Bakı, 28 avqust, AZƏRTAC

AZƏRTAC süni intellektin (AI) yaradıcılıq sahələrində tətbiqi mövzusunda mədəniyyət və incəsənət xadimləri ilə söhbətlərini davam etdirir. Müşahidə və düşüncələrini şair Sahib Məmmədov bölüşür. O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Rusiya Yazıçılar İttifaqının, Şimali Amerika Yazıçılar Birliyinin və Beynəlxalq Yazıçılar İttifaqının üzvü, bir çox nüfuzlu ədəbi mükafat, fəxri ad və təltiflərin sahibidir, çoxsaylı beynəlxalq poeziya müsabiqələrinin laureatıdır.

- Sahib, AI-nin yaradıcılıq sahəsində, xüsusilə ədəbiyyat və poeziyada tətbiqinə münasibətiniz necədir?

- Ümumilikdə süni intellektin tətbiqinə müsbət yanaşıram, bir şərtlə ki, ondan nə üçün istifadə etdiyini anlayasan. Mənim üçün bu, ilk növbədə alətdir, köməkçidir. Demək olar kalkulyator kimi. Əgər bir ədədi digərinə vurmalı olduğumu bilirəmsə, bunu kağız üzərində özüm də edə bilərəm, kalkulyatordan da istifadə edə bilərəm. Axı buna görə qərarın müəllifi kalkulyator olmur. O, sadəcə məni əlavə işdən azad edir. AI-də də təxminən eyni vəziyyətdir. Tutaq ki, mənim bir fikrim, ideyam var, nə demək istədiyimi anlayıram, amma hansısa abzası normal şəkildə formalaşdırmaq üçün yarım saat vaxt sərf etməliyəm. Nə üçün AI-dən istifadə edib vaxta qənaət etməyim? Nəsrdə, elmi işdə, publisistikada bunda heç bir qəbahət görmürəm.

Amma poeziyada mənim üçün vəziyyət bir qədər fərqlidir. Burada formanın özü artıq yaradıcılığın bir hissəsidir. Sözü necə yerləşdirdin, misranı harada kəsdin, hansı metaforanı tapdın - bunlar artıq texniki iş deyil. Bundan başqa, anlamalıyıq ki, şeir sadəcə düzgün seçilmiş sözlərdən və qafiyələrdən ibarət deyil. Onun arxasında yaşantı dayanmalıdır. Maşına sevgi, tənhalıq və ya ölüm metaforaları yaratmağı öyrətmək olar, amma maşın sevməyib, itirməyib və ölməkdən qorxmayıb. O, sadəcə insanların bu barədə necə yazdıqlarını modelləşdirir, amma bunları yaşamağın nə demək olduğunu bilmir. O, hiss etməyi bacarmır.

Hazırda, mənim fikrimcə, AI şeirləri kifayət qədər zəif yazır. Çox vaxt bunlar ya bayağı obrazlar olur, ya da hansısa keçmiş əsrlərdən qalma dil. Nəticədə zahirən yeni bir şeir alınır, amma daim belə bir hiss yaranır ki, bütün bunları haradasa artıq oxumusan.

- Sizcə, AI poeziyada vaxtilə dadaizm, “barak poeziyası”, futurizm və sair kimi yeni istiqamətə çevrilə bilərmi?

- Eksperimental istiqamət kimi niyə də yox? Bu, bədii metod ola bilər, amma müstəqil ideoloji cərəyan yox. Şübhəsiz ki, insanla AI arasındakı qarşılıqlı əlaqə üzərində qurulan ədəbiyyat yaranacaq və artıq yaranmaqdadır. Amma mən yenə də bədii istiqamətlə texnologiyanı bir-birindən ayırardım.

