”, - deyə o bildirib.

İki musiqi ənənəsinin xüsusiyyətlərindən danışarkən söhbət Azərbaycan muğamının xaricdə necə qarşılanmasına da gəlib çatır. Q.Əsgərov peşəkar fəaliyyəti ərzində Avropa, Asiya, Amerika ölkələrində, həmçinin Avstraliya və Yeni Zelandiyada Azərbaycan musiqisini təqdim edib. Onun sözlərinə görə, hər belə görüş ifaçıdan xüsusi yanaşma tələb edir. Eyni proqramı müxtəlif auditoriyalara eyni şəkildə təqdim etmək mümkün deyil. Çünki hər ölkənin dinləyicisinin öz mədəni xüsusiyyətləri və musiqi zövqü var.

“Fransada oxuduğum konsert proqramını heç vaxt İspaniyada oxumuram. İngiltərədə oxuduğum proqramı Fransada təqdim etmirəm”, - deyə Əməkdar artist bildirib.

Bəzən isə qərar birbaşa səhnədə qəbul edilməli olur. Xanəndə Rusiyada keçirdiyi konsertlərdən birini xatırlayaraq bildirib ki, çıxış zamanı əvvəlcədən hazırladığı proqramın auditoriyanın ovqatına uyğun olmadığını hiss edib: “Gördüm ki, burada bu proqram artıq işləməyəcək. Konsert gedə-gedə proqramı dəyişdim. Düşünürəm ki, doğru seçim etdim”.

WOMEX və WOMAD kimi beynəlxalq festivallar isə onun yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Dinləyicilərin reaksiyasını müşahidə edən ifaçı dəfələrlə əmin olub ki, muğam mədəni fərqlərdən asılı olmayaraq insanlarda emosional duyğu yarada bilir.

“Dinləyicilərin Azərbaycan musiqisinə, Azərbaycan muğamına göstərdiyi münasibət məni həqiqətən heyran edib. Onların bu musiqinin ritminə və ahənginə necə köklənməsi, özlərini ona necə vermələri… Bu, həqiqətən də təsirli idi”, - deyə xanəndə bildirib.

Onun üçün ən yaddaqalan hadisələrdən biri İsveçrədə keçirilən konsert olub. Çıxış gecə ilə gündüzün qovuşduğu, sübh çağına təsadüf edən qeyri-adi vaxtda baş tutub. Q.Əsgərov belə bir vaxtda konsertə çoxlu tamaşaçı gələcəyini düşünməyib: “Düşünmürdüm ki, bu konsertə tamaşaçı gələcək. Amma 300-500 nəfərə yaxın insan gəlmişdi. Mən özüm də təəccübləndim. Konsert həqiqətən çox uğurlu keçdi”.

Q.Əsgərovun fikrincə, muğamın gücü yalnız onun melodik gözəlliyi ilə məhdudlaşmır. Musiqinin daxili inkişafı dinləyicini tədricən özünə cəlb edir, ona emosional və psixoloji təsir göstərir.

“Azərbaycan muğamının fərqli üslubu ondan ibarətdir ki, tamaşaçıya psixoloji təsir edir və onu bir saat, bir saat 15 dəqiqə muğama qulaq asmağa vadar edir. Bunun səbəbi, əlbəttə, orada böyük bir fəlsəfənin olmasıdır. Bu, fəlsəfi musiqidir”, - deyə Əməkdar artist vurğulayıb.

Bu təsirin gücünü Q.Əsgərov Fransadakı konsertlərindən birindən sonra daha aydın hiss edib. Çıxışdan sonra bir qadın göz yaşları içində onun yanına gələrək dinlədiyi musiqinin onda yaratdığı hissləri bölüşüb: “Yanıma ağlayaraq gəldi və dedi, “Sizin bu musiqiniz mənə bütün keçmişimi xatırlatdı. Elə bir kosmik aləmə düşmüşdüm”, - deyə xanəndə həmin hadisəni xatırlayıb.

Azərbaycan muğamının digər mühüm xüsusiyyətlərindən danışan sənətkar aşıq sənəti ilə əlaqəni də xüsusi vurğulayıb. Onun sözlərinə görə, aşıq ladları və musiqi çalarları muğamı zənginləşdirərək ona xüsusi ifadəlilik verir.

“Azərbaycan muğamının gücü onun dinamikliyində və aşıq musiqisinin onun içinə hopmasındadır. Muğamlarımızın daxilində aşıq musiqisi, aşıq ladları çox zəngindir və ona görə də bu musiqi həqiqətən heyrətamiz səslənir”, - deyə o qeyd edib.

Q.Əsgərov vurğulayıb ki, milli musiqinin xaricdə təqdim olunması yalnız yaradıcılıq məsələsi deyil, həm də sənətkarın təmsil etdiyi mədəniyyət qarşısında məsuliyyətidir. Onun fikrincə, hər bir auditoriya ilə düzgün ünsiyyət qurmaq və musiqi vasitəsilə Azərbaycan sənətinin zənginliyini göstərmək vacibdir.

“Hər ölkəyə gedəndə proqramı düzgün qurmaq, Azərbaycan musiqisini və Azərbaycan mədəniyyətini tamaşaçıya zövqlə təqdim etmək lazımdır. Düşünürəm ki, bunu edə bilmişəm”, - deyə Əməkdar artist bildirib.

_{Müəllif- Lalə Minasazova}