Futurizm axı şeir yazmaq üçün yeni alətin meydana çıxmasına görə yaranmayıb. Onun arxasında zamana münasibətdə müəyyən yaşantı, dövrün yeni qavrayışı, özünəməxsus üsyan, köhnə dünyaya, sürətə, texnikaya, gələcəyə münasibət dayanırdı. Yəni əvvəlcə insanın müəyyən vəziyyəti yarandı, dil isə artıq bundan sonra formalaşdı. İstənilən böyük bədii istiqamət əvvəlcə insanın dünyaya yeni baxışı kimi meydana çıxıb.

Dediyim kimi, süni intellektin öz vəziyyəti yoxdur. O, səhər yuxudan durub dünən yazdıqlarının hamısının cəfəngiyyat olduğunu və hər şeyin üstündən xətt çəkib yenidən başlamalı olduğunu düşünmür. Ona görə də mən “süni intellekt poeziyası”nın deyil, süni intellekt dövründə yaşayan insanın hansısa yeni poeziyasının yaranmasını daha mümkün hesab edirəm. İnsan artıq bu maşından təxminən fotoqrafın kameradan istifadə etdiyi kimi istifadə etməyə başlayıb.

- Sizcə, süni intellekt nə vaxtsa yaradıcı insanı əvəz edə bilərmi?

- Bəzi məsələlərdə bəli, əvəz edə bilər. Hətta düşünürəm ki, bir çox texniki peşələri və ya peşələr daxilindəki ayrı-ayrı əməliyyatları zaman keçdikcə öz üzərinə götürəcək. Amma söhbət məhz yaradıcılıqdan gedirsə, burada böyük şübhələrim var. Mövcud modellərin – təbii ki, insan tərəfindən yaradılmış modellərin – kombinasiyası ilə yeni ideyanın yaranması arasında böyük fərq var. Çünki yaradıcılıq artıq yazmağa oturduğun zaman başlamır. O, daha əvvəl – daxili impulsdan başlayır. Nəsə sənə toxunur, nəsə görürsən, yaşayırsan, xatırlayırsan və birdən hansısa fikir yaranır ki, onu nədənsə ifadə etmək zərurətini hiss edirsən. Süni intellektdə məhz bu şüur, təcrübə və niyyət yoxdur. O, insan intellektinin güclü davamı ola bilər, amma çətin ki, onu əvəz etsin.

O, ölüm haqqında şeir yaza bilər, amma ölüm qorxusunun nə olduğunu bilmir. Məhəbbət haqqında yaza bilər, amma heç vaxt heç kimi sevməyib. Tənhalığı təsvir edə bilər, amma heç vaxt tək qalmayıb. O, insan tərəfindən artıq yaradılmış nəhəng poeziya materialı üzərində öyrədilib və bunun əsasında yeni kombinasiyalar yaratmağı bacarır. Buna görə də formal olaraq yeni mətn yaratdığı halda belə, çox vaxt tanış modelləri, obrazları və intonasiyaları təkrarlayır.

Amma məhəbbət haqqında yazılan hər şeyi bilmək ilə bir gün özünün aşiq olması, yenə də eyni şey deyil.

- Bəs süni intellektin yaratdığı şeyi ümumiyyətlə yaradıcılıq hesab etmək olarmı?

- Məhz burada məsələ mənim özüm üçün də maraqlıdır. Çünki formal baxımdan o, həqiqətən də bundan əvvəl heç vaxt mövcud olmayan mətn yarada bilər. Deməli, müəyyən mənada yeni bir şey meydana çıxır.

Amma mənə elə gəlir ki, təkcə bu kifayət deyil. Axı kombinasiyanın yeniliyi hələ fikrin yeniliyi demək deyil. Məsələn, mən kaleydoskopu silkələsəm, orada əvvəllər olmayan tamamilə yeni naxış yaranacaq. Amma biz kaleydoskopun rəssama çevrildiyini demirik. Ona görə də burada yalnız “yeni mətn alındımı?” sualı deyil, başqa bir sual da maraqlıdır: onu yaratmaq zərurətini kim gördü və nə üçün? Məhz burada hələlik generasiya ilə yaradıcılıq arasındakı ən mühüm sərhəd keçir.

Mənim üçün yaradıcılıqda təkcə nəticə deyil, onun haradan meydana gəldiyi də vacibdir. Niyə məhz bu fikir? Nə üçün insanın onu ifadə etməyə ehtiyacı yarandı? Onun arxasında nə dayanır? Süni intellektin hələlik “mən niyə yaradıram?” sualına özünün cavabı yoxdur. Tapşırığı ona yenə də insan verir. Deməli, yaradıcılıq sadəcə əvvəllər mövcud olmayan bir şeyin meydana çıxması deyil. Bu, kiminsə gerçəkləşmiş niyyətidir.

- Süni intellektdən istifadədə təhlükə varmı?

- Əlbəttə. Xüsusilə də insan özü soruşduğu məsələni yaxşı başa düşmədikdə. Mən belə deyərdim: süni intellekt onunla mübahisə edə bilən insan üçün xüsusilə faydalıdır. İnsan mövzunu yaxşı bilirsə, səhvi, yanlış sitatı, anlayışın əvəzlənməsini, bayağı metaforanı görür. Belə insan köməkçisinin harada səhv etdiyini görə bilir. Bu zaman süni intellekt həqiqətən də böyük miqdarda vaxta qənaət edir. O, materialı tez toplaya, axtarış istiqaməti təklif edə, nəyisə sistemləşdirməyə kömək edə bilər.

Əgər insan mövzunu bilmirsə, əks vəziyyət yaranır: artıq aləti insan idarə etmir, alət insanın mövzu haqqında təsəvvürünü formalaşdırmağa başlayır. Üstəlik, o, tez-tez səhv edir. Mövcud olmayan mənbə uydura, insanın heç vaxt demədiyi sözləri ona aid edə, faktları qarışdıra bilər. Hətta məqalə uydurub ona istinad da edə bilər. Ən xoşagəlməz məqam isə bütün bunları çox inamlı və inandırıcı şəkildə söyləməsidir.

Ona görə də mənim fikrimcə, süni intellektlə işləməyin məcburi şərti onun cavablarına tənqidi yanaşmaqdır. Belə olduqda ondan sən istifadə edirsən, o isə səni hara gəldi aparmır. İnsan mövzunu nə qədər az bilirsə, süni intellektin hazır cavablarına bir o qədər ehtiyatla yanaşmalıdır.

- Bəs nə vaxtsa süni intellektdə şüur yaranarsa?

- O zaman artıq tamamilə başqa söhbət olacaq. Çünki məsələ intellektdən daha çox şüur məsələsinə gəlib çıxır. Bu, artıq texnoloji deyil, daha çox fəlsəfi məsələdir.

Əgər nə vaxtsa maşın həqiqətən sadəcə informasiyanı emal etməklə kifayətlənməyib özünü dərk etməyə, nələrisə yaşamağa, öz istəklərinə və öz daxili təcrübəsinə malik olmağa başlasa, onda, yəqin ki, yaradıcılıq anlayışımıza da yenidən baxmalı olacağıq. Amma bu gün biz yenə də bundan danışmırıq. Bu gün süni intellekt insan nitqini, mühakiməsini, hətta emosiyanı çox inandırıcı şəkildə modelləşdirə bilər, lakin bu, hələ həmin emosiyanın arxasında kimsənin həqiqətən nəsə hiss etdiyi anlamına gəlmir.

Ona görə də mənim üçün hələlik sərhəd kifayət qədər sadədir: insan yaradıcılığa yaşadığı şeyləri gətirir, süni intellekt isə insanlar tərəfindən yaradılmış material əsasında öyrəndiklərini gətirir. Süni intellekt fikri davam etdirməyi yaxşı bacarır. Amma hələlik həmin fikrin kimin ağlına gəldiyini müəyyən edən tərəf insandır.

_{Müəllif – Anara Axundova}